Кіріспе
Тұқымдық өсімдіктердің жойылған тобы Беннетталилер (цикадеоидтар деп те аталады) – тұқымдық өсімдіктердің жойылған тобы, алғаш рет Перм кезеңінде пайда болып, Крейда кезеңінің соңына қарай көптеген аймақтарда жойылды. Беннетталилер мезозой дәуірінің ең көп таралған тұқымдық өсімдіктерінің бірі болды және олардың морфологиясы бұталар мен цикадтарға ұқсас пішіндерді қамтыды. Беннеттитальдердің жапырақтары сырттан цикадтардың жапырақтарынан ажырату қиын, бірақ олар цикадтардан гүл тәрізді, күрделі репродуктивтік мүшелерімен ерекшеленеді, олардың кейбіреулері жәндіктермен тозаңдануы мүмкін. Олар, әрине, кең мағынадағы гимнаспермдер (конус түзілетін тұқымдық өсімдіктер) болғанымен, Беннеттитальдердің басқа тұқымдық өсімдіктермен байланысы әлі де талқыланып жатыр. Олардың цикадтарға жалпы ұқсастығына қарамастан, олардың көбею жүйелері мен жапырақ құрылымының көптеген ұсақ ерекшеліктері қарсы келеді. Кейбір авторлар Беннеттитальдерді ангиоспермалармен (гүлді өсімдіктер) және гнетофиттермен (қазіргі заманғы гимнаспермдердің сирек және ерекше тобы) байланыстырып, Антофита деп аталатын кең топты құрады. Алайда, молекулалық деректер бұл тұжырымға қарсы келеді, гнетофиттердің генетикалық жағынан қылқан жапырақтыларға жақын екені анықталды. Беннетталилердің нақты орны әлі белгісіз.
Bennettitales (also known as cycadeoids) is an extinct order of seed plants that first appeared in the Permian period and became extinct in most areas toward the end of the Cretaceous. Bennettitales were amongst the most common seed plants of the Mesozoic, and had morphologies including shrub and cycad like forms. The foliage of bennettitaleans is superficially nearly indistinguishable from that of cycads, but they are distinguished from cycads by their more complex flower like reproductive organs, at least some of which were likely pollinated by insects. Although certainly gymnosperms sensu lato (cone bearing seed plants), the relationships of bennettitaleans to other seed plants is debated. Their general resemblance to cycads is contradicted by numerous more subtle features of their reproductive systems and leaf structure. Some authors have linked bennettitaleans to angiosperms (flowering plants) and gnetophytes (a rare and unusual group of modern gymnosperms), forming a broader group known as Anthophyta. Molecular data contradicts this, with gnetophytes found to be much more genetically similar to conifers. The exact position of Bennettitales remains uncertain.
Сипаттама
Беннетталар екі туысқа бөлінеді, Cycadeoidaceae және Williamsoniaceae, олардың өсу ерекшеліктері айқын. Cycadeoidaceae цикад тәрізді сабақтарымен және биспорангиатты (мегаспоралар мен микроспоралар бар) стробили (конустар) репродуктивтік құрылым ретінде қызмет еткен. Williamsoniaceae-де биспорангиатты немесе моноспорангиатты конустар, сондай-ақ жұқа және тармақталған ағаш тәрізді сабақтары болған. Уильямсониялар тұқымдасы цикадеоидалықтарға жатпайтын Беннетталардың барлық түрлерінің парафилетикалық (жалпы ата-тегінің барлық ұрпақтарын қамтымайтын) жиынтығы деп саналады. Жапырақтарының көпшілігі (Pterophyllum, Ptilophyllum, Zamites, Otozamites және т.б.) пінетті (қауырсын тәрізді), орталық сабаққа көптеген кішкентай жапырақ сегменттері бекітілген. Басқалары (Anomozamites, Nilssoniopteris-тің кейбір түрлері) толық емес пінетті (тісті пішіндес) және осы екі типтің арасындағы кезеңдік формалар. Бір ерекше жапырақ түрі – Eoginkgoites, тіпті гинкгоның алғашқы түрлеріне ұқсас, пальма тәрізді болып келеді. Беннетталардың жапырақтары цикадтардың жапырақтарына соншалықты ұқсайды, оларды тек сыртқы морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып сенімді түрде ажырату мүмкін емес. Дегенмен, қабықшасы сақталған қазба жапырақтарын нақты топқа жатқызуға болады. Беннетталардың стоматалары синдетохеильді деп сипатталады, яғни негізгі жұптасқан күзетші жасушалары және оларды қоршаған қосалқы жасушалары бірдей аналық жасушалардан дамиды. Бұл цикадтар мен қылқан жапырақтылардың гаплохеильді стоматаларынан өзгеше. Гаплохеильді стоматалардағы қосалқы жасушалар сақинасы күзетші жасушалардың бастапқы құрылымдарынан пайда болмайды. Осы маңызды айырмашылық – Беннетталар мен цикадтардың жапырақтарын ажыратудың негізгі тәсілі. Көптеген Беннетталар биспорангиатты, яғни тозаң және жұмыртқалар бір (екі жынысты немесе гермафродиттік) конуста орналасады. Микроспорофиллдерді қамтитын иісті синангиямен толтырылған қуыстар, жуан сәулелі құрылымдармен, соның ішінде қалың, құнарсыз аралық қабықшалармен және ұштарында жұмыртқалары бар құнарлы спорофиллдермен қоршалған. Жұмыртқалардың сабақтың емес, спорофиллдердің ұштарында орналасуы – Беннетталар мен гнетофиттердің конустары арасындағы маңызды айырмашылық. Конус ұрықтанғанда және пісіп-жетілгенде микроспорофиллдер кеуеліп, жұмыртқалар тұқымға айналады. Алайда, олардың жәндіктермен тозаңдануы мүмкін деген болжам бар. Гүл тәрізді Уильямсониа тұқымдасының еркек репродуктивтік құрылымы Weltrichia әйел репродуктивтік құрылымы Williamsonia-мен байланысты, бірақ ата-ана өсімдіктері моноэцисті (еркек және әйел репродуктивтік құрылымдар бір өсімдікте орналасқан) немесе диоэцисті (әр өсімдікте тек бір жынысты репродуктивтік орган бар) болғаны белгісіз. Weltrichia көбінесе желмен тозаңдалады, ал кейбір түрлері жәндіктермен тозаңдануы мүмкін. Юра және ерте бор кезеңдеріндегі бірнеше жәндік түрлері ұзын сопақшаға ие болған, және олар Беннетталардың репродуктивтік құрылымдары өндірген нектармен қоректенгендігі айтылады, мысалы, екі жынысты Уильямсониялық репродуктивтік құрылым Williamsoniella, оның ұзын, тар орталық ыдысы болған, ол әдетте қолжетімсіз. Ерте бор кезеңіне жататын Беннетталардың тозаңы, жойылып кеткен Zhangsolvidae тұқымдасына жататын сопақшалы ұшқышпен тікелей байланысты екені анықталды, бұл тұқымның топ үшін тозаңдаушы ретінде әрекет еткенін көрсетеді. Беннетталардың жұмыртқалық конустарының аралық қабықшалары пісіп жетілгенде еттес болуы мүмкін, бұл оларды тұқымды таратуға көмектесетін жабайы жануарлар үшін тартымды етуі мүмкін.
Ашу тарихы
Cycadeoideaceae (алғашқыда Cycadeoideae) ағылшын геологы Уильям Бакланд 1828 жылы Англияның Портленд аралындағы юралық қабаттарда табылған қазба тіндік сабауларынан атайды, және Бакланд оған Cycadeoidea деген туыс атауын берді. Бакланд тұқымдастықтың және екі түрдің сипаттамасын берді, бірақ туыстың сипаттамасын беруге келмеді, осыдан Бакландтың отбасы туралы сипаттамасы қазіргі таксономиялық стандарттар бойынша жарамсыз деп есептеледі. 1870 жылы шотланд ботанигі Уильям Каррутерс және ағылшын палеоботанигі Уильям Кроуфорд Уильямсон Йоркширдің юралық және Уайт аралы мен Портленд аралының юра-кредалық қабаттарынан Беннетталистің алғашқы белгілі көбелек органдарын сипаттады. Беннетталистер орденін 1892 жылы неміс ботанигі Адольф Энглер құрды, ол бұл топты цикадалардан бөлек деп таныды.
Басқа тұқымдық өсімдіктермен қарым-қатынасы
1907 жылы Арбер мен Паркинг ұсынған Антофит гипотезасы, ағаш тәрізді құрылымдар мен жай гүлдерге сүйене отырып, гүлді өсімдіктердің Беннетталистерден пайда болғанын болжады. 2006 жылғы зерттеу Беннетталистер, гүлді өсімдіктер және Гигантоптеридтердің олеананның болуына байланысты бір клада бірігетінін көрсетті. Молекулалық деректер Антофит гипотезасын тұрақты түрде жоққа шығарып, гүлді өсімдіктердің барлық тірі тұқымдық өсімдіктердің, соның ішінде Гнетальдардың туыс тобы екенін анықтады. Кейбір авторлар тұқым қабықтарының ұқсастығына байланысты Беннетталистердің Гнетальдар мен Эрдтманитекальдардың тұқымдық өсімдіктер тобымен клада құрайтынын, оған "BEG тобы" деген ат берген. Дегенмен, бұл ұсынысқа басқа авторлар қарсылық білдірді, олардың пікірінше, бұл ұқсастықтар сыртқы және тығыз байланысты көрсетпейді. 2017 жылғы филогенез, қазылған қабықшалардың молекулалық белгілеріне негізделген, Беннетталистердің қылқан жапырақтыларға қарағанда Гинкго+Цикадтар кладымен жақын байланыста екенін және Нильссония мен Птилозамитттермен тығыз байланыста екенін анықтады.
Эволюциялық тарих
Беннеттиталеандардың ең көне расталған қазбалары – *Nilssoniopteris shanxiensis* жапырақтары, Қытайдың Шанси провинциясындағы Жоғарғы Шиххоц формациясының жоғарғы бөлігінен табылған түр. Көміртекті-перм кезеңдеріне жатқызылатын *Pterophyllum* жазбаларының Беннеттиталеандармен байланысы нақты дәлелденбеген, немесе олар *Pseudoctenis* түріндегі цикада жапырақтары ретінде қайта қарастырылған. Беннеттиталеан жапырақтарының нақты перм кезеңіне жататын жазбалары сирек; Шиххоц формациясынан тыс олар тек Иорданиядағы Умм Ирна формациясында ғана кездеседі. Бұл формация мезозой стиліндегі басқа флораның ерте пайда болуымен, соның ішінде користоспермальдық жапырақтардың (*Dicroidium*) ең ерте жазбаларымен ерекшеленеді. Гондвананың соңғы триас кезеңінен табылған Fredlindiales ордені (*Fredlindia* туысын қамтиды) Беннеттиталеандарға жақын екенін көрсетеді, бірақ оның репродуктивті мүшелерінің кейбір ерекшеліктерінде олардан өзгеше. *Williamsoniaceae* тұқымдасы бүкіл әлемде тараған болса, *Cycadeoidaceae* тұқымдасы негізінен Лавразияның батыс бөліктерімен шектелген және негізінен креда кезеңінен белгілі. Австралияның шығысы мен Тасманияның ерте олигоцен кезеңінен *Ptilophyllum* туысына жатқызылуы мүмкін жазба табылды, бірақ қабықша сақталмағандықтан, бұл анықтама нақты емес.