Кіріспе

Гүлді өсімдіктердің ірі тобы

Астералдар (Asterales) – екіжарнақты гүлді өсімдіктердің ірі тобы. Оған гүлшошаларынан құралған композиттік гүлдерімен белгілі Asteraceae (немесе Compositae) тұқымдасы және Астералдарға жақын он тұқымдас кіреді. Астеридтердің көпшілігі біріккен гүл жапырақшаларымен сипатталса, көптеген гүлшошаларынан тұратын композиттік гүлдер жеке гүл жапырақшаларының сыртқы көрінісін тудырады (розидтерде кездесетіндей). Бұл топтың өкілдері дүние жүзінде кең таралған (шөлдер мен мұзды аймақтарды қоса), көбінесе шөптесін түрлер, бірақ ағаштардың (мысалы, Лобелия деккени, алып лобелия және Dendrosenecio, алып далалық өсімдіктер) және бұталардың да түрлері бар. Астералдар, бір ортақ ата-тектен пайда болған организмдер болып табылады. Астералдар морфологиялық және биохимиялық деңгейде ортақ белгілерге ие. Синапоморфиялар (эволюциялық даму барысында екі немесе одан көп топтарға тән белгі) – өсімдіктердегі крахмалдың орнына қоректік зат ретінде қолданылатын олигосахарид инулиннің болуы және ерекше тоқсан морфологиясы. Тоқсандар әдетте түйіншектің төңірегінде орналасқан, тығыз жинақталған немесе түтікшеге біріккен, бұл, мүмкін, осы топқа тән, тозаңды түйіншектің бойында жинап, сақтайтын, инелік (немесе екіншілік) тозаңдануға бейімделу болар.

Таксономия

Астералес атауы мен реті ботаникалық тұрғыдан құрметті, ол кем дегенде 1926 жылы өсімдіктерді жіктеудің Хатчинсон жүйесінде пайда болды, онда тек бес туыс топ болған, олардың тек екеуі ғана APG III жіктемесінде сақталған. Гүлді өсімдіктерді жіктеудің Кронквист жүйесінде Астерацеялар тобындағы жалғыз туыс топ болды, бірақ жаңа жүйелер (APG II және APG III сияқты) оны 11-ге дейін кеңейтті. Рольф Дальгреннің жіктеу жүйесінде Астералес Астерифлоралар (сондай-ақ Астераналар деп те аталады) суперқатарында болды. Астералес қазіргі уақытта 11 туыс топты қамтиды, олардың ішіндегі ең ірілері – Астерацеялар, шамамен 25 000 түрі бар, және Кампануллалар (қоңыраугүлдер), шамамен 2 000 түрі бар. Қалған туыс топтардың саны 1500-ден аспайды. Екі үлкен туыс топтың таралу аймағы бүкіл әлемге тараған, олардың көптеген түрлері Солтүстік жарты шардың аймақтарында кездеседі, ал кіші туыс топтар көбінесе Австралия және оған жақын жерлерде немесе кейде Оңтүстік Америкада шоғырланған. Тек Астерацеяларда ғана күрделі гүл шоғырлары болады; басқа туыс топтарда мұндай шоғырлар жоқ, бірақ олар 11 туыс топты басқа өсімдік туыс топтарынан немесе розидтер сияқты реттерден гөрі бір-бірімен тығыз байланысты екенін анықтайтын инулин сақтау сияқты басқа да ерекшеліктермен ортақ. APG III бойынша Кампанулид кладының филогенетикалық ағашы төменде келтірілген.

Филогения

Астерацеялардың қазіргі кездегі көптеген түрлері шөптесін болғанымен, отбасының алғашқы өкілдерін зерттеу, отбасының ортақ ата-бабасы құрғақ жағдайға бейімделген, ағаш немесе бұта болып, Оңтүстік Америкадан тараған өсімдік болғанын көрсетеді. Астералдардың өзі туралы нақты айту қиын, бірақ Астералдарға кіретін бірнеше туыста ағаштар кездесетіндіктен, олардың ата-бабасы да ағаш немесе бұта болған болуы мүмкін. Барлық кладтар Оңтүстік жарты шарда кездеседі, ал көптеген түрлері Солтүстік жарты шарда таралмағандықтан, олардың ортақ Оңтүстік тегі болған деген болжам жасау орынды. Астералдар – 140 миллион жыл бұрын пайда болған гүлді өсімдіктер. Астералдар тобы, шамамен, Кремді кезеңде (145-66 миллион жыл бұрын) Гондвана суперконтинентінде пайда болған, ол 184-80 миллион жыл бұрын бөлініп, қазіргі Австралия, Оңтүстік Америка, Африка, Үндістан және Антарктида аймақтарын құрады. Астералдар эудикоттардың шамамен 14% құрайды. Астералдардың және олардың жоғары деңгейдегі топтарының арақатынастарын және түрлердің әртүрлілігін талдау нәтижесінде, Астералдардың пайда болу мерзімі 116 миллион жылдан 82 миллион жылға дейін деп есептелді.

Биогеографиялық

Негізгі Астеральдар – Стилидиакеялар (алты туыс), АПА клады (Alseuosmiaceae, Phellinaceae және Argophyllaceae, барлығы жеті туыс), МГКА клады (Menyanthaceae, Goodeniaceae, Calyceraceae, барлығы жиырма туыс) және Астерасеялар (шамамен он алты жүз туыс). Басқа Астеральдар – Rousseaceae (төрт туысы), Campanulaceae (сексен төрт туысы) және Pentaphragmataceae (бір туысы). Барлық Астералес тұқымдастары Оңтүстік жарты шарда кездеседі; алайда, Астерасеялар және Campanulaceae бүкіл әлемге тараған, ал Menyanthaceae дерлік бүкіл әлемге тараған.

Қолданылуы

Астеральдар, Asteraceae тұқымдасының үлкен тобы болғандықтан, тамақ үшін өсірілетін кейбір түрлерді қамтиды, оның ішінде күнбағыс (Helianthus annuus), салат (Lactuca sativa) және цикорий (Cichorium). Көптеген түрлері дәмдеуіш ретінде және дәстүрлі медицинада қолданылады. Астеральдар көп тараған өсімдіктер және олардың көптеген пайдалы қасиеттері белгілі. Мысалы, пиретрум (Ескі әлемнің Хризантема туысының өкілдерінен алынған) – қоршаған ортаға минималды әсер ететін табиғи инсектицид. Ащы шөп, шалфейге жақын туысқа жататын өсімдіктен алынған, Еуропалық аспаншаның дәмін беру үшін қолданылады.