Кіріспе

Asparagales (аспарагоидты лилиялар) – Ангиоспермдер филогенезиялық тобы (APG) және Ангиоспермдер филогенезиялық желісі сияқты қазіргі заманғы жіктеу жүйелеріндегі өсімдіктердің реті. Бұл рет өзінің атын Asparagaceae тұқымдасынан алады және лилиоидты монокоталардың арасындағы монокоталарға жатады. Бұл рет классификациялық жүйелерде жақында ғана танылды. Оны алғаш рет 1977 жылы Huber ұсынған, кейін 1985 жылғы Dahlgren жүйесінде, содан кейін 1998, 2003 және 2009 жылдары APG қабылдады. Бұрын оның көптеген тұқымдары ежелгі Liliales ретіне жатқызылды, бұл өте үлкен рет, онда түрлі-түсті тепалдары бар және эндоспермінде крахмал жоқ барлық монокоталар кірді. ДНҚ тізбегінің талдауы бұрын Liliales-ке енгізілген көптеген таксондарды Liliales, Asparagales және Dioscoreales үш ретіне қайта бөлу қажет екенін көрсетті. Asparagales және оның тұқымдарының шекаралары соңғы жылдары бірнеше өзгерістерге ұшырады; болашақтағы зерттеулер одан әрі өзгерістерге және соңында тұрақтылыққа әкелуі мүмкін. APG бойынша Asparagales – 14 тұқымдасы, 1122 туысы және шамамен 36 000 түрі бар монокоталардың ең ірі реті. Рет молекулалық филогенетика негізінде нақты анықталған, бірақ оның мүшелері құрылымдық жағынан әртүрлі болғандықтан, оны морфологиялық тұрғыдан анықтау қиын. Asparagales-тің көпшілігі шөптесін көп жылдық өсімдіктер, бірақ кейбіреулері өрмелегіштер, ал кейбіреулері ағаштар немесе бұталар. Ретте көптеген геофиттер (балбалдар, жұмыртқалар және жұмыртқаның әртүрлі түрлері) де бар. Теломер тізбегіне сәйкес, рет ішінде кем дегенде екі эволюциялық ауысу нүктесі болған. Базалық тізбек жоғары сапалы өсімдіктердің көпшілігіндегідей TTTAGGG арқылы қалыптасады. Базалық мотив омыртқалы жануарларға тән TTAGGG-ға ауыстырылды және соңында Allium-да ең әртүрлі мотив CTCGGTTATGGG пайда болады. Реттің анықтамалық ерекшеліктерінің бірі (синапоморфия) – тұқым қабығындағы қара пигмент – фитомеланиннің болуы, ол қара қабық құрайды. Фитомеланин Asparagales тұқымдарының көпшілігінде кездеседі (бірақ Орхидея тұқымдасында жоқ, олар реттің қалған бөлігінің туысқандары саналады). Барлық түрлердің жапырақтары өсімдіктің түбінде немесе сабақтың соңында, кейде сабақтың бойымен тығыз розетка құрайды. Гүлдері ерекше ерекшеленбейді, «лилия түріне» жатады, алты тепалы және алтыға дейін аталық тозаңдықтары болады. Бұл рет басқа туысқан монокоталардан шамамен 120–130 миллион жыл бұрын (крет кезеңінің басында) бөлініп шыққан деп есептеледі, бірақ отбасыларды жіктеудің қиындығына байланысты бағалаулар белгісіз болуы мүмкін. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Asparagales реті монокоталар ішінде Poales (оның ішінде шөптер мен дәнді дақылдар бар) ретінен кейін екінші орында тұрады. Түрлер тағам және дәмдеуіш ретінде (мысалы, пияз, сарымсақ, пирог, аспаржа, ваниль, шафран), медициналық немесе косметикалық мақсаттарда (Алоэ), кескіш гүлдер ретінде (мысалы, фрезия, гладиолус, ирис, орхидеялар) және бау-бақшаның сәндік өсімдіктері ретінде (мысалы, күндізгі лалә, алқабыш, Агапантус) қолданылады.

Сипаттама

Бұйрықтың көптеген түрлері шөптесін болса да, кейбіреулері 15 см-ден аспайды, ал кейбіреулері өрмелегіш (мысалы, аспаржаның кейбір түрлері) немесе ағаш тәрізді (мысалы, агава, кордилина, юка, драцена, алоэ) болып, 10 м-ден биікке жете алады. Суккуленттер бірнеше отбасында кездеседі (мысалы, алоэ). Көптеген түрлердің жапырақтары тығыз шоғырланған (розетка) болып, өсімдіктің түбінде немесе юкка сияқты ағашсабақтың ұшында орналасады. Кейде жапырақтар сабақ бойымен біріккен болады. Гүлдері көбінесе ерекшеленбейді, жалпы "лилия түріне" ұқсап, алты тепалдан тұрады, олар негізінен біріккен немесе бос болады, және алтыға дейін аталық тозаңдықтары болады. Гүлдер көбінесе өсімдік сабағының ұшында топталған. Asparagales лилиялардан тепалдардағы белгілердің болмауымен, жұмыртқалықтың септальдық нектарийлерінің болуымен (тепалдардың немесе аталық тозаңдық талшықтарының негізінде емес) және екіншілік өсудің болуымен ерекшеленеді. Олар көбінесе геофиттер, бірақ сызықты жапырақтары және ұсақ торлы тамырлардың болмауымен сипатталады. Тұқымның сыртқы қабығы көбінесе жойылады (әсіресе, ет тәрізді жемістері бар түрлерде), ал құрғақ жемістерде (жаңғақтарда) қара көміртекті фитомеланин қабаты болуы мүмкін. Тұқым қабығының ішкі бөлігі лилиялардан айырмашылығы, жақсы дамыған сыртқы қабығы және фитомеланиннің болмауымен сипатталады, сондай-ақ әдетте жасушалық ішкі қабаты болады. Ескі лилиялардан бөлінген топтарды сипаттау қиын. Asparagales отрядының диагностикалық белгісі ретінде біртұтас морфологиялық белгі жоқ. Asparagales гүлдері лилиоз тәрізді монокотиледондылардың жалпы түріне жатады. Лилияларға қарағанда, олардың тепалдарында нүктелер сияқты белгілер көбінесе болмайды. Нектарийлер болса, олар тепалдардың немесе аталық тозаңдықтардың түбінде емес, жұмыртқалықтың септасында орналасады. Ірі құрғақ тұқымдары бар түрлердің сыртқы қабығы қараңғы, қабық тәрізді болып, фитомелан пигментін қамтиды. Алайда, тұқымы түкті түрлерде (мысалы, Eriospermum, Asparagaceae s.l. отбасы), жидектерде (мысалы, Maianthemum, Asparagaceae s.l. отбасы) немесе өте кішкентай тұқымдары бар түрлерде (мысалы, орхидеялар) тұқым қабығында бұл қара пигмент болмайды. Фитомеланин Asparagales-қа ғана тән емес (яғни, синапоморфия емес), бірақ бұл отрядта жиі кездеседі және одан тыс жерде сирек. Тұқым қабығының ішкі бөлігі көбінесе толығымен құлап қалады. Лилия тұқымдарындағы морфологиялық ұқсас тұқымдарда фитомеланин болмайды және тұқым қабығының ішкі бөлігінде жасушалық құрылым сақталады. Көптеген монокотиледондылар сабақтарын қалыңдата алмайды, өйткені оларда басқа гүлді өсімдіктердегі цилиндрлі меристем жоқ. Asparagales екіншілік қалыңдатудың бір әдісіне ие, ол тек диоскореяда (Disoscoreales отрядында) ғана кездеседі. "Аномальды екіншілік өсу" процесінде олар қалыңдату өсуі орын алатын жаңа тамыр буындарын жасай алады. Агава, юка, алоэ, драцена, нолина және кордилина биік дикотиледондылардың биіктігіне жетпесе де, аздаған тармақтармен үлкен ағаштарға айналуы мүмкін. Ломандра және афилантес сияқты басқа тұқымдар да осы типтегі екіншілік өсуге ие, бірақ олардың жер асты сабақтарымен шектелген. Микроспорогенез (тозаңның түзілуінің бөлігі) Asparagales-тың кейбір түрлерін лилиялардан ажыратады. Микроспорогенез - бұл төрт қыз клеткасын қалыптастыру үшін екі рет (мейотикалық) бөлінетін жасуша. Микроспорогенездің екі түрі бар: бірінен соң бірі және бір мезгілде (аралық түрлері де бар). Бірінен соң бірі өтетін микроспорогенезде әр бөлінуден кейін қыз клеткаларды бөліп тұратын қабырғалар қалыптасады. Бір мезгілде микроспорогенезде барлық төрт жасушалық ядро пайда болғанша қабырға қалыптаспайды. Лилиялардың барлығы бірінен соң бірі микроспорогенезге ие, бұл монокотиледондылардағы бастапқы жағдай деп саналады. Asparagales алғаш бөлінген кезде бір мезгілде микроспорогенезді дамытқан, оны "төменгі" Asparagales отбасылары сақтап қалған. Алайда, "негізгі" Asparagales (Филогенетиканы қараңыз) бірінен соң бірі микроспорогенезге қайта оралған. Asparagales теломерлеріне (хромосоманың соңындағы қайталанатын ДНК аймағы) әсер ететін мутациямен біріктірілген сияқты. Типик "Арабидопсис" типті негіздер тізбегі толығымен немесе жартылай басқа тізбектермен ауыстырылған, "адам типі" басым. Стивенс бойынша отрядтың басқа апоморфтық белгілері: хелидон қышқылының болуы, енінен ұзын аталық тозаңдықтары, би-тетра ядролық тапетальді жасушалар, тұрақты емес тегмен, гелобиальды эндосперм және митохондриялық ген sdh3 жоқтығы.

Таксономия

Ангиоспермдер филогенезиясы тобының жүйесінде Аспарагельс монокотиледондардың ең ірі тәртібі болып табылады, оған 14 отбасы, 1122 туыс және шамамен 25 000–42 000 түр кіреді, бұл барлық монокотиледондардың шамамен 50%-ы және гүлді өсімдіктердің (ангиоспермдер) 10–15%-ын құрайды. Аспарагельс атауына ботаникалық авторлық құқық 1829 жылы «Asparaginae» деген сөзді ойлап тапқан Иоганн Генрих Фридрих Линкке (1767–1851) тиесілі, ол бұл атауды Аспарагус кіретін жоғары деңгейдегі таксон үшін қолданды, бірақ Адансон мен Жюссье де бұрын осылай жасаған (тарихқа қараңыз). Аспарагельс тәртібінің бұрынғы сипаттамаларында атауды алғаш «Аспарагельс» терминін қолданған Бромхедке (1838) тиесілі деп есептелген.

Дарвинге дейінгі

Типтік туыс, аспаржа, ондан бұйрықтың атауы алынған, 1753 жылы Карл Линнеймен он түрімен сипатталған. Ол аспаржаны Hexandria Monogynia (алты аталық, бір тостағанша) түрлерінің жыныстық жіктемесіне енгізді. Қазіргі кезде Аспарагальді құрайтын деп саналатын таксондардың көпшілігі тарихи түрде өте үлкен және әртүрлі Лилия тұқымдасына жатқызылған. Лилия тұқымдасын алғаш рет Мишель Адансон 1763 жылы сипаттады, ал өзінің таксономиялық схемасында ол оның ішінде сегіз бөлім жасады, соның ішінде аспаржалар аспаржалар мен басқа да үш туыс бар. Туыстарды туыстарға бөлу жүйесі негізінен Антуан Лоран де Юсьеге тиесілі, ол 1789 жылы Лилия тұқымдастарын және Аспарагельс типтік туысын, Аспарагасеяларды Лилия және Аспараги деп ресми түрде сипаттады. Юссие таксономияның (филогенезияның) иерархиялық жүйесін құрды, Аспаржа мен туыс туыстарды Монокотиледондардың бір бөліміне, Стамина Перигинияның (III) класына және Аспаржаның үш кіші туысына бөлді. Ол кезде Ордо (ордер) термині ордер емес, туыс деп түсінілетін терминге жақын болған. Өзінің схемасын құруда ол Линнейдің жыныстық жіктелуінің өзгертілген түрін қолданды, бірақ олардың сандары ғана емес, аталықтардың тостағаншаға орналасуының топографиясын қолданды. Де Юссиедің Stamina Perigynia-да Asphodeli (Asphodelaceae), Narcissi (Amaryllidaceae) және Irides (Iridaceae) сияқты Asparagales ішіндегі туыстарды құрайтын бірқатар 'ретімдер' де қамтылған, ал қалғандары қазір басқа ретімдерге бөлінеді. Жюсье аспаржағы көп ұзамай француз әдебиетінде Asparagacées (лат. Asparagaceae) деп аталды. Осы арада "Нарцисси" 1805 жылы Жан Анри Жаум Сент-Иларемен "Амариллидес" (Amaryllideae) деп аталды, ол Amaryllis түрін Нарцисс түріне емес, типтік түріне айналдырды, сондықтан Amaryllidaceae үшін билік иегері болды. 1810 жылы Браун Лилиацеялардың бір кіші тобын жұмыртқалықтардың орналасуына байланысты ажыратуды ұсынды және оны Амариллидея деп атады, ал 1813 жылы де Кандолл Лилиацеялар джусын сипаттады және Амариллидес Браунды екі бөлек туыс ретінде. Туыстар мен жоғары дәрежелер бойынша туыстарды ұйымдастыру туралы әдебиет ағылшын тілінде Сэмюэл Фредерик Грейдің "Британия өсімдіктерінің табиғи орналасуы" (1821) кітабымен қол жетімді болды. Грей Линнеустің жыныстық жіктелуі мен Юссиедің табиғи жіктелуінің үйлесімін пайдаланып, жалпы алты бірдей аталық, бір стильді және қарапайым және жапырақша тәрізді периант бар бірнеше туыстарды топтастырды, бірақ бұл жоғары дәрежелер үшін ресми атауларды қолданбады. Ол топтастыру кезінде туыс пен жемістің ерекшеліктеріне қарай туыстарды бөліп қарастырды. Ол осы сипаттамалары бар туыс топтарын Amaryllideae, Liliaceae, Asphodeleae және Asparageae сияқты жеке туыстар ретінде қарастырды. Аспарагалес аймағы көптеген ботаниктерге он тоғызыншы ғасырдың басындағы басқа маңызды британдық таксономист Джон Линдлидің (1846) кезінен бастап қиындық туғызды. Алғашқы таксономиялық еңбегінде "Ботаниканың табиғи жүйесіне кіріспе" (1830) ол Юссиеге ілесіп, эндогендер немесе монокотиледлі өсімдіктер деп аталатын (де Кандольдің эндогенді фанерогамаларын сақтап) екі тайпаға бөлінген субкласты сипаттады. Ол біріншісін, көбінесе, жапырақты монококтарды, 32 топқа бөлді, соның ішінде Лилия туысы (жақсы анықталған), сонымен қатар, бүгінгі күні Аспарагельдерді құрайтын туыстардың көпшілігі, соның ішінде Амариллидея. 1846 жылы өзінің соңғы схемасында Линдли монокоттармен қарым-қатынасты айтарлықтай кеңейтіп, жетілдірді, ол аралық дәреже (Альянстар) мен бұйрықтардағы тайпаларды (яғни туыстар) енгізді. Линдли Лилиасеяларды Лилиалдар санына қосты, бірақ оны парафилетикалық ("барлығын ұстап алу") туыс ретінде қарады, өйткені барлық Лилиалдар басқа бұйрықтарға кірмейді, бірақ болашақта оларды жақсы топтастыратын кейбір сипаттамаларды ашады деп үміттенді. Лилиалдар бұйрығы өте үлкен және олардың эндосперміне (лилиоидты монокотильділер) крахмалсыз, түрлі-түсті тепалдары бар барлық монокотильділерді қамтыды. Лилиалдарды туыстарға бөлу қиын болды, өйткені морфологиялық таңбалар топтарды анық белгілейтін үлгілерде жоқ еді. Бұл Liliaceae-ді Amaryllidaceae (Narcissales) туысынан бөлек ұстады. Олардың ішінде Liliaceae он бір тайпаға (133 туысы бар) және Amaryllidaceae төрт тайпаға (68 туысы бар) бөлінді, бірақ екеуінде де бір-бірінің қазіргі заманғы бұйрықтарына (Liliales және Asparagales) бөлінетін көптеген туыстар болды. Лилия туысы Tulipae тайпасымен ұсынылған шағын "негізгіге" дейін қысқартылатын болады, ал Scilleae және Asparagae сияқты үлкен топтар Amaryllidaceae құрамына кіретін немесе жеке туыстар ретінде Asparagales-қа бөлінетін болады. Осы арада Amaryllidaceae-дан Agaveae Asparagaceae-ның бөлігі болса, Alstroemeriae Liliales ішіндегі туысқа айналады. Танымал туыстардың (және түрлердің) саны арта берді және келесі маңызды британдық жіктемесі, 1883 жылы (латын тілінде жарияланған) Бентхэм мен Хукер жүйесі кезінде Линдлидің басқа туыстарының бірнешесі Лилия тұқымдасына сіңірілді. Олар жоғары туыстық дәреже көрсету үшін 'қатар' терминін қолданды, монокотильділердің жеті қатарын (Glumaceae қоса) қамтыды, бірақ олардың терминдерін қолданбады. Дегенмен, олар Лилия және Амариллид туыстарын жеке қатарларға орналастырды. Лилия тұқымдастары Coronariae қатарына, ал Амариллидеялар Epigynae қатарына жатты. Лилия тұқымдастары қазір жиірме тайпадан (Tulipeae, Scilleae және Asparageae қоса) тұрады, ал Амариллидеялар бесеуден (Agaveae және Alstroemerieae қоса). Лилия тұқымдастарын қарастырудағы маңызды қосымша Allieae тайпасын ерекше туыс ретінде тану болды, ол ақыры Амариллидеяның Allioideae кіші туысы ретінде Asparagales-қа жол табады.

Дарвиннен кейінгі

1859 жылы Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» еңбегінің жарық көргені таксономистердің өсімдіктерді жіктеу тәсілін өзгертіп, олардың схемаларына эволюциялық ақпаратты енгізді. Дарвиннің тәсілі Эйхлерден басталып, жіктеу жүйелерін құруда филогенез (ағаш тәрізді құрылым) тұжырымын қалыптастырды. Эйхлер гүлді өсімдіктерді (ангиоспермдерді) монокотиледтер мен дикотиледтерге бөліп, иерархиялық жүйе құрды, содан кейін оларды жеті ретке жіктеді. Liliiflorae тұқымдасында жеті отбасы болды, оның ішінде Liliaceae және Amaryllidaceae отбасылары да бар. Лилия тұқымдасына Allium және Ornithogalum (қазіргі Allioideae) және Asparagus кірді. Энглер өз жүйесінде Эйхлердің идеяларын одан әрі дамытып, бірнеше еңбектерінде, соның ішінде Die Natürlichen Pflanzenfamilien (Энглер және Прантль, 1888) және Syllabus der Pflanzenfamilien (1892–1924) еңбектерінде кеңінен қарастырды. Оның Liliiflorae тұқымдасын зерттеуінде Liliineae – Liliaceae және Amaryllidaceae отбасыларын қамтитын субтартыс болды. Лилия тұқымдасы сегіз, ал Амарилліда тұқымдасы төрт субтұқымдасқа бөлінді. Лилия тұқымдасын қайта жіктеу кезінде, кішігірім бөлімшелерді қысқартып, негізгі Лилиялар Lilioideae (Tulipae және Scilleae тайпалары ретінде), Asparagae – Asparagoideae ретінде, ал Allioideae сақталды, ол пияз тұқымдастарын білдіреді. Бұл субтұқымдастың үш тайпасы – Alliaeae, Agapantheae және Gilliesieae. Амарилліда тұқымдасында Бентам мен Хукердің жіктеуінен көп өзгеріс болған жоқ. Wettstein де осыған ұқсас тәсілді қолданды.

ХХ ғасыр

ХХ ғасырда Ветстейн жүйесі (1901–1935) көптеген таксондарды «Liliiflorae» деп аталатын ретке орналастырды. Кейін Иоганн Паулюс Лотси (1911) «Liliiflorae»-ны Аспарагацеялар сияқты бірнеше кішігірім тұқымдастарға бөлуді ұсынды. Содан кейін Герберт Губер (1969, 1977), Лотсидің үлгісін қолданып, «Liliiflorae»-ны төрт топқа бөлуді ұсынды, оның ішінде «аспарагоид» «Liliiflorae»-сы да болды. Кеңінен қолданылатын Кронквист жүйесі (1968–1988) өте кең анықталған Лилиальдар ретін пайдаланды. Бұл тұқымдардың шағын топтарын біртекті отбасыларға бөлу туралы ұсыныстар Дальгреннің (1985) жаңа ақпаратты, соның ішінде синапоморфияны қосығанға дейін көп әсер етпеді. Дальгрен Губердің идеяларын одан әрі дамытып, танымал етті, бұл қазіргі отбасыларды кішігірім бірліктерге бөліп үлкен деконструкция жасады. Олар жаңа рет құрды, оны Asparagales деп атады. Бұл Лилифлоралар суперретінің бес ретінің бірі болды. Кронквист бір отбасын көргенде, Дальгрен үш ретке бөлінген қырық отбасын (көбінесе Лилиальдар мен Аспарагальдер) көрді. 1980 жылдары гүлді өсімдіктердің жіктелуін жалпы қарау контекстінде Лилия тұқымдастарына көбірек назар аударылды. Сол онжылдықтың соңында Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтар, Ұлыбританияның Табиғи тарих мұражайы және Эдинбург ботаникалық бақтары өздерінің гербарийлерін ұйымдастыру үшін кем дегенде отбасыларды бөлу мүмкіндігін қарастыру үшін комитет құрды. Бұл комитет ақырында бастапқы кең Лилия тұқымдасының орнына 24 жаңа тұқымды құруды ұсынды, көбінесе кіші тұқымдастарды жеке тұқымдар дәрежесіне көтеру арқылы.

Филогенетика

Asparagales ордері қазіргі классификациялық жүйелерде филогенетиканың дамуы арқасында ғана жақында мойындалды. 1990 жылдар гүлді өсімдіктердің филогенезиясы және филогенетикалық теория саласында маңызды прогресске ұласты, бұл барлық гүлді өсімдіктер үшін филогенетикалық ағаш құруға мүмкіндік берді. Ірі жаңа кладтардың пайда болуы генетикалық мәліметтерге емес, көбінесе морфологияға негізделген Кронквист және Торн сияқты бұрынғы, бірақ кеңінен қолданылған жіктелімдерден бас тартуды талап етті. Бұл өсімдіктер эволюциясы туралы пікірталасқа кедеріл келтірді және үлкен қайта құруды қажет етті. 1995 жылы rbcL генін секвенциялау және монокотиледондылардың кладистік талдауы Dahlgren бойынша төрт морфологиялық ордерден Liliales ордерін қайта анықтады. Бұл Liliales-ке бұрын кіретін барлық, бірақ Tamura бойынша Calochortaceae және Liliaceae-ні де қамтитын ең ірі клад, яғни Liliaceae-ні білдірді. Бұл қайта анықталған отбасы «негізгі Liliales» деп аталды және 1998 жылғы Angiosperm Phylogeny Group-тың (Гүлді өсімдіктер филогенезия тобы) қалыптасу шеңберімен сәйкес келді.

Филогенезия және АПГ жүйесі

Ангиоспермдер филогенезиясы тобының 2009 жылғы жаңартылған жүйесі, APG III, бұл ретті монокоттар кладына жатқызады. 1985 жылғы Дальгрен жүйесінен бастап, морфологияға негізделген зерттеулер Asparagales-ті ерекше топ ретінде анықтады, бірақ қазір Liliales, Pandanales және Zingiberales-те орналасқан топтарды да қамтыды. 21-ғасырдағы зерттеулер морфология, 18S рДНК және басқа ДНК тізбектеріне сүйене отырып, Asparagales-тің монофилиясын растады. Дегенмен, молекулалық деректерге негізделген кейбір филогенетикалық реконструкциялар Asparagales парафилетикалық болуы мүмкін екенін, Orchidaceae қалған бөлігінен бөлініп тұрғанын көрсетті. Монокоттар ішінде Asparagales, коммелинидтер кладының туыс тобы болып табылады. Бұл кладограмма, молекулалық филогенетикалық деректерге сүйене отырып, Chase & Reveal (монокоттар) бойынша Lilianae жүйесіндегі Asparagales-тің орнын көрсетеді. Лилиоидты монокоттар ретінде Petrosaviales, Dioscoreales, Pandanales, Liliales және Asparagales топтары қарастырылады. Олар парафилетикалық жиынтықты құрайды, яғни ортақ ата-тегін бөліскен, бірақ барлық тікелей ұрпақтарын қамтымайтын топтар (осы жағдайда, Asparagales-тің туыс тобы – commelinids); кладты құру үшін қалың сызықтармен байланысқан барлық топтарды қосу қажет. Acorales және Alismatales жиынтығы «алисматидтік монокоттар» (базальды немесе ерте тармақталған монокоттар) деп аталады, ал қалған кладтар (лилиоидты және коммелинидтік монокоттар) «негізгі монокоттар» деп аталады. Реттер арасындағы қатынас (екі туыс реттің өзінен басқа) тісті тәрізді, яғни коммелинидтерге қарай бағытталған желіден біртіндеп айырылады. Сандар миллион жыл бұрынғы (мжж) тажыр топтың (зерттелген кладтың ең соңғы ортақ ата-тегі) пайда болу уақытын көрсетеді.

Бөлімшелер

Аспарагальдердің филогенетикалық ағашы, әдетте отбасы деңгейінде көрсетілген, бірақ жақында отбасы ретінде қарастырылып, қазір суботбасы дәрежесіне төмендетілген топтарды да қамтиды. Жоғарыда көрсетілген ағашты «төменгі аспарагалиялар» (орхидеялылардан асфодельдерге дейін) базальды парафилетикалық тобына және жақсы қолдау тапқан «негізгі аспарагалиялар» (жоғары аспарагалиялар) монофилетикалық тобына бөлуге болады. Бұл топтар ең ірі екі отбасынан – Amaryllidaceae sensu lato және Asparagaceae sensu lato құралған. Бұл екі топтың арасындағы екі негізгі айырмашылық (бірақ ерекшеліктер де болуы мүмкін) – микроспорогенездің түрі және жұмыртқалықтың орны. «Төменгі аспарагалиялар» әдетте бірдей уақытта микроспорогенезге ие (яғни, жасуша қабырғалары екі мейоздық бөлінуден кейін ғана қалыптасады), бұл монокотиледондыларда апоморфия болып саналады. Ал «негізгі аспарагалиялар» бірінен соң бірі микроспорогенезге қайта оралған (яғни, жасуша қабырғалары әр бөлінуден кейін қалыптасады). «Төменгі аспарагалиялар» әдетте төмен орналасқан жұмыртқалыққа ие, ал «негізгі аспарагалиялар» жоғары орналасқан жұмыртқалыққа қайта оралған. 2002 жылы Рудалл жүргізген морфологиялық зерттеуде төмен орналасқан жұмыртқалықтың аспарагалиялардың синапоморфиясы екендігі айтылды, сондай-ақ «негізгі аспарагалияларда» жоғары орналасқан жұмыртқалыққа қайта оралу, жұмыртқалықтың астындағы нектарийлердің болуымен байланысты болуы мүмкін екендігі көрсетілді. Алайда, Стивенс жоғары орналасқан жұмыртқалықтың «төменгі аспарагалиялар» арасында осылай таралуына байланысты, әртүрлі жұмыртқалық морфологиясының эволюциясын қайда орналастыруға болатыны белгісіз екенін атап өтті. Жұмыртқалықтың орны бұрынғыдан гөрі икемдірек сипаттама болып көрінеді (мұнда және басқа да гүлді өсімдіктерде).

Орхидеялар клады

Орхидея тұқымдасы – барлық гүлді өсімдіктердің ішіндегі ең ірі туысы (тек Астра тұқымдасы ғана түрлер саны бойынша одан көп болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін) және осылайша, бұл тәртіптегі ең үлкені. Дальгрен жүйесі орхидеялардың үш туысын мойындады, бірақ ДНК тізбектерін талдау кейіннен бұл туыстардың полифилетикалық екенін және оларды біріктіру қажеттігін көрсетті. Бірнеше зерттеулер (жоғары бутстрап қолдауымен) Орхидея тұқымдасының қалған Аспарагальдерге жақын туыс екенін көрсетеді. Басқа зерттеулер орхидеяларды филогенетикалық ағашта басқаша орналастырды, көбінесе Boryaceae-Hypoxidaceae кладының ішінде. Жоғарыда көрсетілген Орхидея тұқымдасының орны қазіргі ең жақсы гипотеза болып көрінеді, бірақ оны расталған деп санауға болмайды. Орхидеяларда микроспорогенез бен төмен орналасқан жұмыртқалық бірдей уақытта жүреді, бұл «төменгі Аспарагальдерге» тән екі белгі. Дегенмен, олардың нектарийлері жұмыртқалықтың қабырғаларында сирек кездеседі, ал көптеген орхидеялардың тұқымдары ұнтақ тәрізді болады, бұл тәртіптің қалған бөлігінен ерекшеленеді. (Ванилоидея және Циприпедиоидея туыстарының кейбір өкілдерінің тұқымдары қабықшалы болады, бұл құстар мен сүтқоректілер арқылы таралумен байланысты, олар ашыған, шырынды жемістерден шығатын хош иісті заттарға тартылады, мысалы, ваниль.) Түрлер саны бойынша Орхидея тұқымдасының әртараптануы ерекше, соңғы бағалаулар отбасының тарихы кейінгі крета кезеңіне дейін барып тоқтаса да, қазіргі орхидеялардың әртараптануының көбісі соңғы 5 миллион жылда болғанын көрсетеді. Алайда, басқа Аспарагальдер түрлерге қарағанда кем бай болғанымен, олар морфологиялық жағынан көбірек өзгергіш, соның ішінде ағаш тәрізді пішіндерді де қамтиды.

Boryaceae-ден Hypoxidaceae-ге дейін

Бория тұқымдастарын есептемегенде, төрт отбасы ДНК тізбегін талдауға негіделген зерттеулерде жақсы қолдауға ие клада құрайды. Төрт отбасының ішінде де салыстырмалы түрде аз түрлер кездеседі, сондықтан оларды Hypoxidaceae sensu lato атауымен бір отбасыға біріктіру ұсынылған. Boryaceae (оның құрамында Borya және Alania деген екі ғана туыс бар) мен басқа Asparagales арасындағы байланыс көп уақыт бойы белгісіз болып келді. Boryaceae микориза құрайды, бірақ бұл орхидеялардағыдан өзгеше. Морфологиялық зерттеулер Boryaceae мен Blandfordiaceae отбасыларының жақын қатысы бар екенін көрсетті. Жоғарыда көрсетілген филогенетикалық ағашта Boryaceae-ның орнына қолдау деңгейі төмен.

Ixioliriaceae-ден Xeronemataceae-ге дейін

Ixioliriaceae және Tecophilaeaceae арасындағы қарым-қатынас әлі де нақты емес. Кейбір зерттеулер осы екі туыстың кладасын қолдады, ал басқалары қолдамады. Doryanthaceae-нің орны да әртүрлі болды, жоғарыда көрсетілген орнына қолдау болғанымен, басқа орндарға да қолдау көрсетілді. Iridaceae-ден басталатын кладалар күшті қолдауға ие болып көрінеді. Олардың барлығында ортақ генетикалық сипаттамалар бар, олар Arabidopsis түріндегі теломераларын жоғалтқан. Iridaceae гүлшоғырының ерекше құрылымы (рипидиум), төмен орналасқан жұмыртқалық және үш аталықтың үйлесімі, сондай-ақ бір жақты жапырақтардың көп кездесуімен Asparagales отбасынан ерекшеленеді, ал басқа Asparagales-те екі жақты жапырақтар қалыпты жағдай. Iridaceae-ден басталатын кладаның мүшелерінде инфралокулярлық септальді нектарийлер бар, бұл Рудалл екіншілік жоғары жұмыртқалыққа қарайтын қозғаушы күш ретінде түсіндірді.

Asphodelaceae + "орталық Asparagales"

Ағаштың келесі түйіні (Xanthorrhoeaceae sensu lato + 'core Asparagales') берік қолдауға ие. Бұл клада "аномальды" екіншілік қалыңдану кездеседі, мысалы, Ксанторроэа (Asphodelaceae отбасы) және Драцена (Asparagaceae sensu lato отбасы) түрлері ағаштай пропорцияларға жетеді. "Негізгі аспарагальдер", Amaryllidaceae sensu lato және Asparagaceae sensu lato отбасыларын қамтиды, әр отбасының клады сияқты берік негізделген клады болып табылады. Бұл кеңінен анықталған отбасылар арасындағы қарым-қатынастар, әсіресе Asparagaceae sensu lato ішінде, нашар түсінікті болып көрінеді. Стивенс оның көптеген кіші отбасыларын анықтау қиын екенін және бұрын әртүрлі жіктемелер қолданылғанын, сондықтан бүкіл кладты көрсету үшін кеңінен анықталған отбасын пайдалану орынды екенін атап өтеді. Осылайша, жоғарыда көрсетілген кіші отбасылар арасындағы қарым-қатынас, 2010 жылғы APWeb деректеріне сүйенсек, белгілі бір дәрежеде күмәнді.

Эволюция

Бірнеше зерттеулер филогенетикалық деректерге сүйене отырып, аспарагальдардың эволюциясын мерзімдеуге тырысты. Алдыңғы зерттеулер көбінесе кейінгі зерттеулерге қарағанда ертерек мерзімдерді көрсетеді, ал төмендегі кестеде кейінгі зерттеулердің нәтижелері басымдыққа ие. + Шамамен датасы (миллион жыл бұрын) Оқиға 133 120 Аспарагальдардың пайда болуы, яғни басқа монокоттардан алғашқы айырмашылық 93 Asphodelaceae және «негізгі топ» аспарагальдардың арасындағы бөліну 91–89 Alliodeae және Asparagoideae-нің пайда болуы 47 Agavoideae және Nolinoideae-нің айырылуы 2009 жылғы зерттеуге сәйкес, аспарагальдар монокоттар арасында ең жоғары түрлену деңгейіне ие, бұл Poales қатарымен шамалас, бірақ екі қатар да ең жоғары деңгейге ие Lamiales еудикоттарымен салыстырғанда жартысынан аспайды.

Қолданылуы

Аспарага тәрізділерге көптеген маңызды егістік және сәндік өсімдіктер кіреді. Егістік өсімдіктерге сақсауыл, құра және ваниль, ал сәндік өсімдіктерге ирис, гиацинт және орхидеялар жатады.