Кіріспе

Экспеллерлік прессинг (сондай-ақ май сығу) – шикізаттан майды алудың механикалық әдісі. Шикізат бір қадамда жоғары қысыммен сығылады. Тағамдық майларды алу үшін жаңғақтар, тұқымдар және балдырлар жиі қолданылады, олар үнемі преске беріледі. Шикізат сығылғанда, үйкеліс салдарынан қызып кетеді. Егер жаңғақтар қатты болса (оларға жоғары қысым қажет), материал температурадан асып кетуі мүмкін.

Шолу

Экпеллерлік пресс – бұрандалы типтегі машина, ол негізінен майлы тұқымдарды қоршаған цилиндр тәрізді қуыс арқылы қысып шығарады. Экпеллерлік престе ет қалдықтары, синтетикалық резеңке және мал азығы сияқты басқа материалдар да қолданылады. Шикізат престің бір жағынан енгізіліп, қалдықтар екінші жағынан шығарылады. Машина бұрандалы жетек арқылы тудыратын үйкеліс пен үздіксіз қысымды тұқымдық материалды жылжыту және қысу үшін пайдаланады. Май, тұқым талшықтарының өте алмайтын кішкентай тесіктер арқылы сіңіп шығады. Содан кейін тұқымдардан қатты пресстік торт жасалып, машинадан алынып тасталады. Экпеллерлік престеу кезіндегі қысым шикізатты қыздырып, престеуді тиімді ету үшін оның температурасын көтереді, әйтпесе престеудің өзі майды қыздырады. Кейбір компаниялар майдың қасиеттерін сақтау үшін осы температураны төмендету үшін салқындату құрылғысын қолданатынын мәлімдейді.

Тиімділік

Экпеллерлік өңдеу шикізаттан барлық сұйықтықты (әдетте майды) толық алып тастамайды. Маңызды мөлшері май сығылғаннан кейін қалған торттың ішінде қалып қояды. Көптеген шағын ауылдық жағдайларда бұл аса маңызды емес, себебі майды өндіруден кейін қалған торт жергілікті тағамдарға, қосымша өнімдерді жасауға немесе мал азығы ретінде қолданылады. Кейбір шикізаттар экпеллерлік өңдеу арқылы майды бермейді, ең танымал мысалы – күріш кебегі. Экпеллерлік өңдеуге жауап бермейтін шикізаттардан майды алу немесе экпеллерленгеннен кейін майдың соңғы қалдықтарын шығару үшін еріткішпен экстракциялау қажет.

Тұрақты бұранда

Ең алғашқы экспресстер үздіксіз бұрандалы конструкцияны пайдаланды. Сығу бұрандалары бұрандалы конвейердің бұрандалары сияқты болды, яғни спиральдік қабырғасы бір жағынан басталып, екінші жағында аяқталды.

Бұзылған бұранда

Валериус Андерсон бұрандалы бұранда конструкциясын ойлап тапты және оны 1900 жылы патенттеді. Андерсон қысым бұрандасының үздіксіз қанаттарындағы жылғақ материалдардың бұрандамен бірге айналуға немесе минималды түрде сусыздану арқылы өтуге бейім екенін байқады. Ол "пиво қайнату қалдықтары, мал сою қалдықтары" және басқа да "жұмсақ және қою" материалдар үздіксіз бұрандалы престе нашар сусызданатынын жазды. Оның өнертабысы қысым бұрандасының қанаттарына үзілістер енгізуден тұрады. Бұл бұрандалы конвейердегі тіреуші подшипникке ұқсас: шахтаның сол жерінде қанат болмайды, сондықтан материал қозғалысын тоқтатады және жинала бастайды. Қатты заттар аралыққа жиналғаннан кейін ғана төменгі қарайғы қанаттар материалды ұстай алады. Бұл орын алғанда, материал өзінің жолымен итеріледі. Нәтижесінде сусыздану жақсарып, осылайша біркелкірек пресс-торт алынады.

Резистор тістері

1900 жылғы патенттен кейін, резистор тістерін қосу арқылы маңызды жақсарту жасалды. Бұрғылау жоқ жерлерге орнатылған бұл тістер престе араласуды күшейтеді, бұл айналуға бейімділікті одан әрі төмендетеді.

Кеңейтілген қолдану

Жылдар өте келе, үзілісті бұрандалы конструкцияның қолданылуы тайғақ және шымшықты материалдардан асып түсті. Бұл, бәсекелес үздіксіз бұрандалы престер тек тұрақты қоректену және тұрақты консистенция жағдайында жақсы жұмыс істейтіндіктен болды. Егер консистенция немесе ағыс жылдамдығы төмендесе, ылғалды тиімді түрде жою үшін сығу жеткіліксіз болып азаятын. Сонымен қатар, егер консистенция артса, пресс біте қалуы мүмкін. Мұндай тенденцияларға қарсы тұру үшін ауыр пресс құрастыру қажет болды, көбінесе қымбат айнымалы жылдамдықты жетекпен. Ал, Андерсон бұрандасының қанаттарындағы үзілістер престе амортизациялық эффект беретіні анықталды. Консистенция төмендесе де, сығу тиімді болып қалатын. Қатты заттардың шығаруға қарай жылжуы үшін әрбір үзілісте жеткілікті мөлшерде қатты материал жиналуы керек еді. Бұл өзін-өзі түзету қасиеті ылғал материалдың торт түрінде шығарылуына жол бермейді. Бұл бұранданың жылдамдығын өзгертусіз қол жеткізіледі. Осы қасиеттердің экономикалық артықшылықтары нәтижесінде, үзілісті бұрандалы престер тайғақ немесе шымшық емес, талшықты материалдарды сусыздандыру үшін қолданыла бастады. Мысалы, люцерна, жүгері қабығы және соңғы кезде қағаз фабрикасының талшықтары.