Темір қолды Гётц: Салт атты рыцарь және жалдамалы әскер

Кіріспе

Неміс феодалдық рыцарі (1480–1562)
жалдамалы әскер

Готфрид "Гётц" фон Берлихинген (15 қараша 1480 – 23 шілде 1562), сондай-ақ Темір қол Гётц ретінде танымал, неміс (Франкониялық) императорлық рыцарі (Рейхсриттер), жалдамалы әскер және ақын болған. Ол 1480 жылы қазіргі Баден-Вюртембергтегі Берлихинген ақсүйек отбасында дүниеге келген. Гётц 1517 жылы Хорнберг қамалын (Некарцимерн) сатып алып, 1562 жылы қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Ол 1498 жылдан 1544 жылға дейінгі 47 жыл ішінде көптеген әскери науқандарда қатысты, соның ішінде неміс шаруаларының соғысы.

Өмір

1497 жылы Берлихинген Бранденбург-Ансбах маркграфы Фридрих I-нің қызметіне түсті. 1498 жылы ол Киелі Рим императоры Максимилиан I әскерінде соғысып, Бургундия, Лотарингия және Брабантта, ал келесі жылы Швабия соғысында қатысты. 1500 жылы Берлихинген Фридрихтің қызметінен кетіп, жалдамалы әскерлер тобын құрып, өз қызметтерін түрлі герцогтарға, маркграфтарға және барондарға сатты. 1504 жылы Ландшут мұрагерлік соғысы кезінде Берлихинген мен оның жалдамалы әскері Бавария герцогы Альберт IV үшін шайқасты. Ландшут қаласын қоршау кезінде, зеңбірек оғының салдарынан оның қылышына тиіп, оң қолының білегінен айрылды. Кейін ол екі механикалық темір қол жасатты. Бірінші темір қол қарапайым құрылғы болды, жергілікті темірші мен ершік жасаушы жасады делінеді. Екінші, көбірек танымал протездік қол қалқаннан немесе тізгіннен бастап қаламға дейін түрлі заттарды ұстай алды. Осы жарақатқа қарамастан, Берлихинген әскери қызметін жалғастырды. Келесі жылдары ол көптеген қақтығыстарға қатысып, достары мен жұмыс берушілерін қолдады. 1512 жылы Форххайм қаласының жанында, Нюрнбергпен ұзаққа созылған және ащы даудың салдарынан, ол Лейпциг жәрмеңкесінен оралған Нюрнберг саудагерлерінің тобына шабуыл жасады. Бұл туралы естіген император Максимилиан Берлихингенге императорлық тыйым салды. Ол 1514 жылы ғана 14 000 гульден төлеген соң босатылды. 1516 жылы Майнц княздығымен және оның князь-архиепискобымен болған дау кезінде Берлихинген мен оның әскері Гессенге шабуыл жасап, Вальдек графы Филипп II-ні тұтқынға алды. Графтың қауіпсіз оралуы үшін 8400 гульден төлем төленді. Осы әрекеті үшін оған 1518 жылы тағы да императорлық тыйым салынды. 1519 жылы ол Швабия лигасымен соғысып жатқан Вюртемберг герцогы Ульрихтің қызметіне кірді. Ол Мёкмюльді қорғауда соғысты, бірақ жетіспейтін жарақ-жабдық пен оқ-дәріге байланысты қаланы беруге мәжбүр болды. Бас сауғалап, ол бірнеше рет шабуыл жасаған Хайльброн қаласының тұрғындарына тапсырылды. Оның әріптес рыцарлары Георг фон Фрундсберг пен Франц фон Сиккинген 1522 жылы оның босатылуы үшін ұсыныс жасады, бірақ ол 2000 гульден төлеп, Лигадан кек алмауға ант бергеннен кейін ғана босатылды. 1525 жылы неміс шаруалар соғысы басталғанда, Берлихинген Оденвальд аймағында Киелі Рим империясының шіркеулік княздарына қарсы көтерілісшілер әскерін басқарды. Осыған қарамастан, ол (өз сөзімен) олардың ісіне шын жүрекпен қолдау көрсетпеді. Ол көтерілісшілерді басқаруға мәжбүр болды, сондай-ақ бүліктің шектен шығуын тоқтатуға тырысты. Көтерілісшілерді тоқтатуға ниет білгенімен, Берлихинген оларды бақылауға шамасы келмеді және бір айлық номиналды басшылықтан кейін ол командасынан бас тартып, Burg Jagsthausen-ге оралды. Императорлық жеңістен кейін ол Шпейердегі диетаға шақырылып, өз әрекеттері үшін жауап берді. 1526 жылдың 17 қазанында ол императорлық камерамен ақталды. Осыған қарамастан, 1528 жылдың қараша айында ол Аугсбургке Швабия лигасының шақыруымен келді. Аугсбургке қауіпсіз өтуге уәде берілгеннен кейін және лиганың оған қарсы қойған ескі айыптарын жоюға дайындалып жатқанда, ол тұтқынға алынып, 1530 жылға дейін түрмеде отырды, бірақ ол 1522 жылғы антын қайталап, Бург Хорнбергке оралуға және сол аймақта қалуға келіскеннен кейін ғана босатылды. Берлихинген бұған келісті және 1540 жылы Карл V оны ант беруден босатуына дейін Хорнбергке жақын тұрды. Ол 1542 жылы Карлдың басшылығымен Венгриядағы Сүлеймен Ұлы Осман империясына қарсы жорықта, ал 1544 жылы Францияның Франциск I басшылығымен Францияға қарсы жорықта қызмет етті. Франциядан оралғаннан кейін Берлихинген Хорнбергке қайтып, қалған өмірін салыстырмалы тыныштықта өткізді. Ол 1562 жылдың 23 шілдесінде Хорнберг қамалында 81 немесе 82 жасында қайтыс болды. Берлихинген екі рет үйленді және оның үш қызы мен жеті ұлы болды.

In 1497, Berlichingen entered the service of Frederick I, Margrave of Brandenburg Ansbach. In 1498, he fought in the armies of Holy Roman Emperor Maximilian I, seeing action in Burgundy, Lorraine, and the Brabant, and in the Swabian War the following year. By 1500, Berlichingen had left the service of Frederick of Brandenburg, and formed a company of mercenaries, selling his services to various dukes, margraves, and barons. In 1504, during the War of the Succession of Landshut, Berlichingen and his mercenary army fought for Albert IV, Duke of Bavaria. During the siege of the city of Landshut, he lost his right arm at the wrist when cannon fire forced his sword against him. In the following years, he had two mechanical prosthetic iron replacements made. The first iron hand was a more simple device, claimed to have been made by a local blacksmith and a saddle maker. The second, more famous prosthetic hand was capable of holding objects from a shield or reins to a quill. In spite of this injury, Berlichingen continued his military activities. In the subsequent years he was involved in numerous feuds, both of his own and in support of friends and employers. In 1512, near the town of Forchheim, due to a long running and bitter feud with Nuremberg he raided a group of Nuremberg merchants returning from the great fair at Leipzig. On hearing this, Emperor Maximilian placed Berlichingen under an Imperial ban. He was only released from this in 1514, when he paid the large sum of 14,000 gulden. In 1516, in a feud with the Principality of Mainz and its Prince Archbishop, Berlichingen and his company mounted a raid into Hesse, capturing Philip II, Count of Waldeck, in the process. A ransom of 8,400 gulden was paid for the safe return of the count. For this action, he was again placed under an Imperial ban in 1518. In 1519, he signed up in the service of Ulrich, Duke of Württemberg, who was at war with the Swabian League. He fought in the defence of Möckmühl, but eventually was forced to surrender the town, owing to a lack of supplies and ammunition. In violation of the terms of surrender, he was held prisoner and handed over to the citizens of Heilbronn, a town he had raided several times. His fellow knights Georg von Frundsberg and Franz von Sickingen successfully argued for his release in 1522, but only after he paid a ransom of 2,000 gulden and swore not to take vengeance on the League. In 1525, with the outbreak of the German Peasants' War, Berlichingen led the rebel army in the district of Odenwald against the Ecclesiastical Princes of the Holy Roman Empire. Despite this, he was (according to his own account) not a fervent supporter of their cause. He agreed to lead the rebels partly because he had no other option, and partly in an effort to curb the excesses of the rebellion. Despite his wishes to stop wanton violence, Berlichingen found himself powerless to control the rebels and after a month of nominal leadership he deserted his command and returned to the Burg Jagsthausen to sit out the rest of the rebellion in his castle. After the Imperial victory, he was called before the Diet of Speyer to account for his actions. On 17 October 1526, he was acquitted by the Imperial chamber. Despite this, in November 1528 he was lured to Augsburg by the Swabian League, who were eager to settle old scores. After reaching Augsburg under promise of safe passage, and while preparing to clear himself of the old charges against him made by the league, he was seized and made prisoner until 1530 when he was liberated, but only after repeating his oath of 1522 and agreeing to return to his Burg Hornberg and remain in that area. Berlichingen agreed to this, and remained near the Hornberg until Charles V, Holy Roman Emperor, released him from his oath in 1540. He served under Charles in the 1542 campaign against the Ottoman Empire of Suleyman the Magnificent in Hungary, and in 1544 in the Imperial invasion of France under Francis I of France. After the French campaign, Berlichingen returned to the Hornberg and lived out the rest of his life in relative peace. He died on 23 July 1562 in Hornberg Castle at the age of 81 or 82. Berlichingen married twice and left three daughters and seven sons to carry on his family name.

Мұра

Гёц қолжазба түрінде автобиография қалдырды (Rossacher Handschrift). Мәтін 1731 жылы Lebens Beschreibung des Herrn Gözens von Berlichingen ("Мырза Гёц фон Берлихингеннің өмірбаяны") деген атпен жарияланды және 1843 жылы Ritterliche Thaten Götz von Berlichingen's mit der eisernen Hand ("Темір қолмен Гёц фон Берлихингеннің рыцарлық ерліктері") (ред. М. А. Гессерт) деген атпен қайта жарияланды. Қолжазба мәтінінің ғылыми басылымын 1981 жылы Хельгард Ульмсшнайдер Mein Fehd und Handlungen ("Менің дауларым мен іс-қимылым") деген атпен шығарды. Швабиялық одақ басшылары оған қарсы капитуляциялауды ұсынғанда, Гёц олардың басшысы туралы: "Ол менің қысымды жалай берсін!" деген сөзді айтқан деседі. Осы оқиға оның құрметіне "швабиялық сәлемдеме" деп аталған сөз тіркесін танымал етуге көмектесті. Иоганн Вольфганг фон Гёте 1773 жылы автобиографияның 1731 жылғы басылымына негізделген "Гёц фон Берлихинген" пьесасын жариялады. Гёцтің өмірі туралы басқа пьесаларды Жан-Поль Сартр және Джон Арден де жазды.