Кіріспе

Спарта патшасы Ареус I 309-265 жылдар аралығында билік етті (б.з.д. 320 немесе 312 – 265 ж.б.д.). Оның билігі Спартаны эллинистік патшалыққа айналдыру және Грекиядағы бұрынғы беделін қалпына келтіру, әсіресе Македонияның Антигон Гонат және Эпирдің Пирр патшаларына қарсы күресу әрекеттерімен ерекшеленеді. Ареус билік құрғанның алғашқы кезеңінде оның ағасы және регенті Клеонимнің ықпалы зор болды. Клеоним – шебер қолбасшы, ол Грекияда және шет елдерде жалдамалы әскерлермен наурыздар жүргізді. Ареус туралы алғашқы мәліметтер б.з.д. 281 жылы грек қала-мемлекеттерінің одағын Македонияның Грекиядағы үстемдігіне қарсы шығару үшін басқарған кезде кездеседі, бірақ ол Аитолия лигасынан (Македониямен одақтас) жеңіліске ұшырады. Б.з.д. 275 жылы Клеоним Пиррге, Эпир патшасына қосылды, ол б.з.д. 272 жылы Пелопоннеске жорық жасады. Алайда Ареус шабуылды тойтарды және Пирр Аргоста қаза тапқанға дейін оны қуды. Осы жеңістің арқасында Ареус б.з.д. 267 жылы Афина және Египетпен Македония патшасы Антигон Гонатка қарсы жаңа одақ құрды. Бірақ, одан кейінгі Кремонид соғысы гректер үшін апатқа ұшырады; Ареус б.з.д. 265 жылы Коринф маңындағы шайқаста қаза тапты. Ареус әскери әрекеттері Спартаның бұрынғы даңқының бір бөлігін қалпына келтіргенімен, оның билігінің ең маңызды жағы – дәстүрлі түрде қатаң Спартаға эллинистік элементтерді енгізуі болды. Ғасырлар бойы алғаш рет Спартада көрнекті суретшілер пайда болды, олар, әрине, Ареус демеушілігінің арқасында қаланың алғашқы театрын салған болуы керек. Ареус сонымен қатар Спартада алғаш рет монета соққан патша ретінде танымал, ал бұрын ақшаға тыйым салынған еді. Эллинистік патша ретіндегі оның беделі оған зор халықаралық құрмет әкелді, бірақ қаланың конституциялық тәртібін өзгертті, әсіресе басқа спарталық әулеттің патшаларын ығыстырды. Яһуди жалдамалыларын тарту үшін Ареус яһудилермен ортақ тегі бар екенін мәлімдеді, олар оған жақсы жауап берді және кейіннен Спартамен достығын қайта-қайта жаңартты, бірақ осы спарталық-яһуди байланысының шындығы күмәнді.

Отбасылық тарихы және регенттік билік

Ареус – Акротаттың ұлы, Агид әулетінен шыққан Спарта патшасы Клеомен II-нің немересі. Спартадағы екі патшалық әулеттің бірі (екіншісі – Еврипонтидтер) осы Агид әулеті еді. Клеоменнің билігі ұзаққа созылғандықтан, оның ұлы Акротат одан бұрын қайтыс болды, ал Ареус шамамен 309 жылы әкесінің орнына отырды. Карл Юлий Белохтың пікірінше, Ареус әкесі 312 жылы Сицилиядан оралғаннан кейін көп ұзамай дүниеге келген. Пол Картледж бұл күнді ертерек, шамамен 320 жылға жатқызады. 2-ші ғасырдағы грек географы Паузанияс, сондай-ақ Плутарх, Ареус 309 жылы әлі жас бала болғандықтан, Клеоменнің екінші ұлы Клеоним немересінің таққа талабына қарсы шықты. Бірақ Герусия – Спартадағы жоғарғы кеңес – спарталық патшалықтың дәстүрлі тікелей мұрагерлік принципін сақтап, Ареус пайдасына шешім шығарды. Дегенмен, бұл оқиға Паузанияның Ареус пен Клеоним арасындағы кейінгі қақтығыстарды ескере отырып, кейіннен құрастырылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, мұрагерлік даулар көбінесе Спартадағы халық жиналысы – экклесияда, ал емес Герусияда шешілетін. Мысалы, 400 жылы Агесила II өзінің немере інісі Леотихиданың алғашқы талабына қарсы патша болып сайланды. Клеоним кейін Ареусқа регент болып тағайындалды, яғни ол олигархиялық тәртіпке қарсылық көрсетпеді. Ареус билік еткен жылдардың бірінші жартысында Клеоним маңызды лауазымды сақтап, ресми қолдаумен жалдамалы әскерлерге басшылық етті. Мысалы, 303 жылы Спарта оны Тарантумға лукандықтар мен Рим Республикасына қарсы көмекке жіберді. Паузанияс Клеонимге таққа талабын жоққа шығарғаны үшін әскерге басшылық ету құқығы берілгенін айтады, бірақ бұл да ойдан шығарылған болуы мүмкін, өйткені регенттің мұндай бұйрық алуында ешқандай ерекшелік жоқ. Мысалы, 479 жылы Паузания өзінің жас туысы Плейстархтың регенті ретінде Платея шайқасында жеңіске жетті. 281 жылға дейін Ареус туралы ештеңе белгілі емес, себебі бірнеше ежелгі деректер жоғалып кеткен, сондай-ақ Спарта бұл кезде ежелгі тарихшылар үшін қызығушылық тудырмаған аймақтық державаға айналды, сондықтан оның іс-әрекеттері жазылмады.

Бесінші қасиетті соғыс (б.з.д. 281-280)

281–280 жылдары Диадохилердің соғыстары – Александр Македонскийдің бұрынғы генералдары – Македония патшасы Лисимах пен Селевки империясын құрған Селевктің қазасымен аяқталды. Грекияда көптеген қалалар жаңа македониялық патша Антигонос Гонаттан тәуелсіздік алуға тырысты, ал Спарта 331 жылы Мегалополисте Агис III жеңілгеннен кейін алғаш рет одақтастармен бірікті. Спарта Македонияға тікелей шабуыл жасаған жоқ, оның орнына оның әлсіз одақтасы – бірнеше жыл бұрын Дельфидің пангеллендік қасиетті орталығын басып алған Аитолия лигасына шабуыл жасады. 440 жылдардағы Екінші қасиетті соғыстан бері Спарта Дельфидің қорғаушысы рөлін атқарып келді және Ареус аитолиялықтардың қасиетті жерді жеңілтекке салуын айыптады. Аитолия лигасына жасалған шабуылдың себебі Македонияның (Акрокоринт бекінісінде) қатты гарнизондық күзеттегі Коринф тас жолынан өте алмауы болуы мүмкін; Ареус жоспары, мүмкін, аитолиялықтарға қарсы жеңіске жетіп, содан кейін Коринфке солтүстік және оңтүстік жақтан шабуыл жасау еді. Бұл соғыс кейде қазіргі ғалымдар тарапынан Бесінші қасиетті соғыс деп аталады, ол Дельфиді бақылау үшін болған басқа қасиетті соғыстардың атымен аталған. Ареус бірнеше мемлекеттер тарапынан аитолиялықтарға қарсы одақты басқару үшін таңдалды, мүмкін, Клеонимнің жорықтары жақсы әсер қалдырғандықтан және Спарта қайтадан қабілетті қолбасшыларды өндіріп шығара алады деп есептелгендіктен. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылар бұл одақтың ауқымы туралы келіспейді, өйткені бұл соғыстың көп бөлігі біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы римдік тарихшы Юстиннен белгілі, оның баяндамасы өте қысқа. Спартаның нақты одақтастары – Ахайдың төрт қаласы: Патрай, Тритая, Диме және Фарай (олар көп ұзамай Ахай лигасының құрамына кірді), сондай-ақ Мегалополиссіз Аркадияның көп бөлігі болды, өйткені Ареус Пелопоннесті Аитолияға олардың қолдауысыз кесіп өте алмас еді. Басқа мүмкін одақтастар – Мегара, Беотия, Аргос, Эпидавр, Элис, Афина және Батыс Крит, бірақ дәлелдердің жеткіліктілігі төмен. Ареус Коринф шығанағын кесіп өтіп, Дельфидің оңтүстік-батысындағы Кирран жазығына қонды. Дельфидің қасиетті жерін азат етуші ретінде көрсеткенімен, Ареус әскерлерін аймақты тонау үшін жіберді; нәтижесінде, аитолиялықтар Ареустың шашыраған әскеріне күшті жеңіліс сыйлады, бірақ Юстин келтірген сандар сенімсіз: ол 500 аитолиялық 9000 спарталықты және одақтастарын өлтірді деді. Шындығында, Ареус ең көп дегенде 3000 адамға қолбасшылық еткен болуы мүмкін. Ареустың жеңілісінен кейін жаңа одақ ыдырады, себебі оның әскери басшылығына сенім жоғалды. Тағы бір мүмкіндік – Антигонос Гонат Азияда алыс жорықта болғандықтан, пелопоннесликтер одақта қалу үшін жеткілікті қауіп сезінбеді.

Клеонимнің қашып кетуі (б. з. д. 275 ж.)

Ареус жеңіліске ұшырағаннан кейін әскери операцияларды қайтадан Клеоним басқарды. 279 жылы ол Месенияға жорық жасады, бұл галли тайпаларының шабуылына тап болған айтолиялықтарға көмек жіберуге кедергі келтірді. Спарта 371 жылы Леуктра шайқасынан кейін жоғалтқан Денталиат шекаралық аймағын қайта алды. 279 және 276 жылдар аралығында Клеоним Арголидегі Троэзендегі македониялық гарнизонды басып алды, сондай-ақ Критіде Полиренния мен Фаласарна қалалары арасындағы бейбітшілікті сақтаушы ретінде танылды. Крит істеріне араласу саясатын Ареус жалғастырды, себебі Полярния кейіннен оның құрметіне мүсін орнатты. Аралдан көптеген жалдамалы әскерлер шықты, олар Спартаның операциялары үшін маңызды болды. Крит сонымен қатар Спартаның үш эллиндік патшалықтың (македониялық, Птолемейлік және Селевкидтік) наразылығын тудырмай ықпалын кеңейте алатын сирек жерлердің бірі болды. Сондықтан 279 және 275 жылдар аралығында Клеонимге барлық әскери басшылық берілді, мүмкін ол корольдің айтолиялықтарға қарсы жеңілісінен кейін Ареустен қабілеттірек деп есептелгендіктен, бұл Ареусты алаңдатуы мүмкін. Плутархтың айтуынша, Клеоним Леотихидтың қызы Килониске үйленді, Леотихид есімді әулет Эврипонтид әулетіне, Спартаның екінші патшалық отбасына жиі кездесетін есім. Спартада қыздар мүлікті мұраға ала алатындықтан, Килонис патшалық тегі мен байлығының арқасында өте тартымды келін болды. Бұл Клеонимнің екінші патша Архидамас IV-ке жақындасып, Спартадағы мәртебесін арттыруға тырысқанын көрсетеді. Алайда Ареус өзінің ұлы Акротатты ағасы Клеонимнің саяси амбицияларын жоққа шығару үшін Килонисті сүйіндирді. 275 жылы ашуланған Клеоним Спартаны тастап, Эпирге жер аударылды, себебі ол 303 жылы Италиядағы басшылығы кезінде оның патшасы Пиррмен таныс болған. Пиррдің алғашқы қарсыласы Антигон Гонат болды, өйткені ол Македония тағына таласты, осы кезде ол Клеонимге эпирот фалангасының маңызды басшылығын тапсырды. 274 жылы Клеоним Македонияның тарихи астанасы Айгайды басып алды. 272 жылы Пирр 25 000 жаяу әскер, 2 000 атты әскер және 24 пілден тұратын үлкен әскер жинап, Пелопоннеске бет бұрды. Оның жоспары бүкіл аймақты басып алып, Гонатты одан әрі әлсірету, ал Спартаны досы Клеонимге беру болды. Аитолия лигасы Гонаттан бас тартқандықтан, оған өз аумағы арқылы өтуге рұқсат берді. Ол сондай-ақ Коринф шығанағының екінші жағындағы Ахай лигасының, сондай-ақ Элис қолдауын алды, содан кейін Мегалополиске қоныстанды, онда ол көптеген мемлекеттерден елшіліктерді қабылдады, әсіресе Пиррдің жақтасы күшті болған Аргос. Пирр өзінің нақты ниеттерін спарталықтардан жасырып, олардың жалғыз мақсаты Гонаттың Пелопоннестегі ықпалын жою және жас ұлдарын Спартаға әкелу екенін айтты, олар Агогеде тәрбиеленеді. Спарталықтар Пирр оларға шабуыл жасап, қалаларын қоршауға алған кезде мүлдем дайын болмады, өйткені Ареус Критідегі соғыста Гортинды қолдап, Кноссқа қарсы күресіп жатқан. Таңқаларлығы, Спарта Мессенадан көмек алды. Оның тұрғындары Леуктра шайқасына дейін спарталықтар болғанмен, үшінші ғасырда екі қала арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай жақсарды, себебі дәлелдер әрқайсысы аристократтар арасындағы байланыстарды көрсетеді. Одан да күтпегені – Гонаттан келген көмек, өйткені ол Пирр бүкіл Пелопоннесті алса, оның тағына қарсы шыға алатынынан қорқып жүрді. Нәтижесінде, фокиялық Амения басқарған македониялық жалдамалы әскерлердің арқасында Пирр Спартаны қоршаудан шығаруға мәжбүр болды. Содан кейін ол Оңтүстік Лаконияны қиратты, бірақ осы қалада жаңадан басталған азаматтық соғыста өзінің фракциясын қолдау үшін Аргосқа қайта шегінді. Алайда Лаконияға мың криттік жалдамалы әскермен келген Ареус Пирр әскеріне қарсы тұзақ құрды, оның бірі Пиррдің ұлы Птолемейдің өліміне әкелді. Соңғы шайқас Аргоста өтті, онда Пирр Ареус пен Гонат әскерлеріне қарсы көшедегі шайқаста қаза тапты. Пиррдің өлімінен кейін Клеоним Пелопоннестің оңтүстік-шығысындағы Зарак қаласын басып алғанмен, Сирияға жер аударылды.

Хремонид соғысы (б.з.д.

Пиррге қарсы жеңіс Ареустың халықаралық аренадағы беделін арттырды, бұл Спартаны қайтадан өңірлік державаға айналдырды. Ареус Македонияға қарсы Афинамен жаңа одақтың бірінен болды. Афина мен Спарта арасында одақ жасалмас бұрын, олар Мысырмен одақтас болғандықтан, бастама Гонаттың жауы болған және Грекия материгінде бекініп алуға тырысқан Птолемей II-ден шыққан сияқты. 268–267 жылдар аралығында Спартамен одақ орнату туралы афиналық жарлықтың мәтіні бүгінге дейін сақталған және бұл оқиғалардың нашар құжатталған көзі болып табылады. Бұл одақтың артында тұрған афиналық көшбасшы – Кремонид, ол Спартамен және Македонияға қарсы одақты 480 жылы парсы императоры Ксеркске қарсы гректердің коалициясымен салыстырды. Афинаның басқа одақтастары болмады, бірақ Спарта өзінің одақтастарын коалицияға қосты. Элис, Ахая және бес Аркадия қаласы (Тегея, Мантинея, Орхомен, Фигалия және Кафья) аталды; Коринф, Аргос және Мегалополис Гонаттың жағында қалды, Месения бейтарап болды. Бұл спарталық одақтастар жиынтығы 338 жылы таратылған Пелопоннес лигасының қайта жаңғыруы ретінде сипатталды, ол бұрын Спартаның Оңтүстік Грекиядағы үстемдігінің құралы болған, бірақ бұл жолы Спарта одақтастарына үстемдік етпеді. Ареустың одағы 331 жылы Мегалополис шайқасы алдында Агис III патша жасаған одаққа өте ұқсас болды, бұл Пелопоннесте Спартаның берік қолдауын көрсетті. Ареус Критте де бірнеше одақтастарға ие болды: Полирения, Фаласарна, Гортин, Итанос, Олоус, Аптера, Ритимна және Литтос, ал Кносс кейінірек қосылған болуы мүмкін. Птолемей одаққа өзінің үлкен флотын, сондай-ақ әскери жәрдемдерін әкелді, бұл одақтастарға жалдамалы әскерлерді жалдауға мүмкіндік берді. Ареустың әскерінде оның крит одақтастарынан және Пелопоннес орталық бөлігінде орналасқан Таинаронның жалдамалы әскерлер нарығының қайта ашылуынан көптеген жалдамалы әскерлер болды. Қатысушылардың көптігіне қарамастан, македондыққа қарсы одақ жеке мүшелерінің оқшаулануынан зардап шекті, ал Гонаттың аумақтары біртұтас блок құрады. Сонымен қатар, Гонат әлі де Афинаның Пирей портын бақылап тұрды, бұл Афинаны тұрақты қоршауға теңестірді. Птолемей Афинаға өзінің адмиралы Патроклосты жіберіп көмектесті, бірақ оның күштері Гонатты Пирейден ығыстыруға жеткіліксіз болды, бірақ ол Аттика жағалауында бірнеше бекіністер салды. Соғыстың нәтижесі, демек, Ареусқа байланысты болды, ол соғыстың алғашқы жылында Коринф тас жолынан кедергісіз өтті, бірақ содан кейін Патроклосқа қосыла алмады, өйткені Гонат оны тоқтату үшін Аттикада қабырға салды. Ол қорлары таусылған соң үйіне қайтты. Содан кейін Гонат Ареустың өтуіне жол бермеу үшін тас жолдағы қабырғаны нығайтты, ол бір-екі рет (266–265 және/немесе 265–264 жылдары) жасауға тырысты. Шамамен 265 жылы Коринф маңында Гонаттың және Ареустың әскерлері арасында шайқас болды, онда Ареус және оның көптеген әскерлері қаза тапты, өйткені Спарта тағы да тас жолына шабуыл жасағаны анықталған жоқ. Гонат алдыңғы жылы Ареусқа қарсы әскерін шоғырландыра алмады, өйткені оның Галлиялық жалдамалы әскерлері Мегарада қысқа мерзімді көтеріліс жасады. Ареустың өліміне қарамастан, Афина 263–262 жылдары берілмей тұрды, осылайша Гонаттың жеңісімен аяқталды. Ареустың орнын оның ұлы Акротат басты, ол Мегалополис қабырғалары алдында көп ұзамай қайтыс болды, шамамен 262 жылы.

Геллендік патша

Спарталық патшалық Классикалық Грецияда (б.з.д. 5 және 4 ғасырлар) өте ерте кездің белгісі болғанмен, эллиндік дәуірде монархия үкімет нысанының басым түріне айналды. Ареус патша ретінде билеген кезі Ликург жазған Спартаның ежелгі конституциясына қарамастан, грек әлемін билеген эллиндік монархтарға ұқсауға тырысқанын көрсетеді. Спарта диархия болғандықтан, екі патшаның билігі тең болғанмен, Ареус Еврипонтид әулетінің патшаларын толығымен ығыстырды. 294 жылы Деметрий Полиоркетке жеңілгеннен кейін Ареуспен бірге билеген Архидам IV туралы ештеңе белгісіз, ал Архидамның ұлы Эудамид II – барлық спарталық патшалардың арасында ең белессіз тұлға; олардың билік мерзімі туралы мәліметтер жорамалдау негізінде айтылады. Еврипонтидтерге әскери басшылыққа рұхсат берілмеді; тіпті Ареус жолға кеткен кезде Пирр Спартаға шабуыл жасағанда, қаланы қорғау жас ұлы Акротатқа сеніп тапсырылды. Афиналықтардың Кремонид соғысына дейін Спартамен одақ туралы жариялаған жарлығында Ареус бес рет есіммен аталады, ал оның әріптесі есімдерінде жоқ, осылайша афиналықтар үшін Ареус Спартаның жалғыз билеушісі болғанын көрсетеді. Бұл жаңа дәуірдің ең айқын ерекшелігі – Спартада монета айналымының енгізілуі. Ақша пайдалану Ликург заманынан бері тыйым салынған, себебі ақша ашкөздік пен жемқорлықтың көзі деп есептелген. Ареус шығарған алғашқы монеталар афиналық үлгідегі тетрадрахмалар болды, оларда жас Гераклдың және тақ отырған Зевстің суреті бейнеленген, бұл сол кезде Александр Македонскийдің және оның барлық ізбасарларының монеталарында жиі кездесетін бейнелер еді. Монетадағы жазуда «Ареус патша» (Basileos Areos) деп жазылған, бірақ екінші патшаның немесе тіпті Спарта қаласының аты аталмайды, бірақ Диадохилердің монеталарына өте ұқсас. Бұл тетрадрахмалардың қашан шығарылғаны туралы бірнеше болжам бар, бірақ соңғы зерттеулер Ареус жалдаған жалдамалы әскерлерді төлеу үшін Кремонид соғысының басында шығарылғанын көрсетеді. Олар, мүмкін, Спартадан тыс жерде, Коринфке жақын жерде соғылған. Ареус сондай-ақ Спартаның ішкі айналымы үшін арналған кішкентай монеталардың екінші партиясын шығарды. Бұл оболдарда Гераклдың басы және оның сомы бейнеленген, бұл олардың тегіне сілтеме жасайды. Птолемейлер мен Селевкидтерді үлгі етіп, Ареус өнерді патшалық демеуге көшті. Б.з.д. 270 жылы спарталық комедия актері Никон Дельфидегі Сотерия фестивалінде жүлде алды, бұл классикалық дәуірде мүмкін емес еді, өйткені спарталықтар театрды жек көретін. Пол Картледж Спартадағы алғашқы театр оның билігі тұсында салынғанын айтады. Б.з.д. 280 немесе 270 жылдары Ареус Сикиондық мүсінші Эутихидті Евротас өзенінің аллегориясын жасауға шақырды, оны Плиний Ұлы мақтаған және, мүмкін, Кипрдегі Саламиске дейін көшірген. Эутихид Гераклтың отырған және сомына сүйенген мүсінін де жасаған болуы мүмкін, өйткені тиран Набис кейіннен бұл суретті өзінің монеталарында пайдаланған. Ареус билігінде сиссития – спарталықтардың ұжымдық тамақтануы – әсем банкеттерге айналды. Спартадағы мозаиканың дамуы да оның билігіне байланысты, өйткені олар банкет залдарын безендірген. Ареус инновациясының тағы бір қыры – өзінің беделін жариялау болды. Ол басқа спарталық патшаларға қарағанда көптеген мүсіндермен құрметтелді, ал бір ғасыр бұрын Агесила II әрқашан сурет салудан бас тартқан. Паузаний Олимпиядағы киелі орындағы үш мүсінін сипаттаған. Біріншісін Птолемей II орнатқан, оны Птолемей I және басқа Диадохилердің мүсіндерінің қасына қойған болуы мүмкін; екіншісі – жаңа дәуірдің белгісі болған атқа мінген ескерткіш; үшіншісін Спартаның одақтасы Элис қаласы орнатқан. Олимпиядан басқа, Спартамен одақтас қалаларда да екі мүсін табылған: Аркадиялық Орхомен және Криттегі Полирхения. Ареус Спарта патшасы ретіндегі рөлін өзгерту арқылы өзін эллиндік патшалармен теңестіруге тырысты. Спартаның конституциялық құрылымын сақтап қалғанымен, Ареус патшалығын күшейту қаладағы институционалдық тепе-теңдікті қауіпті түрде бұзды, бұл кейіннен диархияны жоюға және Клеомен III және Набис билігінде ефорат пен Герусияны қысқартуға әкелді.

Ареус пен яһудилер

Ареус ежелгі еврей әдебиетінде күтпеген жерден пайда болады. Бірінші Маққабейлер кітабында ең әуелі Ареус бас жұбысы Онияс І-ге жіберген хат, содан кейін бас жұбысы Жонатанның шамамен 144 жылы жазған хаты және Жонатанның ізбасары Симонға Спартадан шамамен 142 жылы жазылған үшінші хат келтіріледі. Бірінші ғасырдағы еврей тарихшысы Флавий Иосиф та осы хаттарға сілтеме жасайды, олардың барлығы Спарта мен Яһудея арасындағы достық байланысты орнатып, жаңартады. Екі деректе де Ареус яһудилердің досы ретінде сипатталады, олар яһудилер мен спартандықтардың ортақ тегі болғанын мәлімдейді, олар «бауырлар» және Ыбырайымның ұрпақтары екендігі айтылады. Грек мемлекеті мен Птолемейлік Египеттің бағынышындағы халық арасындағы осы қызық байланыс қазіргі ғалымдардың қызығушылығын тудырды. 1934 жылы Майкл Гинзбург «осы мәселеге қатысты кең көлемді әдебиеттерді қарастыру қиын және ризасыздық тудыратын міндет» екенін атап өтті. Академиялық пікірталас негізінен Бірінші Маққабейлерде келтірілген хаттардың жалған екендігіне байланысты. Көпшілік пікір бойынша, олар түпнұсқа, бірақ азшылық немесе күмәнді көзқарас маңыздылығын сақтайды. Ареус хатының түпнұсқа екенін қолдайтын басты аргумент – ол Эллинистік дәуірдегі басқа спарта патшаларына қарағанда кем танымал болды, мысалы Агис III немесе Клеомен III. Жалғаншы жалпыға белгілі тұлғаны таңдаған болар еді. Сондай-ақ жалғаншы спартаның бас басқарушылары – эфорларды атаудан қалыс қалмас еді, ал олардың хатта болмауы Ареус еңбегінің авторитарлық бейімділігіне сәйкес келеді. Хаттың бастапқыда арамей тілінде жазылғаны болжанып тұр, ал оның мазмұны Ареус яһудилердің әдет-ғұрыптарымен жақсы таныс екенін көрсетеді. Ареус замандасы, грек жазушысы Абдердің Гекатайы яһудилер туралы еңбек жариялады, онда грек батырлары Кадмей және Данаос яһудилермен бірдей уақытта Египеттен қуылғанын айтты. Данаос Гераклдың және демек спартандықтардың атасы болғандықтан, спартандықтар мен яһудилер арасындағы туыстық туралы мәлімдеме осыдан туындаған болуы мүмкін. Ареус туыстық туралы айтқан себебінің ең көп таралған түсіндірмесі – оның жалдамалы әскерлерді жалдау қажеттілігі болды, өйткені яһудилер жақсы жауынгерлер екені белгілі еді. Спарталық-яһуди байланысы 168 жылы Спартада пана іздеген бас жұбысы Ясон тарапынан қайталанды. Эрих Грюен Ареус хатының түпнұсқа екеніне ең қатыгез сыншы болды. Ол Ареус еврейлермен тәуелсіз дипломатиялық қатынасқа түспейтініне сенді, өйткені олар оның одақтасы Птолемей II-нің бағыныштылары болды. Ол сондай-ақ Ареус еврей жалдамалыларын жалдау үшін Ыбырайымнан тарағанын атап көрсету қажеттілігі болмас еді деп қосты. Хаттың тілі сонымен қатар «күдікті түрде библиялық» («біздің сіздеріңіз»), оны грек жазуы мүмкін емес. Грюен оның бұл хат алмасудың яһудилердің өнертапқан өнертабысы екенін санайды, бұл Александр Ұлының Парсы империясын бағындырудан кейін пайда болған жаңа эллинистік тәртіпте өз орнын табу қажеттілігінен туындаған. Ол «яһудилер гректерді өз дәстүрлеріне ассимиляциялауға тырысты» деп жазды, Ареус пен Спартамен туыстық байланыс орнату арқылы, олар б.з.д. II ғасырындағы гректер арасында әлі де жоғары бағаланған.

Ежелгі дереккөздер

Диодор Сицилий, "Тарихи кітапхана". Юстин, "Philippicae тарихы және бүкіл әлемнің бастаулары мен жердің орналасуы". Паузаний, "Грекия сипаттамасы". Плиний Ескі, "Табиғат тарихы". Плутарх, "Моралия", "Параллель өмірлер".

Қазіргі заманғы дереккөздер

Карл Юлиус Белох, Грек тарихы (2-ші басылым), Берлин және Лейпциг, De Gruyter, 1927. Пол Картледж, Агесилаос және Спартаның дағдарысы, Балтимор, Johns Hopkins University Press, 1987. — & Антони Спауфорт, Эллиндік және римдік Спарта, Екі қаланың хикаясы, Лондон және Нью-Йорк, Routledge, 2002 (алғаш рет 1989 жылы жарық көрді). Жаклин Кристиен, "Спартадағы темір ақша: миф және тарих", Антон Пауэлл мен Стивен Ходкинсон (редакторлар), Спарта: көзқарас алдынан, The Classical Press of Wales, Суонси, 2002, 171–190 беттер. — , "Ареус және III ғасырдағы симмахия тұжырымы. Эллинистік шындықтар", Dialogues d'histoire ancienne, 2016/Supplement 16, 161–175 беттер. Паулетт Жирон Бистань, Антик Грециядағы актерлер туралы зерттеулер, Париж, Les Belles Lettres, 1976. Майкл С. Гинзбург, "Спарта және Иудея", Classical Philology, 29-том, 2-сан (1934 сәуір), 117–122 беттер. Джон Д. Грейнджер, Айтолиялықтар лигасы, Лейден, Brill, 1999. Денвер Гранингер, Эллинистік Фессалиядағы культ және койнон, Лейден, Brill, 2011. Кристиан Хабихт, Александрдан Антонийге дейінгі Афина, Harvard University Press, 1997. Джонатан А. Голдштейн, The Anchor Bible, I Маккавейлер, Жаңа аударма, кіріспе және түсіндірмелермен, Нью-Йорк, 1976. Эрих С. Груен, "Еврейлердің Спартамен байланысы туралы мәлімдеме", Роберт В. Уоллес және Эдвард М. Харрис (редакторлар), Империяға өту, Грек-рим тарихы бойынша мақалалар, б.з.д. 360–146, Э. Бадианның құрметіне, University of Oklahoma Press, 1996, 254–269 беттер. — , "Шындық және қиял: Эллинистік контекстегі еврей аңыздары", Пол Картледж, Питер Гарнси, Эрих Груен (редакторлар), Эллинистік құрылымдар, Мәдениет, тарих және тарихнама бойынша мақалалар, Беркли, University of California Press, 1997, 72–88 беттер. Ханс Хаубен, "Самос қаласының Калликраты және Македонияның Патроклы, Птолемей талассократиясының чемпиондары", Костас Бураселис, Мэри Стефану, Дороти Дж. Томпсон (редакторлар), Птолемейлер, теңіз және Ніл: су көлігімен жүретін билік туралы зерттеулер, Cambridge University Press, 2013, 39–65 беттер. Оливер Д. Гувер, Пелопоннес монеталарының анықтамалығы: Ахая, Флеасия, Сикиония, Элис, Трифилия, Месения, Лакония, Арголис және Аркадия, б.з.д. VI–I ғасырлар [The Handbook of Greek Coinage Series, 5-том], Lancaster/London, Classical Numismatic Group, 2011. Иоанна Кралли, Эллинистік Пелопоннес: мемлекетаралық қатынастар, IV ғасырдан б.з.д. 146 жылға дейінгі баяны және талдамалы тарихы, Суонси, The Classical Press of Wales, 2017. Бернар Леграс & Жаклин Кристиен, Dialogues d'histoire ancienne Supplément N° 11, Эллинистік Спарта, б.з.д. IV–III ғасырлар, Presses universitaires de Franche Comté, 2014. Э. И. Маккуин, "Эллинистік Спартадағы Эврипонтид үйі", Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, 39-том, 2-сан (1990), 163–181 беттер. Габриэле Мараско, Спарта эллинистік дәуірдің басында, Ареус I патшалығы (б.з.д. 309/8–265/4), Флоренция, 1980. Павел Олива, Спарта және оның әлеуметтік проблемалары, Амстердам, Hakkert, 1972 [Ирис Урвин Левитова аударған, чехословакиялық түпнұсқасы: Sparta a její sociální problémy, 1971]. Джеймс Л. О’Нил, "Хремонид соғысының қайта қаралуы", Пол МакКехни және Филипп Гийом (редакторлар), Птолемей II Филадельф және оның әлемі, Лейден/Бостон, Brill, 2008, 65–89 беттер. Манолис Э. Пагалос, "Патша Ареус монеталарына қайта қарау: спарта монеталарында өткенді пайдалану", Graeco Latina Brunensia 20, 2015, 2, 145–159 беттер. Ольга Палагия, "Б.з.д. III ғасырдағы Спартадағы өнер және патшалық", Hesperia: Афинадағы американдық классикалық зерттеулер мектебінің журналы, 75-том, 2-сан (2006 сәуір-маусым), 205–217 беттер. Денис Руссе, Дельф аймағы және Аполлон жері, Афина, École française d'Athènes, 2002. Франсуаза Рузе & Жаклин Кристиен, Спарта, Тарих, миф, география, Малакофф, Armand Colin, 2017. Анри Ван Эффентерр, Платоннан Полибиге дейінгі Крит және грек әлемі, Париж, 1948. Д. Александр Уолталл, "Патша болу: эллинистік кезеңде спарталық базилейя", Нино Лураги (редактор), "Жалғыз билік етудің ғажайыптары мен бақытсыздықтары, Архаикалық Грекиядан эллинистік Жерорта теңізіне дейінгі монархиямен кездесулер", Franz Steiner Verlag, Штутгарт 2013. Р. Ф. Уиллетс, Ежелгі Криттегі аристократиялық қоғам, Лондон, Routledge and Kegan Paul, 1955.