Кіріспе
Апиацеа (/eɪ//p//iː//'//eɪ//s//i/,/aɪ//,//s//iː/,/iː/) немесе Умбеллифералар – көбінесе хош иісті гүлді өсімдіктердің тұқымдасы, Apium туысының атымен аталған және әдетте сельдерей, сәбіз немесе петрушка тұқымдасы деп аталады, немесе қарапайым тілде – қолшатыр гүлділер. Бұл гүлді өсімдіктердің 16-шы ең ірі тұқымдасы болып табылады, құрамында 446 туысқа біріктірілген 3800-ден астам түрі бар. Оның ішінде жақсы танымал және экономикалық маңызы бар өсімдіктер де көп: айуан, анжелика, анис, асафетида, қарақұмық, сәбіз, сельдерей, червиль, кориандр, зира, дил, фенхель, ловаж, далалық петрушкасы, петрушка, пастернак және теңіз шөптері. Сондай-ақ, нақты қандай екені белгісіз және, мүмкін, жойылып кеткен сильфиум да осы тұқымдасқа жатады. Апиацеа тұқымдасына көптеген фототоксикалық түрлер кіреді, мысалы, алып шошқадай, сонымен қатар өте улы түрлердің саны аз, оларға – улы шошқадай, су шошқасы, дақты ковбен, ақымақ петрушкасы және сулы шошқалардың түрлері жатады.
Apiaceae (/eɪ//p//iː//'//eɪ//s//i/,/aɪ//, // //s//iː/,/iː/) or Umbelliferae is a family of mostly aromatic flowering plants named after the type genus Apium and commonly known as the celery, carrot or parsley family, or simply as umbellifers. It is the 16th largest family of flowering plants, with more than 3,800 species in about 446 genera, including such well known and economically important plants as ajwain, angelica, anise, asafoetida, caraway, carrot, celery, chervil, coriander, cumin, dill, fennel, lovage, cow parsley, parsley, parsnip and sea holly, as well as silphium, a plant whose exact identity is unclear and which may be extinct. The family Apiaceae includes a significant number of phototoxic species, such as giant hogweed, and a smaller number of highly poisonous species, such as poison hemlock, water hemlock, spotted cowbane, fool's parsley, and various species of water dropwort.
Сипаттама
Апиацеялардың көпшілігі бір жылдық, екі жылдық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер (көбінесе жапырақтары түбіне жиналған), бірақ аз бөлігі ағаш тәрізді бұталар немесе Bupleurum fruticosum сияқты кішкентай ағаштар болып келеді. Олардың жапырақтары әртүрлі өлшемде және кезектесіп орналасқан, немесе жоғарғы жапырақтары дерлік қарама-қарсы орналасады. Жапырақтары сағақты немесе сағақсыз болуы мүмкін. Қосымша жапырақшалар (stipules) жоқ, бірақ сабақтары көбінесе қабықша тәрізді және жапырақтары сабақтан өтетін (perfoliate) болуы мүмкін. Жапырақ тілімдері әдетте тілімделген, үш бөлікті немесе қанатты тілімделген, бірақ кейбір туыстарда қарапайым және бүтін, мысалы, Bupleurum. Тіпті бір гүлшоғырында да тоқсаншаның (stamens) қызметі әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір гүлдер функционалдық тұрғыдан тоқсаншалы (оларда аналық бөлім болуы мүмкін, бірақ ұрықтандыруға қабілетті жұмыртқалары жоқ), ал басқалары функционалдық тұрғыдан аналық (оларда тоқсаншалар бар, бірақ олардың тозаңдықтары тірі тозаң өндірмейді). Бір гүлдің өзінен басқа гүлдің тозаңымен тозаңдануы (геитоногамия) жиі кездеседі. Гинециум екі карпельден тұрады, олар төменгі жұмыртқалықтан бірігіп, екі карпельді аналыққа (pistil) біріктірілген. Олар көбінесе анис, зире және кинза сияқты коммерциялық маңызы бар шатыр гүлді тұқымдарының дәмін анықтайтын хош иісті қосылыстарды қамтитын эфир майларын қамтиды. Піскен жемістердің пішіні мен әшекейлеу ерекшеліктері түр деңгейінде анықтау үшін маңызды.
Экология
Қара қарлығаш көбелегі, Papilio polyxenes, Apiaceae тұқымдасына жататын өсімдіктерді тамақ ретінде пайдаланады және оларға жұмыртқа салады. 22 нүктелі шегіршін де осы өсімдіктердегі шіреуді жейді.
Қолданылуы
Бұл тұқымдастың көптеген мүшелері әр түрлі мақсаттар үшін өсіріледі. Пастрнақ (Pastinaca sativa), морковь (Daucus carota) және Гамбург петрушкасы (Petroselinum crispum) тағам ретінде пайдалы болатын ірі тамырды өндіреді. Көптеген түрлер жапырақтарында немесе жемістерінде эфир майларын шығарады, нәтижесінде олар хош иісті дәмді шөптерге айналады. Мысалы, петрушка (Petroselinum crispum), кориандр (Coriandrum sativum), кулантро және дил (Anethum graveolens). Тұқымдары ас дайындауда қолданылады, мысалы, кориандр (Coriandrum sativum), фенхель (Foeniculum vulgare), зире (Cuminum cyminum) және қара зире (Carum carvi). Басқа да маңызды өсірілетін Апиацеяларға шерви (Anthriscus cerefolium), анжелика (Angelica spp.), сельдерей (Apium graveolens), аракача (Arracacia xanthorrhiza), теңіз қияғы (Eryngium spp.), асафетида (Ferula asafoetida), гальбанум (Ferula gummosa), цицели (Myrrhis odorata), анис (Pimpinella anisum), ловаж (Levisticum officinale) және хакетия (Sanicula epipactis) кіреді. Дорма аммиак, Ferula galbaniflua және Ferula moschata (сумбуль) – ладанның көзі. Азорелла компакта Филдің ағаш тәрізді түрі Оңтүстік Америкада отын ретінде қолданылған.
Уыттылық
Апиацея тұқымдасының көптеген түрлері адам терісін күн сәулесіне сезімтал ететін фототоксикалық заттар (фуранокумариндер) өндіреді. Фуранокумариндері бар өсімдік бөліктерімен жанасқаннан кейін күн сәулесіне ұшырау фитофотодерматит – терінің ауыр қабынуына әкелуі мүмкін. Фототоксикалық түрлерге Ammi majus, Notobubon galbanum, пастернак (Pastinaca sativa) және Heracleum туысының көптеген түрлері, әсіресе алып шошқа (Heracleum mantegazzianum) жатады. Фитофотодерматитті тудыратын хабарланған өсімдік түрлерінің шамамен жартысы Апиацея тұқымдасына жатады. Апиацея тұқымдасына сонымен қатар аз ғана улы түрлер кіреді, олардың ішінде улы гемолок, су гемолок, дақты ковбен, ақымақ петрушка және су тамшысының түрлі түрлері бар. Апиацея тұқымдасының кейбір өкілдері, оның ішінде морковь, сельдерей, фенхель, петрушка және пастернак, цитотоксикалық әсер көрсететін ерекше органикалық қосылыстар класы – полииндерді қамтиды.