Екінші дүниежүзілік соғыстағы совет тыңшысы Гарри Голдтың өмірі мен қызметі

Кіріспе

Швейцариялық-американдық химик және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сотталған кеңес шпионы Гарри Голд (шын аты Хенрих Голодницкий, 11 желтоқсан 1910 жылы туған, 28 тамыз 1972 жылы қайтыс болған) – Швейцарияда туған американдық зертханалық химик, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Совет Одағының агенті Клаус Фукстен атомдық құпияларды өткізгені үшін сотталған. Голд үкіметтік куәгер ретінде қызмет етіп, 1953 жылы олардың рөлдері үшін сотталып, жазаланған Джулиус және Этель Розенберг ісінде куәлік берді. Голд 15 жыл түрмеде отырды. Швейцарияның Берн қаласында туған Голд, төрт жасында ата-анасымен бірге АҚШ-қа көшіп, Филадельфияда қоныстанды. Ұлы депрессия кезінде ол жұмыс тауып, химия мамандығын кешкі уақытта бітірді. Түрмеден босатылғаннан кейін клиникалық химия бойынша жұмыс істеді.

Ерте өмір

Генрих Голодницкий 1910 жылдың 11 желтоқсанында Швейцарияның Берн қаласында Самсон мен Селия (Оминский) Голодницкийлердің отбасында дүниеге келді. Самсон Смила қаласында өскен, оның әкесі табысты саудагер болған. Ресейде яһудилерге мүмкіндіктер шектеулі болғандықтан, ол қосымша білім алу үшін Швейцарияға жіберілді, бірақ Лев Толстойды оқығаннан кейін ағаш өңдеумен айналысуды таңдады. Ол ағаш ұстасы болды. Генрихтің анасы Селия, Украинаның орталық бөлігінен (Ресей) Париждегі тіс дәрігерлігін оқу үшін жасөспірім кезінде көшіп келді. Ол Ресейде радикалды көзқарастарға ие болды және сионистік қозғалысты қолдады. Ақшасы бітіп қалған соң, ол Берндегі темекі фабрикасында жұмыс істеді, сол жерде Самсонмен танысты. Олар 1907-1908 жылдары үйленді. Генрих 4 жасқа толғанда, оның отбасы АҚШ-қа көшті, жақсы мүмкіндіктерді іздеп. 1914 жылдың шілдесінде Нью-Йоркке келгеннен кейін Эллис аралындағы агент олардың тегін Голд деп қысқартуды ұсынды, олар келісті. Америкада ол Гарри деген атпен танылды. Олар алдымен Чикагоға барды, онда Сэм көмір қоймасында, ал Селия темекі фабрикасында жұмыс істеді, екеуі де ағылшын тілін білмегендіктен мүмкіндіктері шектеулі болды. Бір жылдан кейін олар кетіп қалды. Сэм Вирджиния штатының Норфолк қаласына, туыстары бар жерге барды. Селия ұлын ағасы Шама қоныстанған Филадельфияға алып келді. Норфолк кеме жасау жұмысы мен жағдайлар жарамсыз болғандықтан, Сэм Филадельфияға, ірі өнеркәсіптік қалаға қосылды. Олар 1915 жылы Оңтүстік Филадельфиядағы еврей ауданында қоныстанды. Солтүстік бөлігін ирландтар, ал батысын итальяндықтар басып алды. Кейбір жұмыстардан кейін Сэм Делавэр өзенінің арғы жағындағы Нью-Джерси штатының Камден қаласындағы Виктор Talking Machine компаниясында жиһаз жасаушы болып жұмысқа орналасты. Басқа американдықтар үшін экономикалық дағдарыс капитализмге сенімді күйретуге әкелді. 1932 жылдың желтоқсанына дейін бір апта қалғанда Голдты қант фабрикасы жұмыстан шығарды. Гарри де, оның әкесі Сэм де әр таңертең жұмыс іздеді, бірақ ешқандай нәтиже болмады. Голдтар отбасы экономикалық қиындыққа тап болды. Голдқа бұрынғы сыныптасы Том Блэк Джерси Ситидегі Холбрук Өндіріс компаниясында жұмыс ұсынды. Блэк онымен достық қарым-қатынас жасап, Голдты Коммунистік партияға тартуға тырысты. Блэкке оның достығы мен жұмыс істеу мүмкіндігі үшін алғыс білдірген Голд осы іске еріксіз араласты. Бірақ ол партияға қарсы көзқарастарын сақтап қалды. Голд ПА қант фабрикасы өзі алған жалақымен жұмыс істейтінін білгенде, Филадельфиядағы компанияға және отбасына оралуға шешім қабылдады. Блэк Голд пен оның отбасына барып, оны коммунистік жиналыстарға қатысуға және партияға қосылуға шақырып тұрды. 1934 жылы Голд қант фабрикасынан Блэкке өнеркәсіптік құпияларды беруді бастады. Осы уақытта Голд Дрексел технология институтына да оқуға түсті, химиядан кешкі курстарда оқып, сол салада мансап құруды жоспарлады. 1940 жылы жоғары тұрған НКВД тыңшысы Якоб Голос Голдты Кеңес Одағы үшін тыңшылық етуге тартты, бірақ Голос резидентураның ресми агенті болған жоқ. 1940 жылдардың соңында Кеңес Одағының іс жөніндегі офицері Семен Семенов НКВД пайдалану үшін Голостан Голдты алды. Осы кезде Голд ресми түрде кеңес агенті болып қабылданды және оған GUS, GOS немесе GOOSE кодтық аты берілді. Семенов 1944 жылдың наурызына дейін Голдтың бақылаушы офицері болды. Соғыстан кейін АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы шиеленіс күшейді, оның Шығыс Еуропадағы аумақтарды басып алуынан кейін. Шығыс Германия, Польша, Югославия және басқа да шығыс елдерінде Кеңес Одағының ықпалымен коммунистік үкіметтер құрылды. АҚШ пен КСРО арасындағы "суық соғыс" басталды. 1950 жылы Клаус Фукс, НКВД агенті, Англияда тұтқындалды және тыңшылықпен айыпталды. Фукс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та жұмыс істегенде, сол кезде АҚШ-тың одақтасы болған Кеңес Одағына атом бомбасы туралы ақпарат бергенін мойындады. Фукс басқа тыңшылармен жұмыс істегенін жоққа шығарды, тек одан ақпарат жинаған курьерден басқа. Алғашқыда күдіктілердің суреттерін көрсеткенде, оның ішінде Голдтың суреті де болғанда, Фукс оны танудан бас тартты. Прокуратураның сұрауымен ол Голдты анықтады. Сол жылы Голд тұтқындалды. АҚШ құқық қорғау органдарының тергеуіне түскен ол 1934 жылдан бері тыңшылықпен айналысқанын және Фукске Манхэттен жобасының құпия құжаттарын Кеңес Одағының бас консулы Анатолий Яковлевке беруге көмектескенін мойындады. Голдтың мойындауы тыңшылық желісіне қатысы бар көптеген адамдарды анықтады және Дэвид Грингластың тұтқындалуына әкелді. Гринглас Манхэттен жобасындағы токарь болды және Голдқа материалдарды берген. Грингластың ынтымағы оның әпкесі Этель мен күйеуі Юлиус Розенбергтің 1950 жылы тұтқындалуына әкелді, олар да тыңшылық жасауға қатысқан деп айыпталды. Голд ынтымақтастық көрсетіп, Розенбергтердің ісінде прокуратураның куәсі болды, Гринглас та куәлік берді. Олардың куәлігі оларды кінәлі деп тануға және өлім жазасына кесуге ықпал етті; олар аталған жазаны өтеді. Ол Пенсильвания штатының Филадельфия округіндегі Хар Небо зиратына жерленді.

Heinrich Golodnitsky was born on December 11, 1910, in Bern, Switzerland to Samson and Celia (Ominsky) Golodnitsky, both Jewish immigrants from what is now Ukraine and was then part of the Russian Empire. Samson had grown up in Smila, where his father was a successful merchant. He was sent to Switzerland for additional schooling, as opportunities for Jews were limited in Russia, but he was influenced by reading Leo Tolstoy and chose to go into woodworking. He became a carpenter. Henrich's mother, Celia, first emigrated from central Ukraine (Russia) as a teenager to Paris, where she studied dentistry. She had become radicalized in Russia and supported the Zionist movement. After running out of money, she took a job in a cigar factory in Bern, where she met Samson. They married around 1907 or 1908. When Heinrich was 4, his family immigrated to the United States, seeking more opportunity. After they arrived at New York in July 1914, an agent at Ellis Island suggested they shorten their surname to Gold, to which they agreed. In the United States, the boy became known as Harry. They first went to Chicago, where Sam worked in a coalyard and Celia in a tobacco factory, both limited by their lack of English. After a year, they left. Sam went to Norfolk, Virginia, where he had some relatives. Celia took their son to Philadelphia, where her brother Shama had settled. When the shipyard job and conditions in Norfolk did not work out, Sam joined them in Philadelphia, a major industrial city. They settled in South Philadelphia in 1915 in the Jewish section. Ethnic Irish occupied territory to the north, and Italians to the west. After some other jobs, Sam found work as a cabinetmaker at the Victor Talking Machine Company in Camden, New Jersey, across the Delaware River. For other Americans, the economic crisis challenged faith in capitalism. A week before Christmas 1932, Gold was laid off by the sugar company. Both Harry and his father Sam looked for work each morning, to no avail. The Gold family faced economic ruin. Gold was offered a job by Tom Black, a former classmate, at the Holbrook Manufacturing Company in Jersey City. Black befriended him and tried to recruit Gold to the Communist Party. Grateful to Black for his friendship and a chance to work, Gold reluctantly became involved. But he continued to hold views against the Party. When Gold found that the PA Sugar Company was hiring at the same salary he was making, he decided to return to the company, Philadelphia, and his family. Black visited Gold and his family, all the while encouraging him to attend communist meetings and join the party. In 1934, Gold started passing industrial secrets to Black from the sugar company. During this time, Gold also attended Drexel Institute of Technology, taking night courses in chemistry with the goal of pursuing a career in that field. In 1940, senior NKVD spymaster Jacob Golos recruited Gold to be a spy for the Soviet Union, but Golos was not a recruited agent of the rezidentura. In the late 1940s, Soviet Case Officer Semyon Semenov appropriated Gold from Golos for use by the NKVD. Gold became a formally recruited Soviet agent at this time, and was assigned the codename GUS, GOS, or GOOSE. Semenov remained Gold's control officer until March 1944. After the war, tensions increased between the US and the Soviet Union following its takeover of territory in Eastern Europe. Communist governments led East Germany, Poland, Yugoslavia, and other eastern nations dominated by the Soviet Union. The Cold War between the US and the Soviet Union had begun. In 1950, Klaus Fuchs, an NKVD agent, was arrested in England and charged with espionage. Fuchs confessed that while working in the United States during World War II, he had passed information about the atom bomb to the Soviet Union, which had then been a US ally. Fuchs denied working with other spies, except for a courier who collected information from him. When initially shown photographs of suspects, including Gold, Fuchs refused to identify him. After prompting by the prosecution, he identified Gold. Gold was arrested that year. Under interrogation by US law enforcement officials, he admitted that he had been involved in espionage since 1934 and had helped Fuchs pass classified documents from the Manhattan Project to Soviet General Consul Anatoli Yakovlev. Gold's confession identified many other people connected to the espionage network and led to the arrest of David Greenglass. Greenglass worked as a machinist at the Manhattan Project and had also passed material to Gold. Greenglass's cooperation resulted in the 1950 arrest of his sister Ethel and her husband Julius Rosenberg, who were also charged with conspiracy to commit espionage. Gold cooperated and was a prosecution witness in the trial of the Rosenbergs, as was Greenglass. The latter's testimony contributed to their convictions and death sentences; they were executed. He was interred in Har Nebo Cemetery in Philadelphia County, Pennsylvania.