Кіріспе

Кеміргіштерден таралатын вирустық инфекциялық ауру

Лимфоциттік хориоменгит (ЛХМ) – кеміргіштерден таралатын вирустық инфекциялық ауру, ол асептикалық менингит, энцефалит немесе менингоэнцефалит түрінде көрінеді. Оның қоздырғышы – лимфоциттік хориоменгит маммаренавирусы (LCMV), Arenaviridae тұқымдасына жататын вирус. Бұл атауды 1934 жылы Чарльз Армстронг берген. Лимфоциттік хориоменгит (ЛХМ) – "ми мен жұлынды қоршап тұрған қабықшалардың және ми-жұлын сұйықтығының вирустық инфекциясы". Атауы инфекция кезінде адам организмінде лимфоциттердің мөлшерінің қалыптан тыс жоғарылауына байланысты қойылған. Хориоменингіт – "мидың қабықтарының жасушалық инфильтрациясымен, көбінесе хориоидтық плекстердің лимфоциттік инфильтрациясымен сипатталатын ми қабығының қабынуы".

Белгілері мен симптомдары

LCMV инфекциясы клиникалық симптомдардың кең ауқымында көрінеді және иммунокомпетентті адамдарда асимптоматикалық болуы мүмкін. Ауру көбінесе вирусқа ұшырағаннан кейін бір немесе екі аптадан соң басталады және екі фазалы қызбалы жағдаймен жалғасады. Бастапқы немесе продромальдық кезеңде, ол бір аптаға дейін созылуы мүмкін, жиі кездесетін симптомдарға қызба, тәбет жоғалту, бас ауруы, бұлшықет ауыруы, жалпы әлсіздік, құлайғандық және/немесе құсу кіреді. Аз жиі кездесетін симптомдарға ауыздың ісінуі және жөтел, сондай-ақ буын, кеуде және жақ асты бездерінің ауыруы жатады. Екінші фаза сауығудан кейін бірнеше күннен соң басталады және менингит немесе энцефалит симптомдарымен сипатталады. Бірінші кезеңдегі патологиялық өзгерістер лейкопения және тромбоцитопениядан тұрады. Екінші кезеңде протеин деңгейінің жоғарылауы, лейкоциттер санының артуы немесе цереброспинальді сұйықтықтағы глюкоза деңгейінің төмендеуі байқалады. Кейде науқастың жағдайы бірнеше күнге жақсарып, содан кейін асептикалық менингитпен қайталануы мүмкін, ал сирек жағдайларда – менингоэнцефалит. 13-ші клондама – бұл Армстронг вирусының штаммының түрі, ол даладан оқшауланды және висцеральды органдарға тропикалық. Ол алғаш рет туғаннан бастап тұрақты LCMV инфекциясын жұқтырған тышқандардан оқшауланды. Шектеулі нуклеокапсидте екі теріс таспалы РНК сегментінен тұратын РНК геномы бар. Соңғысы екі бөлек кезеңде посттрансляциялық кесуден өтеді: біріншісі – эндоплазмалық ретикулумда, онда мембранада трансляциядан кейін тұрақты сигналдық пептид аймағы сигналдық пептидазамен (SPase) кесіледі; ерекшелігі, бұл сигналдық пептид басқа вирустардан айырмашылығы сақталады. Екінші кесу Гольджи аппаратында жүзеге асады, онда GP1 GP2 Гольджиге жеткізілгеннен кейін, жеке піскен вирус гликопротеиндеріне, GP1 және GP2-ге (SK1/PS1 немесе MTBPS1 арқылы катализденетін кесу арқылы) бөлінеді. Содан кейін ол иесінің жасушасының ішіндегі көпіршікке енгізіліп, вирус пен көпіршік мембраналарының бірігуін тудырады. Рибонуклеокапсид содан кейін цитоплазмаға босатылады. РНК-ға тәуелді РНК полимераза. Жұққаннан кейін бұл тышқандар вирусты қанында сақтап немесе зәрде тұрақты түрде бөліп шығару арқылы созылмалы инфекцияға шалдығуы мүмкін. Созылмалы инфекцияға шалдыққан аналық тышқандар инфекцияны көбінесе өз ұрпақтарына (вертикальді берілу арқылы) таратады, олар да созылмалы инфекцияға шалдығады. Тышқандар арасындағы берілудің басқа жолдарына мұрынның секреттері, жұқтырған аналардың сүті, тістеу және тышқандар қауымдастығындағы әлеуметтік күтім кіреді. Ауа арқылы берілу де мүмкін. Вирус құрғауға салыстырмалы түрде төзімді болып көрінеді, сондықтан адамдар кеміргіштердің зәрінен, нәжісінен немесе сілекейінен жұқпалы аэрозольдік бөлшектерді дем алу арқылы, вирусқа ластанған тамақты жеу арқылы, шырышты қабықтарды жұқтырған дене сұйықтықтарымен ластау арқылы немесе кесулерге немесе басқа ашық жараларға вирусқа ластанған қанды тікелей ұшырату арқылы жұқтыруы мүмкін. Жануарлардан берілудің құжатталған жағдайлары тек адамдар мен тышқандар немесе хомяктер арасында тіркелген. Лимфоциттік хориоменингит жағдайлары Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Еуропада, Австралияда және Жапонияда, әсіресе 1900 жылдары тіркелген. Алайда, инфекция жұқтырған кеміргіштердің популяциясы бар кез келген жерде пайда болуы мүмкін. Сероэпидемиологиялық көрсеткіштер АҚШ халқының шамамен 5% құрайды (0,7–4,7%). Бұл көрсеткіш әдетте төмен әлеуметтік-экономикалық топтарда жоғары болады, бұл тышқандармен жиі және тікелей байланыстың нәтижесі болуы мүмкін. Алайда, географиялық аймақ бойынша таралу деңгейін нақты анықтау қиын, себебі хабарлау жеткіліксіз. Кейінгі туа біткен инфекция бас сүйегінің ішіндегі қатқылдану, гидроцефалия, микроцефалия немесе макроцефалия, зиякерлік кемістіктер және ұстамалар сияқты патологияларға әкелуі мүмкін. Басқа да табылған жайттарға хориоретинальды жаралар және оптикалық атрофия жатады. Хориоретинит, одан кейін хориоретинальды шабыт пайда болады, бұл көздің ең жиі кездесетін зақымдануы.

Органдарды донорлық беру

Қатты мүшелерді трансплантациялау нәтижесінде жұқтырған науқастарда трансплантациядан кейін бірнеше апта ішінде басталатын, өлімге әкелетін ауыр сырқат дамыды. Эпидемиологиялық зерттеулердің нәтижесінде, инфекцияның көзі – ағза доноры Род-Айленд штатындағы үй жануарлары дүкенінен жақында сатып алған хомяк екені анықталды, бұл оқиға 2008 жылы Массачусетс штатында да тіркелді. Органдарды донорлардың тексеруі үшін Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы бекіткен LCMV инфекциясын анықтау тесті жоқ. "Морбидтілік және өлім-жітім туралы апталық хабарлама" денсаулық сақтау қызметкерлеріне "асептикалық менингит және энцефалитпен ауыратын науқастарда, сондай-ақ түсіндірілмейтін қызба, гепатит немесе көп мүшелі органдардың жеткіліксіздігі бар трансплантациялық науқастарда LCMV инфекциясын қарастыруға" кеңес береді. ЛКМ-нің клиникалық диагнозы продромальды симптомдардың анамнезі және менингит симптомдарының пайда болуына дейінгі уақыт есебінен қойылады, әдетте ЛКМ үшін бұл 15–21 күнге созылады. Осы себепті, LCMV нақтырақ анықталғаннан гөрі көбірек таралған болуы мүмкін. Үйдегі жабайы кеміргіштерден LCMV жұқтырудың алдын алу үшін бірнеше шаралар қолдануға болады. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы кеміргіштерді үйге кіргізбеу үшін үйді герметикалық түрде жабу, бар кеміргіштерді жою үшін тұзақтарды пайдалану және таза әрі сау үйді ұстау бойынша кеңестері бар сақтық шараларының тізімін ұсынады. Жаңа технологиялар кеміргіштерді жоюдың гуманитарлық жолдарына ұмтылыстың артуын көрсетеді. Бұған ультрадыбыс шығаратын құрылғылар кіреді, олардың егеуқырларды жақтырмайтындығы айтылады, сондай-ақ шағын электр тогы немесе газ камерасы сияқты жылдам және ауырсыздау өлім тәсілдері де бар. Дегенмен, дәстүрлі серіппелі тұзақ әлі де экономикалық және танымал нұсқа болып табылады. Трансплантациямен байланысты LCMV инфекциясымен ауырған жалғыз аман қалған науқас рибавиринмен және иммуносупрессивті препараттардың бірдей уақытта мөлшерін азайту арқылы емделді. Рибавирин әлі бақыланатын клиникалық сынақтарда бағаланбаған. Рибавирин жүктілік кезінде қолдану ұсынылмайды, себебі кейбір зерттеулер тератогендік әсерлердің болу мүмкіндігін көрсетеді. Егер LCMV салдарынан асептикалық менингит, энцефалит немесе менингоэнцефалит дамыса, ауруханаға жатқызу және симптоматикалық емдеу қажет болуы мүмкін. Кей жағдайларда қабынуға қарсы препараттарды қолдану да қарастырылуы мүмкін.

Болжам

Лимфоциттік хориоменгит адамдарда жиі кездесетін инфекция емес, бірақ көптеген инфекциялар жеңіл болады және көбінесе диагноз қойылмайды. Серологиялық зерттеулер көрсеткендей, АҚШ және Еуропа халқының шамамен 1–5% LCMV-ға қарсы антиденелерге ие. Инфекцияға шағу қаупі жоғары адамдар – кеміргіштермен немесе инфекцияланған жасушалармен жұмыс істейтін зертхана қызметкерлері. Егеуқұйрықтарда постмортемдік зақымдар гепатомегалия, спленомегалия, лимфаденопатия, гломерулонефрит салдарынан ісінген немесе кішірейген, шұңқырлы бүйректерді көрсетеді. Хамстерлердегі симптомдар өте әртүрлі, әдетте үй жануарының бірнеше ай бойы вирус жұқтырып, таратып жүргенін көрсетеді. Алғашқы белгілері – әрекетсіздік, тәбет жоғалту, жүнінің қалыңдауы. Ауру прогрессиялаған сайын жануар салмақ жоғалтуы, мойны бүгілуі, көздің айналасында қабыну және соңында өлімге ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір жұқтырған хамстерлерде ешқандай симптомдар байқалмауы да мүмкін.

Емдеу

Иммуносупрессивті терапия зертханалық жануарларда ауруды тоқтатуда тиімді болды. Вирустық иммунология саласы LCMV модельдік жүйесі арқылы одан әрі зерттеледі. Атап айтқанда, тұрақты вирустық инфекцияларды зерттеу және вакцина әзірлеу – екі маңызды сала болып табылады. LCMV табиғи жануары – Mus musculus, үй тышқаны, жедел және тұрақты инфекция арасындағы айырмашылықты зерттеу үшін ең жақсы модель ретінде танылды. Тышқан сонымен қатар сүтқоректілердің генетикасы үшін ең көп қолданылатын генетикалық модель болып табылады. Фенотиптік айырмашылықтар тек екі нуклеотидтік айырмашылықтан туындайды, олар жіті LCMV, сондай-ақ Armstrong LCMV және оның бір түрі Clone 13 арасында байқалады, бұл LCMV инфекциясының тұрақты болуына әкеледі. Нуклеотидтік мутациялардың бірі гликопротеиннің түзілу процесіне қатысты және тропизміне әсер етеді. Екінші негіз жұптарының мутациясы полимеразаға әсер етеді, бұл репликациялық қабілеттілігіне әсер етеді. Бұл мутациялардың жіті немесе созылмалы LCMV инфекциясын қалай тудыратыны әлі толыққанды түсініксіз. Қазіргі заманғы қоғамның маңызды аспектісі – қатерлі ісіктің ауыртпалығын толыққанды түсіну. Бұл ауру көп жағынан вирустық инфекцияға ұқсас, себебі ол иммундық жүйенің жоюға бағытталған күш-жігеріне қарамастан, одан қашып, дамиды. LCMV моделі қатерлі ісіктерді зерттеудегі жаңа жетістіктерге жол ашады. Сонымен қатар, LCMV T-клеткалардың жадысын және вакцина синтезін түсіну үшін кеңінен қолданылатын модельдік жүйе болды. Бұл модель алғаш рет CD8 T-клеткаларының LCMV инфекциясына жауап беруін зерттеуге бағытталған. CD4 T-клеткаларының жадының жақсырақ түсінуі де LCMV зерттеулерінің нәтижесі болып табылады және вакцинаның тиімді механизмдерін құруға одан әрі үлес қосады. Атап айтқанда, LCMV жақында сутек пероксидіне негіделген вакцина жасаудың жаңа механизмінің тиімділігін бағалау үшін қолданылды. Вакцинология саласының болашақ дамуы LCMV модельдік жүйесіне тікелей байланысты болады. LCMV – геморрагиялық қызбаға шақыратын ауыр вирустардың, әсіресе Сахарадан оңтүстік Африкада кең таралған Ласса вирусының прототипі. Алайда, осы вирустың басқа штаммдары (Junin және Machupo вирустары) Оңтүстік Американың кейбір аймақтарында кездеседі, ал басқа штаммдар оңтүстік Африка халқына елеулі әсер етуін жалғастыруда. Қазіргі қоғам әлемдік байланыстарды күшейткендіктен, осы вирустық штаммдардың таралуы бүкіл әлемде үлкен қауіп тудырады. LCMV модельдік вирусының биологиясын түсіну осы маңызды вирус класын түсінуге көмектеседі және әсіресе бүкіл әлемде өсіп келе жатқан қауіп – Ласса вирусының биологиясын түсінуге жаңа көзқарас береді. Сонымен қатар, АҚШ-тың Аллергия және Жұқпалы Аурулар Институты (NIAID) аренавириттер тұқымдасын "А санатындағы басымды патогендер" деп белгіледі. Бұл жұқпалы агенттен болатын аурудың жоғары деңгейдегі өлім-жітімге және ауруға бейімділігіне байланысты ең жоғары маңыздылықты білдіреді, оны өндіру және тарату өте оңай.