Кіріспе
АҚШ әскери көлігі
M3 жартылай тізбекті көлігі – Екінші дүниежүзілік соғыс және Суық соғыс кезеңінде одақтастар кеңінен қолданған американдық бронетранспортер. M2 жартылай тізбекті машинасынан дамытылған M3 шамамен 15 000 стандартты M3 және 38 000-нан астам түрлі модификацияда кеңінен өндірілді. M3 әр түрлі мақсаттар үшін жасалған ондаған модификациялармен жаңартылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде M3 және оның модификациялары АҚШ армиясы мен теңіз күштеріне, сондай-ақ Ұлыбритания, Доминьон және Кеңес Қызыл Армиясының күштеріне жеткізілді, соғыс бойындағы барлық маңызды майдандарда қолданылды. M3 және оның модификацияларын Diamond T, White Motor Company және Autocar сияқты көптеген компаниялар өндірді. Олар өздігінен жүретін зениттік қару немесе артиллерия сияқты әртүрлі мақсаттарға бейімделді. Бастапқыда экипажды шрапнельден қорғайтын бронясының немесе шатырының жетіспеуіне байланысты танымал болмаса да, соғыс кезінде одақтастардың көпшілігі оны пайдаланды. Суық соғыс кезеңінде бұл көлік Оңтүстік Америка, Таяу Шығыс, Африка және Азиядағы қақтығыстарда мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар тарапынан қолданылды және 1990 жылдардың ортасына дейін пайдалануда болды.
Сипаттамалар
M3 жартылай тізгіш көлігінің ұзындығы 20 фут (6 м), ені 7 фут (2 м), биіктігі 7 фут (2 м) болды және жалпы салмағы (M3) немесе (M3A1) құрады. Шассидің арақашықтығы ұзын болды. Көліктің серіппесі алдыңғы екі дөңгелектің жапырақты серіппесінен, ал артқы тізбектері тік спиральді серіппелерден тұрды. 60 АҚШ галлоны (230 л) отын сыйымдылығымен M3 экипажы (бір жүргізуші) және 12 сарбаздан тұратын бөлімді отын құюға дейін 220 миль (354 км) қашықтыққа жеткізе алады, сонымен қатар оларды жеңіл броня (6–12 мм броня) арқылы ұсақ қарулардан қорғайды.
Дизайн
Дизайн, сенімділікті және өндіріс жылдамдығын арттыру үшін көптеген коммерциялық компоненттерді пайдаланған, 1940 жылы стандартталған және Autocar Company, Diamond T Motor Company және White Motor Company компанияларында құрастырылған. Көлік, металл жол бағыттағыштары бар, болат кабельдермен күшейтілген қалыпталған резеңкеден жасалған екі жолға негіделген. Жайлаушылардың мылтықтары орындықтардың артында орналастырылса, оқ-дәрілер мен азық-түлік әдетте орындықтардың астында сақталды. 1942 жылы көліктердің корпусының сыртында, жолдардың үстінде, миналарға арналған шағын тіреулер орнатылды. Жауынгерлік жағдайда көптеген бөлімдерге қосымша азық-түлік, рюкзактар және басқа да экипаж мүліктерін көліктің сыртына орналастыру қажет болды. Дала жағдайында жиі жүк тіреулері қосылды, ал кейінгі үлгілерде осы мақсатта артқы тіреулер орнатылды. Алғашқы көліктерде алдыңғы орындықтардың артында .50 калибрлі (12,7 мм) M2 Browning пулеметіне арналған тұғыр болды. Кейінірек шығарылған M3A1 үлгісі, алдыңғы жолаушы орындығының үстінде .50 калибрлі пулеметке арналған көтерілген, броньды "кабина" типті тұғырды және жолаушылар бөлімінің қабырғалары бойында .30 калибрлі (7,62 мм) пулеметтерге арналған қосымша тұғырларды алды. Көптеген M3 көліктері кейін M3A1 үлгісіне түрлендірілді. Көлік корпусы толық броньдалған, қозғалтқыш радиаторы үшін реттелетін броньды жапқышы, ал алдыңғы және жолаушылар терезелерінде көруге арналған ойықтары бар, реттелетін оқтан қорғалған панельдері болды.
Даму
Зы брондалған жарты жолды машинаны жасау OCM 14188 нұсқаулық бұйрығымен M3 барлау машинасының жарты жолға айналдырылуынан басталды. Прототип Рок-Айленд Арсеналында White Motor Company компаниясының көмегімен салынды және T7 деп аталды. Оның шассиі мен қозғалтқышы M3 сияқты болды, бірақ алдыңғы дөңгелектері үлкенірек және алдыңғы бөлігі қысқа болды. Бронясы 1/4 дюйм қалыңдықтағы қатты бронь плиталарынан тұрды, ал экипажы сегіз адамнан құралған екі M1919 және бір M2 Browning пулеметтерімен қаруланды. 1938 жылы Абердин полигонындағы сынақтар алдыңғы дөңгелек жетегінің қанағаттандырмас екенін көрсетті. T7 қайтадан барлау машинасына айналдырылып, әскерге қайтарылды. 1939 және 1940 жылдары M2 жарты жолды машинасының прототипі жасалып, оны әскер Абердин полигонында жетілдірді. M3, M2-нің үлкен нұсқасы ретінде, екі M1919 пулеметімен және M2 Browning пулеметімен жауынгерлік қолдану үшін жабдықталды. M3 артқы есік пен артқы жағына бес қосымша орындық қосты. M3 1941 жылдың жазында Абердин полигонында сынақтан өтті және одан кейін қызметке қабылданды.
Қызмет тарихы
АҚШ қызметінде M3 бронеатқыштар полкіне берілуі жоспарланған еді. Жапон армиясы Филиппинге басып кірген кезде, ол уақытша танк тобымен бірге дереу қолданысқа енгізілді. Алғашқыда бірнеше механикалық ақауларға байланысты көптеген шағымдар түсті. Филиппиннен түскен хабарламалар негізінде Қару-жарақ департаменті бұл ақауларды жойды. M3 алғаш рет жоспарланған рөлінде "Шағын" операциясы кезінде қолданылды. Әрбір броньды дивизияда 433 М2 немесе М3 машинасы болды, оның 200-і броньды полктерде, ал 233-і броньды жаяу әскер полкінде болды. M3 машинасының тағы бір маңызды мәселесі – оның бекітілген артқы дөңгелегі, ол қиыр жерде жиі бұзылатын. Солтүстік Африкадағы командирлер қиыр жерде жүруге қабілетті серіппелі артқы дөңгелектерді жасау үшін бөлшектер сатып алды, содан кейін Орднанс департаменті бұл түзетуді ресми түрде бекітті. 1943 жылы M3 Сицилия мен Италияда қызмет етті және оның қолданылуы туралы жағымды хабарламалар келіп түсті. Ол "Оверлорд" операциясында қатысты және соғыстың соңына дейін Еуропада қызмет етті. Көлік жалпы механикалық тұрғыдан өте сенімді деп есептелді, бірақ екі негізгі шағым болды: көліктің бұрылу радиусы кең және күшті руль болмады, екіншісі тар еуропалық көшелерде айқын байқалды. Жолдың ерекше конструкциясы – оның құрамында вулканизацияланған резеңке беті бар болат жолақтары болды, бұл оны ауыстыруды қиындатты. Егер жол зақымдалса немесе болат жолақтары созылса, бүкіл жолды ауыстыру қажет болды. Оның орнына ауыстырылатын блоктардан тұратын жол ұсынылды. M3 және оның модификацияларының жалпы саны шамамен 54 000 машинаны құрады. Одақтас елдерге көмек көрсету мақсатында International Harvester компаниясы Lend-Lease бағдарламасы үшін M5 жартылай тізбекті машинадан бірнеше мың дана өндірді.
Қарулы құрам тасымалдаушы
M3 – Ақ түсті және Автокар жартылай тізгіш машинасы, White 160AX қозғалтқышымен жабдықталған. M32 әуеге қарсы пулемет орнату немесе тұғырлы орнатумен жабдықталған, екеуінде де M2HB пулеметі орнатылған. M5A1 – M3A1-ге ұқсас, M5A1 M49 пулемет орнатылған M5 машинасы болды. Ол бір .50 калибрлі (12,7 мм) және екі .30 калибрлі (30,06 мм) пулеметтерді орналастыра алады. M9 жартылай тізгіш машинасы – M5 машинасымен бірдей корпусқа ие, бірақ M2 жартылай тізгіш машинасы сияқты жинақталған, радио құралдарына іштен (сырттан емес) қол жеткізуге және артқы есіктерге, сондай-ақ MG тұғырына ие. M3A1 75 мм GMC – M2A2 зеңбірек тасымалдағышы A3-тің орнына қойылды, өйткені бұрынғысының қоры таусылды. Кейінгі үлгілерде арнайы жасалған зеңбірек қалқаны (59 оқ) болды. T21 – M3 негізіндегі миномет тасымалдағышы, 4,2 дюймдік минометпен жабдықталған. Қолданылған жоқ. T21E1 – T21 минометі M2 негізіндегі M4 MMC сияқты тек артқа қарай оқ атуға мүмкіндік берді. T21E1 минометтің бағытын өзгертіп, алға қарай оқ атуға бейімделді. T38 105 мм HMC – M3 негізіндегі гаубицалы мотокөлік, M3 105 мм гаубицасымен жабдықталған. T19 105 мм HMC-нің табысқа ие болуымен тоқтатылды. T48 Gun Motor Carriage – M3 негізіндегі Gun Motor Carriage, M1 57 мм зеңбірегімен жабдықталған, британдық QF 6 фунттық танкке қарсы зеңбірегінің американдық көшірмесі. Соғыс кезінде барлығы 962 T48 машинасы өндірілді. Олардың 60-ы Ұлыбританияға, ал 650-і КСРО-ға SU 57 (99 оқ) деген атпен жеткізілді. 31 данасы M3A1-ге айналдырылды, ал біреуі АҚШ армиясында қызмет етті.
Әуе шабуылына қарсы нұсқалары
T1E4/M13 Жартылай тізгіш M3 негізіндегі көп қарулы моторлы шасси, екі M2HB пулеметі (5000 оқ) бар Maxson M33 ұстағышымен жабдықталған. T1E4 прототиптерінде ұстағышпен жұмыс істеуді жеңілдету үшін корпус жақтары алынып тасталды. Бұл өзгерістер өндірістегі M13-ке қайта енгізілді. Бұл бұрынғы T1 машиналарының жетілдірілген түрі болды, олардың барлығы M2 жартылай тізгіш шассиіне негізделген. M16 Жартылай тізгіш M3 негізіндегі көп қарулы моторлы шасси, төрт M2HB пулеметімен (5000 оқ) жабдықталған Maxson M45 Quadmount (нақтырақ айтқанда M45D). M16A1 MGMC – стандартты M3 жеке құрам тасымалдаушылары артқы орындықтары алынып, Maxson M45 ұстағышы (әсіресе M45F, оның ұстағыштың екі жағында пулеметтерге арналған бүктелетін "қанат" қорғаныштары бар) орнатылып, көп қарулы моторлы шассиге айналдырылды. Бұл көліктерді арнайы жасалған M16-да кездесетін бүктелетін бронелі корпус панельдерінің болмауынан оңай тануға болады. M15 Жартылай тізгіш – T28E1 нұсқасы, экипажды қорғау үшін мұнаралы ұстағышқа орнатылған брондалған конструкциямен жабдықталған және M2HB пулеметтеріне ауыстырылған. M15A1 CGMC – қару-жарақтарды қайта ұйымдастыру, M2HB пулеметтері M1A2 37 мм автокөліктің үстінен емес, астына орнатылған. T10E1 – американдық Hispano Suiza HS.404 20 мм зеңбіректің модификацияланған Maxson ұстағыштарына орнату мүмкіндігін сынауға арналған нұсқа. Кейін барлығы M16 болып қайта жаңартылды. Алғашқы T10 M2 жартылай тізгіш шассиіне негізделген.
40 мм-дегі тәжірибелер
40 мм-лік Бофорс L/50 зеңбірегін M3 шассиіне орнатуға әртүрлі әрекеттер жасалды. Көп жағдайда қарудың кері соққысы тым күшті немесе орнату тым ауыр болды, соңында M24 жеңіл танк шассиінде M19 MGMC қабылдануымен бұл әрекеттер тоқтатылды. T59 – T54/E1 үлгісінің жетілдірілген нұсқасы, ұзақ атыс кезінде көлікті тұрақтандыруға көмектесетін қосымша тіректері бар. Бірақ, оның әуе шабуылына қарсы қолдануға тым тұрақсыз екені дәлелденді. Тек прототип ретінде сақталды. M15 "Special" – Австралиядағы АҚШ армиясының базаларында стандартты M3 шассилеріне, M15 емес, мұнаралы 40 мм Bofors L/50 зеңбірегі орнатылды. Бұл қаруды M3 шассиіне сәтті орнатудың жалғыз жолы болды және олар көбінесе әуе шабуылына қарсы емес, тікелей атыс қолдауы үшін пайдаланылды.
Соғыстан кейінгі Израиль нұсқалары
M3 Mk. A (M3 Degem Alef) – M5 бронетранспортері. Израильдің барлық жартылай тізгіш машиналарын M3 деп атады, тіпті M2/M9 түрлері де, және олар еврей тілінде Zachlam זחל"ם деп белгіленді. Mk. A бронетранспортерлері көбінесе RED 450 қозғалтқыштарын пайдалану арқасында IHC M5 ретінде анықталды. М49 орнатылуы сақталғанмен, түрлі пулеметтер қолданылды. M3 Mk. B (M3 Degem Bet) – қосымша радиостанциялармен және алдыңғы винч бамперімен жабдықталған, командалық машина ретінде қайта жабдықталған M5. Mk. B машиналарында M2HB пулеметтері орнатылған. M3 Mk. D (M3 Degem Dalet) – 120 мм Soltam минометімен жабдықталған, тағы бір M3 базасындағы миномет тасымалдаушы. 1952 жылы әзірлеу жұмыстары басталды.
Мемлекеттік емес бұрынғы операторлар
Kataeb Regulatory Forces (KRF) – Израильмен жабдықталған. Тигрлер жасағы – Израильмен жабдықталған. Ливандық күштер – KRF және Тигрлер жасағынан мұрагерлік еткен. Халықтық азаттық армиясы (Ливан) (PLA) – Ливандық күштерден қолға түскен. Оңтүстік Ливан армиясы (SLA) – Израильмен жабдықталған. Амал қозғалысы – SLA-дан қолға түскен. Хезболла – SLA-дан қолға түскен. Финляндия Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін артық ақ түсті әскери техниканы импорттады. Олар ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығында трактор ретінде қолданылды.