Кіріспе

Дөңгелекті бронетехникалық жауынгерлік көлік – әскери бронетехникалық (сондай-ақ бронекөлік деп те жазылады) көлік, тарихи түрде барлау, ішкі қауіпсіздік, қарулы сүйемелдеу және басқа да майдандық екіншілік міндеттер үшін қолданылған. Атты әскердің біртіндеп азаюымен, бұрын жеңіл атты әскерге жүктелген міндеттерді орындау үшін бронекөліктер жасалды. Танк ойлап табылғаннан кейін, бронекөліктер жоғары жылдамдығы, салыстырмалы түрде қарапайым техникалық қызмет көрсетуі және төмен өндіріс құнының арқасында танымал болды. Ол сондай-ақ, дамып келе жатқан аймақтарда қолдануға арзан қару ретінде бірнеше отаршылдық әскерлердің де ынтасына ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген бронекөліктер барлау және пассивті бақылауға, ал қалғандары байланыс міндеттеріне бағытталды. Ауыр қару-жарақпен жабдықталғандары кейбір жағдайларда – мысалы, Солтүстік Африка кампаниясындағы қуу немесе қанаттық маневрлер сияқты – тізбекті жауынгерлік көліктерді алмастыра алды.

Алдын ала өнімдер

Орта ғасырларда богемиялық гуситтер көтерілісі кезінде болат плитамен қапталған, қарапайым қолқызылдар, шоқпарлар және мылтықтармен қаруланған соғыс арбалары қолданылды. Олар аттар мен өгіздерді ортаға қойып, айналасындағы арбаларды жаудың атты әскерінен қорғану үшін тізбектеп біріктіріп орналастырды. Бу машинасы ойлап табылғаннан кейін, Виктория дәуірінің өнертапқыштары қамалдарда қолдану үшін өздігінен жүретін бронетранспорт құралдарының прототиптерін жасады, бірақ ешқайсысы да жауға қарсы қолданылмады. Г. Уэллстің "Жердегі темір кемелер" атты әңгімесі олардың қолданылуы туралы көркем әңгімелейді.

Қарулы көлік

Моторлы скаутты 1898 жылы британдық өнертапқыш Ф.Р. Симмс жобалап, құрастырды. Бұл бензинді қозғалтқышпен жұмыс істейтін және қаруланған алғашқы көлік болды. Көлік De Dion Bouton квадроциклінен жасалған, алдыңғы бөлігіне Maxim пулеметі орнатылған. Автомобильдің алдындағы темір қалқан жүргізушіні қорғады. Сол жылы, Солтүстік-Батыс әскери-теңіз академиясында Роял Пейдж Дэвидсон Дэвидсон-Дюрея атқыш арбасын, ал кейін Дэвидсон Автомобиль батареясы бронемашинасын ойлап тапты. Дегенмен, бұл қазіргі түсінік бойынша "бронемашиналар" емес еді, себебі олар экипаждарын жаудың атысынан тиімді қорғамады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста екі жақта да түрлі-түрлі бронеавтомобильдер пайда болды және олар әртүрлі мақсаттарда қолданылды. Жалпы, бронеавтомобильдерді көбінесе дербес автокөлік командирлері басқарды. Дегенмен, кейде олар эскадрилья деңгейіне дейін үлкен бөлімшелерде де қолданылды. Көліктер негізінен жеңіл пулеметтермен қаруланды, бірақ ірі бөлімшелер көбінесе ауыр қарулары бар бірнеше көлікті пайдаланды. Әуе күшінің маңыздылығы арта бастаған кезде, бронеавтомобильдер зениттік қаруларды орнатуға ыңғайлы жылдам платформа ұсынды. Қарулы көлікті жауынгерлік қолданудың алғашқы табысты мысалы 1914 жылдың тамыз-қыркүйек айларында бельгиялық армия көрсетті. Олар Минерва машинасына Cockerill бронелық плиталарын және Hotchkiss пулеметін орнатып, Минерва бронеавтомобилін жасады. Соғыстың басындағы осы жетістіктері бельгиялық бас штабын бронеавтомобильдер корпусын құруға ықпалдады, олар Батыс майдан Изер шайқасынан кейін тоқтап қалғаннан кейін Шығыс майданына жіберілді. Британдық Корольдік Әскери-теңіз әуе күштері Ұлыбританияны цеппелиндерден қорғау үшін Дюнкеркке ұшақтар жіберді. Офицерлердің машиналары олардың ізінен еріп, ұрыс аймақтарында құлаған барлаушы ұшқыштарды іздеуге және құтқаруға қолданыла бастады. Олар машиналарына пулеметтер орнатып, мұндай іс-шаралар қауіпті бола бастағандықтан, жергілікті кеме құрылысшысы ұсынған қазандықтан жасалған бронелық плиталарды импровизациялап орнатты. Лондоннан Мюррей Сьютер Rolls Royce, Talbot және Wolseley шассилеріне негізделген "жауынгерлік автомобильдерге" тапсырыс берді. 1914 жылдың желтоқсанында Rolls Royce бронеавтомобильдері келген кезде Батыс майданындағы жылдам қимыл кезеңі аяқталды. Тактикалық тұрғыдан маңыздырақ нәрсе – бронеавтомобильдердің құрамындағы бөлімшелерді құру болды, мысалы, Канадалық Автомобильдік Пулемет Бригадасы, тарихындағы алғашқы толық механикаландырылған бөлімше. Бригада 1914 жылдың 2 қыркүйегінде Оттавада генерал-бригадир Раймонд Брутинелдің басшылығымен Автомобильдік Пулемет Бригадасы №1 ретінде құрылды. Бригаданың бастапқы құрамында екі пулеметі бар сегіз бронеавтомобиль болды. 1918 жылға қарай Брутинелдің күштері екі моторлы пулемет бригадасынан (әрқайсысы сегіз қарудан тұратын бес пулемет батареясынан) тұрды. Бригада және оның бронеавтомобильдері көптеген шайқастарда, әсіресе Амиен шайқасында еңбегімен көзге түсті. RNAS бөлімі 1915 жылы таратылмас бұрын 20 эскадрильяға жетіп, Корольдік Әскери-теңіз бронеавтомобильдер дивизиясына айналды, ал бронеавтомобильдер армияға пулемет корпусының құрамына өтті. Тек №1 эскадрилья сақталды және Ресейге жіберілді. Батыс майданында дөңгелекті көліктерге жарамсыз окоп соғысы басталғаннан кейін бронеавтомобильдер басқа аймақтарға көшірілді. Вестминстердің 2-герцогы 1915 жылдың наурыз айында №2 эскадрильясын Францияға екінші Ипр шайқасына үлкен үлес қосу үшін жіберді, содан кейін машиналар мен олардың иелері Таяу Шығысқа Палестинадағы және басқа жерлердегі британдық науқанына қатысу үшін жіберілді. Герцог тоғыз бронеавтомобильді қамтитын моторизацияланған конвойға жетекшілік етіп, Солтүстік Африкадағы Батыс Шөлде SS Tara кемесінің құлауынан аман қалғандарды құтқаруға аттанды, кеме ұрланып Бір Хакимге апарылған еді. Африкада Rolls Royce бронеавтомобильдері Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасында, ал Lanchester бронеавтомобильдері Британдық Шығыс Африкада оңтүстіктегі неміс күштеріне қарсы белсенді қолданылды. Бронеавтомобильдер Шығыс майданында да қолданылды. 1915 жылдың 18 ақпаны мен 26 наурызы аралығында генерал Макс фон Галльвиц басқаратын неміс әскері Польшадағы Пряснйш қаласының маңында (Варшавадан солтүстікке қарай 110 км / 68 миль) орыс шебін бұзуға тырысты. Соғыстың соңында орыстар төрт "Руссо Балт" бронеавтомобилі мен "Маннесман МУЛАГ" бронеавтомобилін пайдаланып, немістердің шебін бұзып, оларды шегінуге мәжбүрледі.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Британдық Корольдік әуе күштері (RAF) Таяу Шығыста Rolls Royce бронеавтомобильдерімен және Morris тендерлерімен жабдықталды. Бұл көліктердің кейбіреулері 1915 жылдан бері Таяу Шығыста қызмет етіп келген Корольдік теңіз-жаяу әскерінің бұрынғы бронемашиналарының соңғы партиясынан болды. 1940 жылдың қыркүйегінде No. 2 эскадрилья RAF полк компаниясы Мысырдағы италияндықтарға қарсы алғашқы шабуыл кезінде генерал Уэвеллдің құрлық әскерлеріне бөлінді. Сол жылдың қазан айындағы әрекеттер кезінде рота конвойды сүйемелдеу, әуежайды қорғау, барлау патрульдері мен іріктеу операцияларына жұмылдырылды. 1941 жылғы Англия-Ирак соғысы кезінде Палестинадағы Британдық мандат аймағында орналасқан бірнеше бөлімшелер Иракқа жіберілді және Фордсон бронемашиналарын жүргізді. "Фордсон" бронеавтомобильдері – бұл Мысырдағы Fordson жүк көлігінен жаңа шасси алған Rolls Royce бронеавтомобильдері. Жаңа соғыс басталған кезде неміс әскерінің құрамында өте тиімді барлау машиналары болды, мысалы, Schwerer Panzerspähwagen. Кеңес BA 64 машинасы 1942 жылдың қаңтарында сынақтан өткенге дейін тұтқынға алынған Leichter Panzerspähwagen машинасының ықпалымен жасалған. Соғыстың екінші жартысында американдық M8 Greyhound және британдық Daimler бронеавтомобильдері жеңіл артиллерияны (40 мм немесе одан аз) орнатуға арналған мұнаралармен жабдықталды. Басқа соғыс кезеңіндегі бронеавтомобильдер сияқты, олардың барлау рөлі жылдамдық пен жасырындыққа баса назар аударды, танктерге қарағанда, сондықтан олардың шектеулі бронесы, қарулануы және жолдан тыс жүру қабілеттері қанағаттанарлық компромисс ретінде қарастырылды.

Әскери мақсатта

Әскери бронеавтомобиль – рельстердің орнына дөңгелектері бар (төрттен онға дейін үлкен, жолдан тыс дөңгелектер) және әдетте жеңіл бронелі әскери техника түрі. Бронеавтомобильдер әдетте арзан, ал жолдарда ізді әскери техникаға қарағанда жылдамдығы мен қашықтығы жоғары. Дегенмен, олардың жолдан тыс өту қабілеті төмен, себебі жоғары жер қысымынан олардың жолдан тыс мүмкіндіктері шектеулі. Сондай-ақ, олар тіректі көліктерге қарағанда кедергілерді еңсеру қабілеті төмен. Дөңгелектер жаудың атысына қарағанда рельстерге көбірек сезімтал, олардың көзге түсуі жоғары және көбінесе салыстырмалы рельстік көліктерге қарағанда бронясы жұқа. Осы себепті, олар ауыр шайқастарға арналмаған; олардың негізгі қолданылуы – барлау, басқару, бақылау және байланыс, немесе жеңіл қаруланған бүлікшілерге немесе тәртіпсіздікке қарсы күрес. Тек кейбіреулері ғана жақын арадағы шайқасқа қатысуға дайын, көбінесе жұмсақ корпусты көліктерді қорғау үшін конвойлермен бірге жүреді. Мысалы, британдық "Феррет" сияқты жеңіл бронеавтомобильдер тек пулеметпен қаруланған. Ал ауыр көліктер автоматты зеңбірек немесе ірі калибрлі мылтықпен жабдықталған. Ең ауыр бронеавтомобильдер, мысалы, екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің неміс Sd.Kfz. 234 машинасы немесе қазіргі АҚШ-тың M1128 мобильдік қару жүйесі орта танктерді қаруландыратын бірдей қаруларды орнатады. Бронеавтомобильдер бейбітшілік сақтау немесе ішкі қауіпсіздік міндеттері үшін жиі қолданылады. Олардың сыртқы түрі танктерге қарағанда кем қақтығысты және қауіпті көрінеді, ал олардың өлшемі мен маневрлеу қабілеті дөңгелекті көліктерге арналған тар қалалық кеңістіктерге сәйкес келеді. Алайда, олардың бұрылу радиусы үлкен, ал дөңгелектері осал, кедергілерді еңсеру және қирату қабілеті төмен. Сонымен қатар, нағыз шайқас кезінде олар оңай жеңіліп, бронясы нашар. Танктің қауіпті көрінісі қарсыластың шабуыл жасауына кедергі келтіруге жеткілікті, ал бронеавтомобиль сияқты қауіпсіз көлікке шабуыл жасау ықтималдығы жоғары. Көптеген қазіргі әскерлер жоғарыда аталған артықшылықтарды пайдалану үшін арнайы бронеавтомобильдерге ие. Мысалы, АҚШ-тың M1117 бронеленген қауіпсіздік көлігі немесе Ұлыбританияның екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Alvis Saladin машинасы. Сонымен қатар, азаматтық көліктерді де қолдан жасалған бронеавтомобильдерге айналдыруға болады. Көптеген жасақтар мен жалдамалы күштер азаматтық көліктерді AFV (әскери техника) және әскер тасымалдаушы машиналарға бейімдейді, ал кейбір аймақтық қақтығыстарда осы "техникалықтар" жалғыз жауынгерлік көліктер болып табылады. Кейде тіпті ұлттық армия сарбаздары да азаматтық көліктерін жауынгерлік мақсаттар үшін бейімдеуге мәжбүр болады, көбінесе қолдан жасалған броня мен тапқан қаруларды пайдаланады.

Қараушы көліктері

1930 жылдары АҚШ-та бронемашиналардың жаңа бір түрі пайда болды, ол барлау машинасы деп аталды. Бұл өте шағын, жеңіл бронемашина, қарусыз немесе тек өзін-өзі қорғану үшін пулеметтермен қаруланған. Барлау машиналары пассивті бақылау және ақпарат жинау үшін арнайы құрылған көліктер ретінде жобаланды. Барлау машинасы ретінде де жіктелетін бронемашиналардың мысалдарына кеңестік BRDM сериясы, британдық Ferret, бразилиялық EE 3 Jararaca, венгрлік D 442 FÚG және американдық Cadillac Gage Commando Scout кіреді.