Кіріспе
Алоэ – гүлді суккуленттердің 650-ден астам түрін қамтитын туыс. Ең көп танымал түрі – алоэ вера немесе «нағыз алоэ». Ол осылай аталуының себебі – түрлі дәрілік мақсаттар үшін стандартты көз ретінде өсіріледі. Алоэ ферокс сияқты басқа да түрлер де ұқсас қолданыстар үшін өсіріледі немесе жабайыдан жиналады. APG IV жүйесі (2016) осы туысты Asphodelaceae тұқымдасының, Asphodeloideae қосалқы туысының құрамына жатқызады. Қосалқы туыс ішінде ол Aloeae тайпасына жатуы мүмкін. Бұрын ол Aloaceae тұқымдасына (қазір Asphodeloidae құрамында) немесе кең мағынадағы Liliaceae (лилия тұқымдасы) тұқымдасына жатқызылған. Кейде «американдық алоэ» деп аталатын Agave americana, Asparagaceae тұқымдасына, басқа тұқымдасқа жатады. Бұл туыс тропикалық және Оңтүстік Африка, Мадагаскар, Иордания, Арабия түбегі және Үнді мұхитындағы әртүрлі аралдарда (Маврикий, Реюньон, Комор аралдары және т.б.) өседі. Кейбір түрлері басқа аймақтарда да (Жер орталық теңізі, Үндістан, Австралия, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Гавай аралдары және т.б.) табиғи түрде таралып кеткен.
Automatic taxobox
| taxon = Aloe
| image = Aloe succotrina Köhler–s Medizinal Pflanzen 007. jpg
| image caption = Aloe succotrina
| authority = L. also written Aloë) is a genus containing over 650 species of flowering succulent plants. The most widely known species is Aloe vera, or "true aloe". It is called this because it is cultivated as the standard source for assorted pharmaceutical purposes. Other species, such as Aloe ferox, are also cultivated or harvested from the wild for similar applications. The APG IV system (2016) places the genus in the family Asphodelaceae, subfamily Asphodeloideae. Within the subfamily it may be placed in the tribe Aloeae. In the past, it has been assigned to the family Aloaceae (now included in the Asphodeloidae) or to a broadly circumscribed family Liliaceae (the lily family). The plant Agave americana, which is sometimes called "American aloe", belongs to the Asparagaceae, a different family. The genus is native to tropical and southern Africa, Madagascar, Jordan, the Arabian Peninsula, and various islands in the Indian Ocean (Mauritius, Réunion, Comoros, etc.). A few species have also become naturalized in other regions (Mediterranean, India, Australia, North and South America, Hawaiian Islands, etc. ).
Этимология
Алоэ туысының атауы араб тіліндегі "аллоех" сөзінен, яғни "ащы және жарқыраған зат" деген мағынаны білдіретін немесе еврей тіліндегі אוהלים (ахалим) сөзінен, "шатырлар" деген мағынада алынған.
Сипаттама
Алоэдің көптеген түрлерінде ірі, қалың, шымырт жапырақтары розетка түрінде орналасқан. Алоэ гүлдері түтікшелі, көбінесе сары, қызғылт сары, қызғылт немесе қызыл түсті болады және қарапайым немесе тарамдалған, жапырақсыз сабақтардың жоғарғы жағында тығыз жиналған, төмен қарап тұратын шоқтарда гүлдейді. Көптеген алоэ түрлері сабақсыз болып көрінеді, олардың розеткасы тікелей жер бетінен өседі; ал кейбір сорттарында бұтақты немесе бұтақталмаған сабақтары болады, одан шымырт жапырақтар өседі. Олардың түсі сұрдан ашық жасылға дейін ауысады және кейде жолақты немесе дақты болып келеді. Оңтүстік Африкаға тән кейбір алоэ түрлері ағаш тәрізді (ағашты).
Жүйелілік
APG IV жүйесі (2016) оны Asphodelaceae тұқымдастығының, Asphodeloideae қосалқы тұқымдастығына жатқызады. Бұрын синонимияға енгізілген. Бір кезде Алоэге жатқызылған Agave americana сияқты түрлер басқа тұқымдастықтарға көшірілді. Молекулалық филогенетикалық зерттеулер, әсіресе 2010 жылдан бастап, сол кездегідей Алоэ монофилеттік емес екенін және оны нақтырақ анықталған тұқымдастықтарға бөлу қажет екенін көрсетті. 2014 жылы Джон Чарльз Мэннинг және оның әріптестері Алоені алты тұқымдастыққа бөлген филогенез жасады: Aloidendron, Kumara, Aloiampelos, Aloe, Aristaloe және Gonialoe. Алоэ түрлері емдік және косметикалық қасиеттерімен белгілі. Алоэ түрлерінің шамамен 75% жергілікті түрде емдік мақсаттар үшін қолданылады. Көптеген гибридтік немесе белгісіз текті сорттар өсіріледі. Олардың ішінде "Жылқы еріні" (Aloe 'Lizard Lips') Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшадағы Ең жақсы өсімдік сыйлығын алды. Алоэ вариегата мәңгілік өмірді қамтамасыз етеді деген сеніммен қабірлерге отырғызылады.
Тарихи қолданысы
Алоэдің әртүрлі түрлерін қолдану тарихы жақсы құжатталған. Клиникалық тиімділігін көрсететін құжаттама бар, бірақ ол салыстырмалы түрде шектеулі. 500-ден астам түрінің ішінде тек бірнешеуі дәстүрлі түрде емдік шөп ретінде қолданылған, ал Алоэ вера ең көп қолданылатын түрі болып табылады. Сондай-ақ, A. perryi және A. ferox түрлері де бар. Ежелгі гректер мен римдіктер Алоэ вераны жараларды емдеу үшін қолданған. Орта ғасырларда жапырақтардың ішіндегі сары сұйықтық құсқыш ретінде қолданылған. Кейбір түрлері, әсіресе Алоэ вера, балама медицинада және алғашқы медициналық жәрдемде қолданылады. Алоэ өсімдігін жарақаттағанда алынатын мөлдір ішкі қабықшасы мен шайырлы сары алоин терінің ыңғайсыздығына сырттан қолданылады. Емдік шөп ретінде Алоэ вера шырыны асқазан-ішек ауруларын емдеу үшін жиі қолданылады. Cancer Research UK мәліметінше, T UP деп аталатын, құрамында концентрленген алоэ бар, қауіпті өнім қатерлі ісікті емдейді деп насихатталады. Олар "қазіргі уақытта алоэ өнімдері адамдарда қатерлі ісіктің алдын алуға немесе емдеуге көмектеседі дегенге ешқандай дәлел жоқ" дейді.
Алоин дәріханадан тыс лаксативті өнімдерде
2002 жылдың 9 мамырында АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы рецептсіз дәрілік заттарда іш жүректің алдын алу үшін қолданылатын алоинге, яғни алоэ өсімдігінің сары шырынына тыйым салатын соңғы қағиданы жариялады. Бүгінгі күні сатылатын алоэ шырындарында алоиннің маңызды мөлшері көбінесе табылмайды.
Химиялық қасиеттері
В. А. Шенстонның пікірінше, алоиндердің екі классы бар: 1) наталоиндер, азот қышқылымен пикриндік және оксаль қышқылдарын бөліп шығарады, бірақ азот қышқылымен қызыл түске боялмайды; және 2) барбалоиндер, азот қышқылымен алоэтикалық қышқыл (C7H2N3O5), хризмалық қышқыл (C7H2N2O6), пикриндік және оксаль қышқылдарын бөліп шығарады, сондай-ақ қышқылмен боялады. Бұл екінші топты екіге бөлуге болады: Барбадос алоэсінен алынған және суықта қызарған барбалоиндер (a барбалоиндері), және Алоэ Сокотрина мен Занзибар алоэсінен алынған барбалоиндер (b барбалоиндері), олар қарапайым азот қышқылымен тек жылытқанда немесе суықта тұтандырылған қышқылмен боялады. Наталоин (2C17H13O7·H2O) жарқын сары қабықшалар, барбалоин (C17H18O7) призмалық кристалдар түзеді. Алоэ түрлерін эфир майларында қауіпсіздік шарасы ретінде теріге қолданар алдында ерітіндіні сұйылту үшін пайдаланады.
Дәмдеуіш
Алоэ перри, А. барбаденсис, А. ферокс және осы түрдің A. африкана және A. спикатамен будандары АҚШ үкіметінің Федералды ережелердің электрондық кодексінде табиғи хоштандырғыш заттар ретінде тізімделген. Алоэ сокотрина сары «Шартрез» ликерінде қолданылады.
Геральдикалық оқиға
Алоэ рубролутеа геральдикада қолданылады, мысалы, Намибияның қалалық геральдикасында.