Кіріспе

Төмен жарық жағдайындағы көру қабілеті

Көру қабілетін зерттеуде скотопия – көздің төмен жарық жағдайындағы көруі. Бұл термин грек тіліндегі skotos, яғни "қараңғылық", және opia, яғни "көру жағдайы" сөздерінен алынған. Адам көзінде конус жасушалары нашар көрінетін жарықта жұмыс істемейді. Скотопия көруі тек таяқша жасушалары арқылы жүзеге асырылады, олар шамамен 498 нм толқын ұзындығына ең сезімтал және 640 нм-ден ұзын толқын ұзындығына сезімтал емес. Скотопия жағдайында, торқаға түскен жарық спектральды қуаттылық таралуы бойынша кодталмайды. Көру қабылдауы скотопияда, фотопиядағыдай болады.

Пайда болуы

Скотоптық көру 10−3-тен 10−6 cd/m2 жарықтық деңгейінде жүзеге асады. Басқа түрлер төмен жарық жағдайында әрдайым түс соқырлығынан зардап шекпейді. Арықшыл көбелек (Deilephila elpenor) тіпті әлсіз жұлдыз жарығында да жоғары деңгейде түс ажырату қабілетін көрсетеді. Мезоптық көру орташа жарық жағдайында (жарықтық деңгейі 10−3-тен 100,5 cd/m2) пайда болады және ол скотоптық және фотоптық көрудің үйлесімі болып табылады. Бұл көру қабілетінің нашарлауына және түс ажыратудың дәлдігінің төмендеуіне әкеледі. Қалыпты жарықта (жарықтық деңгейі 10-нан 108 cd/m2) конус жасушаларының көруі басым болады, бұл фотоптық көру болып табылады. Көру қабілеті (ВА) және түс ажырату қабілеті жақсы болады.

Толқын ұзындығына сезімталдық

Қалыпты адамның толқын ұзындығына сезімталдығы, скотоптық көру кезінде фондық жарық өзгергенімен өзгермейді. Толқын ұзындығына сезімталдық родопсин фотопигментімен анықталады. Бұл – көздің артқы бөлігінде, көзінің ішкі қабатында ақ түсті жануарларда кездесетін «Tapetum lucidum» деп аталатын жарқын қабатқа ие жануарлардағы қызыл пигмент. Бұл пигмент фотопиялық және мезопиялық жағдайларда көрінбейді. Толқын ұзындығына сезімталдық скотоптық көру кезінде өзгермейтін қағидасы, адамдарда екі функционалды конус класын анықтауға мүмкіндік берді. Егер екі конус класы болса, олардың салыстырмалы сезімталдығы мінез-құлыққа байланысты толқын ұзындығына сезімталдықты өзгертеді. Сондықтан, эксперименттер арқылы "екі конус класының бар-жоқтығын екі түрлі фондағы толқын ұзындығына сезімталдықты өлшеу және бақылаушының салыстырмалы толқын ұзындығына сезімталдығының өзгеруін анықтау арқылы" анықтауға болады. Скотоптық жарықтық функциясы – Commission Internationale de l'Éclairage (CIE) ұйымы бекіткен және ISO ұйымымен бірлесіп стандартталған стандартты функция. Максималды скотоптық тиімділік 507 нм-де 1700 лм/Вт құрайды (максималды фотопиялық тиімділік үшін 555 нм-де 683 лм/Вт-пен салыстырғанда). Скотоптық және фотопиялық тиімділік арақатынасы ең жоғары сезімталдық деңгейінде шамамен 2,5-ке тең болса да, 500 нм-ден төмен арақатынас күрт өседі.

Қаулы

Адаптация өте төмен деңгейде жүзеге асуы үшін, адам көзіне сенімді кескін алу үшін сигнал бойымен жарықтың үлкен көлемі қажет. Осының салдарынан, адам көзі жарық аз болғанда жоғары кеңістіктік жиіліктерді ажырата алмайды, себебі бақылаушы жарық сигналын кеңістікте орташалайды. Скотоптық көруде көрудің нашар болуының тағы бір себебі – скотоптық көруде ғана белсенді болатын таякша жасушалары тор қабықтағы аз санды неврондарға жиналады. Бұл көпке біреу қатынасы кеңістіктік жиілікке сезімталдықтың төмендеуіне алып келеді.