Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық жазушы және савант (1979 жылы туған)
British writer and savant (born 1979)
Дэниел Тамет (Дэниел Пол Корни ретінде туған; 31 қаңтар 1979) – ағылшын жазушысы және савант. Оның "Көк күнде туылған" (2006) атты естелік кітабы Аспергер синдромы және савант синдромымен өмір сүрген кезеңі туралы, ал 2008 жылы Америка кітапханалар қауымдастығының "Жас ересектерге арналған кітапхана қызметі" журналы оны "Жас ересектерге арналған үздік кітап" деп атады. Оның екінші кітабы "Кең аспанды қабылдау" 2009 жылы Франциядағы ең көп сатылған кітаптардың бірі болды. Оның үшінші кітабы "Сандармен ойлау" 2012 жылы Ұлыбританияда "Ходер & Стоутон" баспасында, ал 2013 жылы АҚШ және Канадада "Литтл, Браун және Компания" баспасында жарық көрді. Оның кітаптары 20-дан астам тілге аударылды. 2012 жылы ол Корольдік өнер қоғамының мүшесі болып сайланды.
Daniel Tammet (born Daniel Paul Corney; 31 January 1979) is an English writer and savant. His memoir, Born on a Blue Day (2006), is about his early life with Asperger syndrome and savant syndrome, and was named a "Best Book for Young Adults" in 2008 by the American Library Association's Young Adult Library Services magazine. His second book, Embracing the Wide Sky, was one of France's best selling books of 2009. His third book, Thinking in Numbers, was published in 2012 by Hodder & Stoughton in the United Kingdom and in 2013 by Little, Brown and Company in the United States and Canada. His books have been published in over 20 languages. He was elected in 2012 to serve as a fellow of the Royal Society of Arts.
Жеке өмір
Тэммет Дэниел Пол Корни есіммен дүниеге келді, тоғыз баланың үлкені, және Шығыс Лондонның Баркинг және Дагенхем қалаларында өсті. Кішкентай кезінде эпилепсиялық ұстамалары болған, бірақ медициналық емнен кейін олар басылған. Ол туған атымен Лондондағы Дүниежүзілік жад чемпионатына екі рет қатысып, 1999 жылы 11-орынды, ал 2000 жылы 4-орынды иеленді. "Өзінің өзіне сай келмегендіктен" туған есімін өзгертті. Эстон тілінде "емен ағашы" деген мағына беретін Тамет тегін алды. Жиырма бес жасында Кембридж университетінің аутизмді зерттеу орталығының Саймон Барон-Коэн оған Аспергер синдромы диагнозы қойды. Әлемдегі савант синдромын зерттеудегі жетекші ғалым Дарольд Трефферттің айтуынша, ол жүзден аз ғалымның бірі. Ол "Ерекше адамдар: керемет миы бар бала" деген деректі фильмнің батыры болды, ол алғаш рет 2005 жылдың 23 мамырында Channel 4 телеарнасында көрсетілді. 2000 жылы бағдарламалық жасақтама инженері Нил Митчеллмен танысып, қарым-қатынас бастады. Олар Кентте тұрды. Тамет пен Митчелл бірлесіп Optimnem онлайн білім беру компаниясын басқарды, онда тіл курстарын жасап, жариялады. Қазір Тамет өзінің автобиографиясын жарнамалаған кезде танысқан фотограф Жером Табетпен бірге Парижде тұрады. Тамет Ашық университетін гуманитарлық ғылымдар мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген.
Tammet was born Daniel Paul Corney, the eldest of nine children, and raised in Barking and Dagenham, East London. As a young child, he had epileptic seizures, which remitted following medical treatment. He participated twice in the World Memory Championships in London under his birth name, placing 11th in 1999 and 4th in 2000. He changed his birth name by deed poll because "it didn't fit with the way he saw himself". He took the Estonian surname Tammet, which is related to "oak trees". At age twenty five, he was diagnosed with Asperger syndrome by Simon Baron Cohen of the University of Cambridge Autism Research Centre. He is one of fewer than a hundred "prodigious savants" according to Darold Treffert, the world's leading researcher in the study of savant syndrome. He was the subject of a documentary film titled Extraordinary People: The Boy with the Incredible Brain, first broadcast on Channel 4 on 23 May 2005. He met software engineer Neil Mitchell in 2000 and they started a relationship. They lived in Kent. He and Mitchell operated the online e learning company Optimnem, where they created and published language courses. Tammet now lives in Paris with his husband Jérôme Tabet, a photographer whom he met while promoting his autobiography. Tammet is a graduate of the Open University with a Bachelor of Arts degree with first class honours in the humanities.
Мансап
2002 жылы Тамет Optimnem веб-сайтын іске қосты. Сайт тіл курстарын ұсынды (2015 жылы француз және испан тілдері) және 2006 жылдан бері Ұлыбританияның Ұлттық оқу желісінің мақұлданған мүшесі болды. 2023 жылдың қарашасынан бастап домен «сатылымда» деген бетке бағытталды. «Көк күні туған» атты кітабы халықаралық БАҚ назарына ілігіп, сыншылардың жоғары бағасын алды. Booklist журналының рецензенты Рей Олсон Таметтің автобиографиясының «Бенджамин Франклин мен Джон Стюарт Милл сияқты тартымды» екенін, ал Таметтің «Хемингуэйден кейінгі ең көрнекті прозаның бірін» жазғанын айтты. Kirkus Reviews кітаптың «мұңдасу естеліктер жанрынан асып түсетінін» мәлімдеді. АҚШ-тағы кітаптық турнесі барысында Тамет бірнеше теле- және радиобағдарламаларға, соның ішінде 60 Minutes және Дэвид Леттерменмен кеш шоуына қатысты. 2007 жылдың ақпан айында «Көк күні туған» кітабы BBC Radio 4 радиосындағы «Аптаның кітабы» ретінде жарияланды. Оның екінші кітабы «Көк аспанды құшақтау» 2009 жылы жарық көрді. Сидней университетінің Ақыл-ой орталығының директоры Аллан Снайдер бұл туындыны «ерекше және монументалды жетістік» деп сипаттады. Тамет саванттық қабілеттердің «құдайдан берілген емес», ал «сандар мен сөздерді есте сақтау және инстинктивті түрде ойлаудың нәтижесі» екенін айтады. Оның пікірінше, саванттардың миын белгілі бір деңгейде қайта оқытуға болады және қалыпты миды да саванттық қабілеттерді дамытуға үйретуге болады. Лес Мюррейдің өлеңдерінің француз тіліне аудармасы 2014 жылы Францияда L'Iconoclaste баспасында жарық көрді. Таметтің тұңғыш романы «Мишенка» 2016 жылы Францияда және Квебекте жарық көрді. Тіл туралы эсселер жинағы «Әрбір сөз – біз үйрететін әнші құс» 2017 жылы Ұлыбританияда, АҚШ-та және Францияда жарық көрді. The Wall Street Journal газетінде жарияланған рецензиясында Брэд Лейтхаузер «кітаптарында әдеби жанрлар тұрғысынан жаңа және қызықты нәрселер болып жатқанын» атап өтті және автордың «тілді меңгергенін және кез келген ақынға ұнайтын бай сөздік қорын» көрсеткенін айтты. 2018 жылы француз және ағылшын тілдерінде екі тілді алғашқы поэзия жинағы «Портреттер» жарық көрді. Француз тілінде дінге сенбейтін досына жазылған хат түріндегі шығармашылық туынды «Жаннаттың сынықтары» («Fragments de paradis») 2020 жылы Франция мен Канадада жарық көрді.
In 2002, Tammet launched the website, Optimnem. The site offered language courses (as of 2015, French and Spanish) and had been an approved member of the UK National Grid for Learning since 2006. as of November 2023 redirecting to a "domain is for sale" page. Born on a Blue Day received international media attention and critical praise. Booklist magazine contributing reviewer Ray Olson stated that Tammet's autobiography was "as fascinating as Benjamin Franklin's and John Stuart Mill's" and that Tammet wrote "some of the clearest prose this side of Hemingway". Kirkus Reviews stated that the book "transcends the disability memoir genre". For his US book tour, Tammet appeared on several television and radio talk shows and specials, including 60 Minutes and the Late Show with David Letterman. In February 2007, Born on a Blue Day was serialised as BBC Radio 4's Book of the Week in the United Kingdom. His second book, Embracing the Wide Sky, was published in 2009. Allan Snyder, director of the University of Sydney Centre for the Mind, called the work 'an extraordinary and monumental achievement'. Tammet argues that savant abilities are not "supernatural" but "an outgrowth" of "natural, instinctive ways of thinking about numbers and words". He suggests that the brains of savants can to some extent be retrained, and that normal brains could be taught to develop some savant abilities. His translation into French of a selection of poetry by Les Murray was published by L'Iconoclaste in France in 2014. Tammet's first novel, Mishenka, was published in France and Quebec in 2016. Every Word Is a Bird We Teach to Sing, a collection of essays on language, was published in the UK, US, and France in 2017. In a review of the book for The Wall Street Journal, Brad Leithauser noted that "in terms of literary genres, something new and enthralling is going on inside his books" and that the author showed "a grasp of language and a sweep of vocabulary that any poet would envy". Portraits, a bilingual first poetry collection, was published in French and English in 2018. Written in French as a letter to a non believing friend, the creative non fiction work Fragments de paradis ("Fragments of Heaven") was published in France and Canada in 2020.
Ғылыми зерттеу
Дүниежүзілік есте сақтау чемпионатынан кейін Тамет бір топтық зерттеуге қатысты, нәтижесі 2003 жылғы Nature Neuroscience журналының қаңтар санында жарияланды. Зерттеушілер есте сақтау шеберлерінің үлкен жетістіктеріне себеп болатын факторларды анықтауға тырысты. Олар оның "ақпаратты есте сақтау үшін арнайы кодтау стратегияларын қолданғанын" байқап, ерекше жадтың жоғары интеллект немесе ми құрылымының ерекшеліктерімен байланысты емес екенін тұжырымдады. Басқа бір зерттеуде Барон Коэн және Аутизмді зерттеу орталығының басқа да ғалымдары 2005 жыл шамасында Таметтің қабілеттерін тексерді. "Шындық тексеруінің қайта қарастырылған нұсқасы" бойынша, Таметте синестезия бар екені анықталды, бұл тестте қатысушылардың синестезиялық тәжірибелерін сипаттаудағы тұрақтылығы бағаланады. Ол қысқа мерзімді есте сақтау сынағында жақсы нәтиже көрсетті (цифрлық аралық 11,5, ал әдеттегі көрсеткіш – 6,5). Керісінше, сынақ нәтижелері оның бет-әлдерді есте сақтау қабілеті 6-8 жастағы баланың деңгейіне сәйкес екенін көрсетті. Зерттеу авторлары оның керемет жадының Аспергер синдромымен байланысты синестезияның нәтижесі болуы мүмкін екенін, немесе бұл жадты жақсарту стратегияларының нәтижесі болуы мүмкін деп болжады. 2008 жылы Neurocase журналында жарияланған тағы бір зерттеуде Барон Коэн, Бор және Биллингтон Таметтің синестезиясы мен Аспергер синдромы оның керемет жад қабілетін түсіндіре ала ма деп қарастырды. Олар оның қабілеттерін мидың бір аймағындағы (сол жақ префронталды қабықша) жоғары белсенділікпен түсіндіруге болады деген қорытындыға келді, бұл оның Аспергер синдромы мен синестезиясының салдары болуы мүмкін. Навон тапсырмасында, аутистік емес адамдармен салыстырғанда, Таметтің жергілікті деңгейде нысананы табуы жылдамырақ болды және жаһандық деңгейдегі бөгеттерге аз ден қойды. Гупе синестетикалық түс сезімінің мидың түс жүйесінде емес, "мидегі мағынаның күрделі құрылымынан" туындайтынын айтады, бұл қабылдау ғана емес, сонымен қатар тіл, есте сақтау және эмоцияны қамтиды. 2011 жылы жарық көрген "Эйнштейнмен серуендеу" атты кітабында ғылым журналисі және бұрынғы АҚШ-тың есте сақтау чемпионы Джошуа Фоер Таметтің дәстүрлі жадты жақсарту әдістерін зерттеуі оның керемет жад қабілетіне әсер еткенін болжайды. Фоер Таметтің керемет жадтың стандартты анықтамасына сәйкес келетінін мойындаса да, оның қабілеттері кез келген ерекше психологиялық немесе неврологиялық бұзылыстан емес, жадты жақсарту техникаларын қолдану арқылы қарқынды жаттығудың нәтижесі болуы мүмкін деп санайды. The New York Times газетіндегі кітапқа жазған шолуында психолог Александра Хоровиц Фоердің болжамын кітабындағы "кейбір қателіктердің" бірі деп сипаттады. Ол Таметтің осындай стратегияларды қолданғаны маңызды болатын ба деген сұрақ қойды.
After the World Memory Championships, Tammet participated in a group study, later published in the New Year 2003 edition of Nature Neuroscience. The researchers investigated the reasons for the memory champions' superior performance. They reported that he used "strategies for encoding information with the sole purpose of making it more memorable", and concluded that superior memory was not driven by exceptional intellectual ability or differences in brain structure. In another study, Baron Cohen and others at the Autism Research Centre tested Tammet's abilities in around 2005. Tammet was found to have synaesthesia, according to the "Test of Genuineness Revised", which tests the subjects' consistency in reporting descriptions of their synaesthesia. He performed well on tests of short term memory (with a digit span of 11.5, where 6.5 is typical). Conversely, test results showed his memory for faces scored at the level expected of a 6 to 8 year old child in this task. The authors of the study speculated that his savant memory could be a result of synaesthesia combined with Asperger syndrome, or it could be the result of mnemonic strategies. In a further study published in Neurocase in 2008, Baron Cohen, Bor and Billington investigated whether Tammet's synaesthesia and Asperger syndrome explained his savant memory abilities. They concluded that his abilities might be explained by hyperactivity in one brain region (the left prefrontal cortex), which results from his Asperger syndrome and synaesthesia. On the Navon task, relative to non autistic controls, Tammet was found to be faster at finding a target at the local level and to be less distracted by interference from the global level. Hupé suggests that synaesthetic colour experience lies not in the brain's colour system, but instead results from "a complex construction of meaning in the brain, involving not only perception, but language, memory and emotion". In his book Moonwalking with Einstein (2011), Joshua Foer, a science journalist and former US Memory Champion, speculates that Tammet's study of conventional mnemonic approaches has played a role in the savant's feats of memory. While accepting that Tammet meets the standard definition of a prodigious savant, Foer suggests that his abilities may simply reflect intensive training using memory techniques, rather than any abnormal psychology or neurology. In a review of his book for The New York Times, psychologist Alexandra Horowitz described Foer's speculation as among the few "missteps" in his book. She questioned whether it would matter if Tammet had used such strategies or not.
Савантизм
Таметті Ұлыбритания мен АҚШ-тың зерттеушілері зерттеді және оның еңбегі бойынша бірнеше рецензияланған ғылыми мақалалар жарық көрді. Австралия Ұлттық университетінің профессоры Аллан Снайдер оның жайлы былай деді: "Саванттар әдетте өздері не істеп жатыр екенін түсіндіре алмайды. Оларға бұл жай ғана келеді. Даниэль өзінің көріп тұрғанын сипаттауға болады. Сондықтан ол қызықты. Ол Розетта тасы болуы мүмкін". Оның айтуынша, 10 000-ға дейінгі әрбір оң бүтін санның өзіне тән пішіні, түсі, текстурасы және сезімі бар. Ол 289 санын ерекше жаман, 333 санын ерекше тартымды, ал пи санын, бүтін сан болмаса да, әдемі деп сипаттады. 6 санының әлі анық бейнесі жоқ, ол дерлік ешнәрсеге ұқсамайды, ал 9 санына қарамастан, ол үлкен, биік және қорқынышты деп сипаттайды. 117 санын "кейіпті сан" деп сипаттайды. Ол биік, жіңішке, сәл қисайған". Ол Дэвид Леттерменмен сұхбаттасқанда, Дэвид Леттерменді осы 117 санымен сипаттады. Өзінің естеліктерінде сандар мен сөздерге синастезиялық және эмоционалдық реакцияны баяндайды. 2016 жылдың 29 сәуірінде Radio Classique радиосындағы француздық ток-шоуында ол осы оқиға Кейт Буштың "Aerial" альбомынан "Pi" әніне шабыттандырғанын айтты. Ол көп тілді. "Көк күні тудым" кітабында ол он тілді білетінін жазады: ағылшын, эстон, фин, француз, неміс, литва, эсперанто, испан, румын, исланд және валлий тілдерін.
Tammet has been studied by researchers in Britain and the United States, and has been the subject of several peer reviewed scientific papers. Allan Snyder at the Australian National University has said of him: "Savants can't usually tell us how they do what they do. It just comes to them. Daniel can describe what he sees in his head. That's why he's exciting. He could be the Rosetta Stone." In his mind, Tammet says, each positive integer up to 10,000 has its own unique shape, colour, texture and feel. He has described his visual image of 289 as particularly ugly, 333 as particularly attractive, and pi, though not an integer, as beautiful. The number 6 apparently has no distinct image yet what he describes as an almost small nothingness, opposite to the number 9, which he says is large, towering, and quite intimidating. He describes the number 117 as "a handsome number. It's tall, it's a lanky number, a little bit wobbly." He described David Letterman with the number 117 in these terms when interviewed on the Late Show with David Letterman. In his memoir, he describes undergoing a synaesthetic and emotional response for numbers and words. He revealed in a French talk show on Radio Classique on 29 April 2016, that this event inspired Kate Bush's song "Pi" from her album Aerial. He is a polyglot. In Born on a Blue Day, he writes that he knows ten languages: English, Estonian, Finnish, French, German, Lithuanian, Esperanto, Spanish, Romanian, Icelandic, and Welsh.
Алдынғы сөз
Дарольд А. Трефферттің "Дарын аралдары" (2010)
Islands of Genius (2010), by Darold A. Treffert
Қысқа метражды фильмдер
Ғалам және мен (2017) Француз суретшісі Тибо Бучеллатопен жасалған жоба.
The Universe and Me (2017) Collaboration with French film maker Thibaut Buccellato.
Менте
Мэнти (Манти) — 2006 жылы Таммет жариялаған жасалма тіл. Мэнти сөзі фин тілінде "қайын ағашы" (mänty) деген мағынаны білдіреді. Мэнти финн тілдерінің сөздігі мен грамматикасын пайдаланады.
Mänti ('/m//æ//n//t//i/, MANtee) is a constructed language that Tammet published in 2006. The word Mänti comes from the Finnish word for "pine tree" (mänty, ). Mänti uses vocabulary and grammar from the Finnic languages.