Кіріспе

Тирольдің ең биік тауы Ортлер (; ˈɔrtles) – теңіз деңгейінен жоғары, Бернина жотасынан тыс Шығыс Альптегі ең биік тау. Ол Ортлер жотасының басты шыңы. Бұл Оңтүстік Тас Альптің, Италиядағы Оңтүстік Тирольдің, жалпы Тирольдің және 1919 жылға дейін Австрия-Мажарстан империясының ең биік нүктесі. Неміс тілінде тауды көбінесе "König Ortler" (Король Ортлер) деп атайды, Оңтүстік Тирольдің ресми емес әнұранында, Bozner Bergsteigerlied-те сияқты.

География

Массивті таудың солтүстік-батыс беткейінде мұздық жатыр, ал оның ұзын солтүстік жотасы Гомагой ауылында аяқталып, Трафой және Сулден аңғарларын бөліп тұрады. Оңтүстік қырқасы Сондрио провинциясы мен Оңтүстік Тирольдің шекарасын құрайтын Ортлер Альпісінің басты жотасына саяхаттап, Хохёхқа (3527 м) жетелейді. Осы басты жотаның батыс жағында Тюрвизерспице (3652) және Трафойер қабырғасы (3565 м) орналасқан, ал оңтүстік-шығыста Монте Зебру (3740 м) және әсем Кенигспице (3859 м) көрінеді. Солтүстік-шығыстан жақын орналасқан таулардан Кенигспице, Зебру және Ортлер «дас Дрейгестерн» (үш аспан денесі) деп белгілі.

Бірінші көтерілу

Ол ең алғаш Йозеф Пихлер ("Pseirer Josele") мен оның серіктері Иоганн Лайтнер мен Иоганн Клауснер 1804 жылдың 27 қыркүйегінде шықты. Бұл тауға көтерілуді Австрияның эрцгерцогы Иоганн сұраған болатын. Ол 1800 жылы Гросглокнерге (3798 м) алғаш көтерілгеннен кейін, ағасының империясындағы ең биік тауға да көтерілу керек деп ойлады. Архиегерцог "тау шенеунігі" және Зальцбургтің топографы Йоханнес Непомук Гебхардқа жергілікті тұрғындармен бірге тауға көтерілуді бұйырды. Бірінші бес әрекет сәтсіз аяқталып, Гебхард бас тартуға дайын болды, бірақ Пихлер шыңға жеткені үшін ұсынылған сыйлыққа жауап берді. Пихлер мен оның достары Trafoi-ден солтүстік-батыс бетінен қиын және лавина қаупі болғандықтан, соңғы кезде қолданылмаған жолмен өтті. (Жол 2004 жылы қайта ашылды.) Олар келген соң, адамдар олардың айтқанына сенбеді. Гебхард Пихлерді тауға тағы екі рет жіберді, біріншісі 1805 жылдың тамызында аңғардан телескоппен көрінетін тумен, екіншісі 1805 жылдың қыркүйегінде үлкен шаммен. Тек түнгі шамның жанып тұрғаны көрілгеннен кейін ғана бұл жетістік мойындалды. Пихлер мен оның серіктері (Хелл есімді екі бауыр және Лангтауферстен шыққан аты белгісіз аңшы) 1805 жылы қолданған жол қазіргі уақытта да танымал Шығыс қырқасы ("Hintergrat", сөзбе-сөз "арқа қырқасы") болып табылады. 1834 жылы 70 жасқа келгенде Пихлер бесінші және соңғы рет көтерілді, профессор Питер Карл Тюрвизерді шыңға жетеледі.

Басқа да елеулі көтерілулер мен түсулер

Ортлер тауы ең оңай және қазіргі кездегі қалыпты бағыт – Солтүстік ("Табаретта") жотасы арқылы алғаш рет 1865 жылғы шілдеде бағындырылды, себебі жол өте ұзын. 1875 жылы Солтүстік жотасында 3029 метр биіктікте пана үй салынды, ол бағынысты екі кезеңге бөлуге мүмкіндік берді. Бұл үй Юлиус фон Пайердің есімімен аталды, ол 1865-1868 жылдар аралығында Ортлер Альпілерін картаға түсіріп, 50 шыңына жетекшісімен бірге көтерілген еді. Оңтүстік жотасы бойынша алғашқы бағыныс 1875 жылы орындалды, ал 1878-79 жылдары шығыс беткейіндегі екі шатқал (Minnigerode және Schück шатқалы) ашылды. Екі тік Солтүстік-Шығыс жотасы (Марлет және Ротбек жоталары) тиісінше 1889 және 1909 жылдары бағындырылды. Бұл бағыныстардың көпшілігіне Пинггера отбасының мүшелері қатысты. Шығыс Альпідегі ең ұзын, 1200 метрлік мұзды бағыт Ортлердің солтүстік беткейінде 1931 жылғы маусымда Ханс Эртль және серігі алғаш бағындырды, ал шалқар Оңтүстік-Батыс беткейі 1934 жылы бағындырылды. Солтүстік бетке алғаш рет 1963 жылы Дитер Дрешер жеке бағынды, ол сонымен қатар бірнеше қысқы бағыныстарды да жасады, оның ішінде 1975 жылғы ақпанда Кенигспицце, Монте Зебру және Ортлер тауларының аралықтарын бағындыру да бар. 1981 жылғы 31 тамызда бір күні ішінде Кенигспицце, Зебру және Ортлер тауларының солтүстік беткейлеріне көтерілудің керемет жетістігіне қол жеткізді. Ортлер тауларында экстремалды шаңғы спорты 1971 жылы Schück шатқалынан және 1975 жылы Minnigerode шатқалынан түсумен басталды. 1983 жылғы 24 маусымда солтүстік беткейден шаңғымен түсті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Ортлер Альпі Бірінші дүниежүзілік соғыста Италия мен Австрия империясының шекарасында орналасқан Австрия және Италия әскерлерінің арасындағы маңызды шайқас алаңдарының бірі болды. Ең биік нүктеге ие болудың үлкен артықшылығы болды. Австрия әскерлері ең биік шыңдарды жылдам басып алды, ал итальян әскерлерінің басты мақсаты төрт жыл бойы оларды сол позициялардан ығыстыру болды. 1990 жылдардың ортасында бір тау гиді Ортлер тауының шамалы төменгі жағында орналасқан, бірақ содан бері қардың астында жасырылған екі зеңбірек тапты. Бұл жайт 2004 жылы тауға алғаш көтерілген күннің 200 жылдығына дейін құпия сақталды. Қазіргі таңда зеңбіректер Трафоидегі мұражайда көрсетілуде.