Кіріспе

Австралиялық суретші (1917–1979)

Розалин Мириам Нортон (2 қазан 1917 – 5 желтоқсан 1979), «Торн» есімін қолданған, австралиялық суретші және оккультист, соңғы қызметінде пантеистік / неопагандық сиқыршылықтың бір түрін ұстанған, көбінесе грек құдайы Панға бағышталған. Ол өмірінің көп бөлігін Сиднейдегі Кингс-Кросс богемалық аймағында өткізді, осы себепті кейбір таблоидтарда оны «Кингс-Кросс сиқыршысы» деп атады және ол өз сиқыршылар үйірмесіне жетекшілік етті. Оның суреттері британдық оккультист суретші Остин Осман Спардың туындыларымен салыстырылады. Ондағы бейнелер, әсіресе, жасырын құдайлар мен демон сияқты мистикалық жандар мен олардың жыныстық қатынаста бейнеленген суреттері 1940-1950 жылдары Австралияда үлкен дау тудырды, сол кезде ел «әлеуметтік және саяси тұрғыдан консервативті» болды, христиан діні басым болды және үкімет «цензураға қатысты қатал саясат жүргізді».

Ерте өмір: 1917-1934

Нортон Жаңа Зеландияның Дунедин қаласында, таңғы сағат 4:30 шамасында, дауыл кезінде дүниеге келді. Ол ағылшын орта таптық, бірнеше жыл бұрын елге көшіп келген англикандық отбасында туды. Ол үш әпке-қарындастың үшіншісі еді, ал оның әпкелері Сесили мен Филис одан он жылдан астам үлкен болды. Кейінгі өмірінде ол өзінің жынды болып туылғанын айтты, оның биологиялық ерекшеліктері болған, оның ішінде тік құлақтары, сол тізесіндегі көк дақтар және денесінен иілген ет тіні бар екенін мәлімдеді. 1925 жылғы маусым айында, ол сегіз жасқа толғанда, оның отбасы Сиднейге эмиграциялады. Олар солтүстіктегі бай Линдфилд қалашығындағы Вулсли көшесінде қоныстанды. Бала кезінде Розалин ешқашан қалыпты өмір сүргісі келмеді, көптеген балаларды, сондай-ақ билік өкілдерін, оның ішінде анасы Бинаны ұнатпады, олармен қарым-қатынасы өте керіс болды. Әкесі Альберт, теңізші болғандықтан, үнемі үйден қашық болды, бірақ Нортон отбасының жайлы тұруына жеткілікті ақша табуға мүкіндік берді. Дегенмен, ол кейінірек сол кездегі өмірін "жалпы алғанда, мағынасыз рәсімдерге толы, шаршатарлық, жақтырмас немесе көңілін түйіндейтін балалар мен ата-ананың кінәлауларынан тұратын, шаршатып-тоқыратарлық кезең" деп сипаттады. Осы себепті ол үйде емес, бақта үш жыл бойы тіккен шатырында ұйықтады, кіреберісінде Horatius деп атаған үй жануары – мойынтұрығын ұстады, сондай-ақ мысықтар, кедір-бұрыштар, бақалар, иттілер және ешкі сияқты басқа да жануарларды өсірді. Нортон Англия шіркеуінің қыздар мектебіне қабылданды, бірақ тәртіпсіз мінез-құлқы және ұстаздардың пікірінше, басқа оқушыларға нашар әсер ететін жын-шайтан, вампир және осындай басқа да жандардың суреттерін салғаны үшін мектептен қуылды. Содан кейін ол Шығыс Сидней техникалық колледжіне түсіп, мүсінші Rayner Hoff-тың жетекшілігімен өнерді оқыды, ол оның шығармашылық қабілетін қолдады және оны қатты құрметтеді.

Еңбек жолын бастаған жылдары: 1935-1948

Көркемсурет колледжін бітіргеннен кейін Нортон кәсіби жазушы болуға бел буды. 1934 жылы он алты жасында Smith's Weekly газеті оның бірнеше қорқынышты әңгімелерін жариялады. Содан кейін оған журналист-кадет, кейін иллюстратор болып жұмыс берілді. Бірақ, оның графикалық суреттері тым әрекетті деп танылып, ол газеттегі жұмысынан айырылды. Smith's Weekly-ден кеткен Нортон анасының қазасынан кейін отбасылық үйден шығып, суретшілердің моделі болып жұмыс іздеді, сонда Норман Линдсей сияқты суретшілерге үлгі болды. Осы табысын толықтыру үшін ол аурухананың асханасында жұмыс істеу, официанттық және ойыншық дизайнері сияқты басқа да жұмыстарды атқарды. Осы уақытта ол Сиднейдегі Circular Quay-ге қарап тұрған «Кеме мен Русалка» (Ship and Mermaid) қонақ үйінде бөлме жалдады. Онда ол Батыс эзотерикалық дәстүрі, соның ішінде демонология, Қабала және салыстырмалы діндер туралы әртүрлі кітаптарды оқыды. 1935 жылы Розалин Бересфорд Лайонел Конроймен танысып, 1940 жылдың 14 желтоқсанында үйленді. Олар Австралия бойынша автостоппен саяхат жасады – Сиднейден Мельбурнге, содан кейін Брисбен мен Кэрнске дейін барды. Сиднейге оралғаннан кейін Конрой коммандос болып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жаңа Гвинеяда қызмет етуге кетті. Оның оралуымен бірге, сол кезде мал төбесінде тұруға мәжбүр болған Нортон ажырасуға талап етті, ол 1951 жылы ресми түрде аяқталды. Некеде тұрғанда олар 1943 жылы Кингс-Кростағы Бейсвотер-роуд, 46 мекенжайында тұрды. Қайтадан жалғыз қалған Нортон Рокс ауданындағы Мерангару (Merangaroo) пансионатына қоныстанды, ол «екцентрикалық, бірлескен өмір салтымен» әдемі болды. Ол 1940 жылы құрылған және ақын Леон Батт басқарған Pertinent атты ай сайынғы еркін ойлайтын журналға иллюстратор болып жұмысқа орналасып, тағы да сурет салу жұмысын іздеуді бастады. Батт Нортонның шығармаларын, оларға ескірген тақырыптардың күшті әсер еткенін бағалап, оны «континенттік, американдық және ағылшын замандастарымен салыстыруға лайық суретші» деп сипаттады. Нортон Батттың «Ақымақтарға арналмаған: Pertinent өлеңдер жинағы» (1941) антологиясына өлеңдер мен мұқаба суретін қосты. 1943 жылы Нортон Сиднейде әріптесі Селина Мюллермен бірге өнер көрмесін ұйымдастырды. Осы кезеңдегі оның жұмысы PIX журналында жарияланған мақалада баяндалды, онда ол өзінің суреттерін «психикалық тәжірибелер» деп сипаттады, олар оның бейсаналық санасынан күшті шабыт алған.

Гавин Гринлиз және Мельбурн көрмесі: 1949-1950

Ол Pertinent-те Гавин Гринлиз (1930-1983) есімді жас жігітпен танысты. Гринлиз орта таптық отбасында өскен, ол сюрреализмге ерте қызығушылық танытып, салыстырмалы түрде табысты ақын болды, оның шығармалары ABC Weekly және Australia Monthly сияқты газеттерде жарияланды. 1949 жылдың ортасына қарай екеуі жақын дос болып, Нортонның өнерінің көрмесін өткізетін орын іздеп, Мельбурнға бірге автостоппен саяхаттады. Олар Мельбурн университетінің Роуден Уайт кітапханасын таңдады, онда оның қырық алты картинасы, соның ішінде «Уақытсыз әлемдер», «Мерлин», «Люцифер» және «Басталған» көпшілыққа қойылды. Бірақ, көрме жақсы өтпеді, және ол ашылғаннан кейін екі күн өткен соң полиция қызметкерлері галереяны қарап шығып, төрт картинаны – «Witches' Sabbath», «Lucifer», «Triumph» және «Individuation» – оларды әдепсіз деп танып алып кетті. Нортон 1928 жылғы Полициялық құқық бұзушылықтар туралы заң бойынша айыпталды. Мельбурнның Карлтон сотында өткен сот отырысында оны А. Л. Абрахамс қорғады, ол Австралия цензурасы рұқсат берген «Жыныстық сиқыр тарихы» кітабындағы суреттер Нортонның картиналарынан гөрі әлдеқайда әдепсіз екенін атап көрсетті. Ол сотты жеңіп, полиция бөлімінен 4 фунт 4 шиллинг өтемақы алды.

Кингс Крос және Уолтер Гловер: 1951-1954

Мельбурндағы заңдық мәселелер шешілген соң, Нортон мен Гринлиз, енді жақын дос болған, Сиднейге оралды және 179 Брогам көшесіндегі үйге көшті. Бұл сол кезде «қызыл шамдар ауданы» ретінде белгілі болған және богемиялық өмір салтын ұстанатын, әсіресе суретшілер, жазушылар мен ақындар шоғырланған Кингс-Кросс аймағында орналасқан еді. Нортон бұл жерде жергілікті тұрғындармен, соның ішінде «Богемия патшайымы» атанған Дулси Димермен танысты. Оның «Күміс бұтақ» атты поэзия жинағында Нортонның бір суреті жарияланған болатын. Араб, Аполлон және Кашмир сияқты аймақтағы бірнеше кафелер оның туындыларын көрсететін, ал ол Кингс-Кроста кеңінен танымал болды. Көптеген қызығушылар Нортон мен Гринлиздің үйіне келіп, ол үйді өзі салған эзотерикалық суреттерімен және есігіне ілген «Аруақтар, гоблиндер, қасқыр адамдар, вампирлер, сиқыршылар, колдовствошылар және полтергейстер үйіне қош келдіңіздер» деген жазумен әсемдеді. Жергілікті жұртшылықта ерекше тұлғалар ретінде танылған бұл жұбайлық бірнеше жанашыр полицейлермен де дос болды, бірақ полиция күшінің көп бөлігі олардың іс-әрекеттерін мақұлдамай, оларға қарсы қылмыстық айыптау іздеді. 1951 жылдың қыркүйегінде Нортон мен Гринлиз тұтқындалып, жалпыға белгілі орынсыз жүрушілік (кәсібі жоқ кез келген адамға тағылуы мүмкін айып) айыбы тағылды. Алайда, баспагер Уолтер Гловер оларға көмектесіп, өзінің көмекшілері ретінде жұмысқа алды. Олардың жұмысымен танысқаннан кейін, ол Нортонның суреттері мен Гринлиздің поэзиясын біріктіретін кітап басып шығаруға шешім қабылдады. 1952 жылы жарық көрген «Розалин Нортонның өнері» кітабында «Қара магия», «Барон Самедидің рәсімдері» және жыланнан жасалған фаллосы бар мүйізді демон Фохатты бейнелейтін суреттер, сондай-ақ Гринлиздің «Твиззари періштесі» және «Эзотерикалық зерттеу» сияқты өлеңдері жарияланды. 500 данадан ғана басылған «Розалин Нортонның өнері» кітабы жоғары сапамен жасалған, әр данасы алтынмен басылған қызыл былғарымен мұқапталған, суретті қағаздармен және ленталы белгішемен жабдықталған. Кітапта Нортонның 31 қара-ақ суретінің репродукциясы (оның 29-ы толық немесе жартылай беттік гравюралар) енген. Бұл кітап Нью-Саут Уэльсте әдепсіздік үшін тыйым салынды, ал кейіннен АҚШ-қа импорттауға да тыйым салынды. Баспагер Уолтер Гловер 1000 дана басып шығаруды жоспарлаған (кітапта көрсетілгендей), оның 650 данасы матамен (қалыпты басылым) және 350 данасы былғарымен (жақсартылған басылым) мұқапталмақ болған, ал былғары басылымның алғашқы 20 данасына Нортонның түсті суреті қосылмақ. Құнының жоғары болуына байланысты тек шамамен 20 дана ғана былғарымен мұқапталды, сондай-ақ жоспарланған 650 дананың көп бөлігі матамен мұқапталмағаны белгілі болды, бірақ таратылған нақты саны белгісіз. Қазіргі таңда 505 данаға дейін сақталған. Кітап жарық көргеннен кейін Гловер полиция тарапынан әдепсіз басылым шығаруда айыпталып, Нортон сотқа шақырылып, суреттерін түсіндіруге міндеттелді. Сот «Қарсылас» және «Фохат» суреттерінің екеуі де Австралия заңнамасына сәйкес әдепсіз екенін және олар кітаптың барлық даналарынан алынып тасталуы керек деген шешім қабылдады. Гловер бірнеше данадағы екі «жаман» суретті қаралап жапты, бірақ көпшілігі өзгертілмеді. АҚШ билігі тіпті қатаң болды, кеден қызметі елге импортталған кітаптың барлық даналарын жойды. Бұл дау Нортонның еңбегіне назар аударуға көмектесті, бірақ Гловерді банкротқа ұшыратты. Кітапты мұқаптаған Алан Крос, ешқашан ақы ала алмайтынын түсінген соң, Нортонның жұмысының өзін таңдауға рұхсат алды, ол Фохатты таңдады.

Таблоидтық сенсационализм және сэр Юджин Гуссенс: 19551959

1955 жылы психикалық ауруы бар Анна Карина Хоффман есімді жасөспірім кедей полиция қызметкеріне тіл тигізіп, айыпталып, бірақ сотта Розалин Нортон өткізген шайтандық қара жынға қатысқаннан кейін өмірі қирап қалғанын мәлімдеді, бұл мәлімдемені сенсациялық таблоидтар қолға алды. Нортон өзін сатанист емес, мешін қызметкері деп санап, бұл айыптамаларды жоққа шығарды, ал Хоффман кейіннен оларды өйлеп тапқанын мойындады. Бірақ осы уақытқа дейін баспасөз Нортонды шайтанға табынушы және тіпті жануарларды құрбандыққа шалумен айыптады, бұл Нортон жек көретін амал еді. Осылайша полиция тағы да оған және оны қолдағандарға қарсы шаралар қолдана бастады. 1955 жылы олар жергілікті «Кашмир» мейрамханасының иесін оның кейбір туындыларын көпшілікке көрсеткені үшін сотқа берді. Сол жылы полиция Нортон мен Гринлистің үйіне шабуыл жасап, оларды «табиғи емес жыныстық акт жасады» деп айыптады. Дәлел ретінде олар Гринлистің Нортонның мүжігін қамшылап, ритуалдық киім кигенін көрсететін суретті алды. Кейіннен фотосуреттер Нортонның туған күнінде түсірілгені және олардың екі мүшесі Фрэнсис Хонер мен Реймонд Агер ұрлап, «The Sun» газетіне 200 фунт стерлингке сатуды жоспарлағаны белгілі болды. Осы уақытта Австралияда болып, оккультизмге қызығушылық танытқан ағылшынның белгілі классикалық музыка композиторы және дирижері сэр Юджин Гуссенс (1893–1962) «Розалин Нортонның өнері» атты кітапты оқып, суретшіге хат жазуға шешім қабылдады. Ол онымен кездесуге шақырды, екеуі Гавин Гринлизбен бірге дос болып, махаббатқа түсті. 1956 жылдың наурыз айында Гуссенс 800 эротикалық фотосурет, бірнеше фильм және ритуалдық маскаларды Лондоннан Австралияға әкелуге тырысқанда тұтқындалды және Кедендік заңның 233-бабы бойынша айыпталды. Сотта ол елге «құмарлық, әдепсіз немесе ұятты туындыларды» әкелгені үшін кінәсін мойындады және 100 фунт стерлинг айыппұл төледі. Ол Сидней симфониялық оркестріндегі және Жаңа Оңтүстік Уэльс консерваториясындағы лауазымдарынан кетіп, Ұлыбританияға оралды, оның халықаралық мансабы ұятпен аяқталды. Нортонның Гуссенспен қарым-қатынасы аяқталды. Көп ұзамай Нортонның Гринлизбен бірге өмірі де қирады, өйткені ол 1955 жылы Каллан Парк ауруханасына жатқызылды. 1957 жылы оған шизофрения диагнозы қойылды. Нортон 1964 жылы және одан кейін уақытша босатылған кезде оны бақылап, қолдау көрсетті, бірақ Гринлиз шизофрениялық эпизод кезінде Нортонды пышақтап өлтіруге тырысқаннан кейін қайтадан ауруханаға жатқызылды. Ол 1983 жылы, яғни оның қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң толыққанды босатылды.

Өмірінің соңғы жылдары: 1960-1979

Нортонды қоршаған таблоидтық назар 1950 жылдардың соңында күшейіп, оны іздеу үшін туристер аймаққа келе бастады. Сол кезде Жаңа Оңтүстік Уэльсте әлі де сиқыршылық заңсыз саналған (Англияда 1735 жылғы британдық сиқыршылық заңы 1951 жылы жойылған, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльсте 1971 жылға дейін күшінде болды) дегеніне қарамастан, Нортон өзін сиқыршы деп ашық жариялады. Ол сұхбат берушілерге өзінің сенімдерін түсіндіріп, пантеизмге деген сенімін баса көрсетті. Суреттерін сатумен қатар, ол сиқыршылықты қосымша табыс көзі ретінде пайдаланып, адамдарға ырыс-несібе жасап, қарғыс тақтады. Нортон уақытша әпкесі Сесилидің Кирибиллидегі пәтеріне көшті, ол Розалинмен жақсы қарым-қатынаста болған шамалы отбасы мүшелерінің бірі еді. Бірақ 1967 жылы Розалин Кингс-Кросқа қайта оралып, Дарлингхерсттегі Бурк-стриттегі қираған үйге қоныстанды. Кейін ол үй жануарларымен бірге Рослин Гарденс ауданындағы Уитби пәтеріндегі бірінші қабаттағы пәтерге көшті. Осы жерде Нортон бұрынғыдай бұқаралық ақпарат құралдарының назарынан қашып, оңаша және жеке өмір сүре бастады. Нортон 1979 жылы қайтыс болғанға дейін Панға табынушы болды; ол Сиднейдің Дарлингхерстегі Сакральды Жүрек Хосписінде ішек рагынан қайтыс болды. Өлер алдында ол: «Мен батыл түрде дүниеге келдім, батыл түрде кетемін» деген екен. Содан бері оған арналған ескерткіш тақта Дарингхерст жолындағы Кингс-Кроста орнатылды.

Мұра

Ол қайтыс болғаннан кейін, жергілікті баспахана мен паб иесі Дон Дитонның иелігіндегі Нортонның көптеген суреттері аукционда жалғыз коллекционер Джек Паркерге 5000 фунт стерлингке сатылды, ол оларды өзінің Сент-Петерстегі «Оңтүстік Крест» қонақ үйінде көрсетті. Осы арада Уолтер Гловер «Розалин Нортонның өнері» атты кітапты қайта басып шығару құқығын алып, оны 1982 жылы факсимильді нұсқада, Невилл Дрюридің жаңа кіріспесімен және алғашқы нұсқада болмаған төрт түсті гравюрамен қайта шығарды. 1982 жылғы қайта басылымның «делюкс» нұсқасы да болды, ол фил сүйегінен жасалған қалташаға салынған және баспагердің қолы қойылған; шамамен 50 данасы басылды. Содан кейін, 1984 жылы ол «Розалин Нортонның өнеріне қосымша» жариялады, онда оның 1949 жылғы Мельбурн көрмесінде көрсетілген он тоғыз жұмысының түсті басылымдары болды. 1982 жылдың желтоқсан айында Сиднейдегі Том Манн театрында Барри Лоудың «Розалин – Кресттің зұлым әйелсіреуі» атты пьесасы сахнаға көтерілді. Пьесада Джейн Паркер Нортон, Питер Лоуренс Гловер, Кристофер Лайонс Гринлиз және Алан Арчер Пан рөлінде ойнады, ал оған Уолли Гловер мен Гэвин Гринлиз де қатысты. Алайда, Гловердің көрсетіліміне шақырылған Невилл Дрюридің айтуынша, «пьесаның өзі әуесқойлық қойылымның кемшіліктеріне ие болды – ол сенімді ойналмады және сыншылар тарапынан жоғары бағаланбады». 1988 жылы сиқыршылық және магия тақырыбында кітаптар жариялаған антрополог Невилл Дрюри Нортонның «Панның қызы: Розалин Нортонның ерекше әлемі» атты өмірбаянын шығарды. Бұл том кейіннен «Кингс-Кросттың сиқыршысы» деген атпен қайта басылды. Кейін ол оны «айтарлықтай кеңейтіп және қайта өңдеп» жаңа кітапқа айналдырды, ол «Панға арналған мақтау: Розалин Нортонның өмірі, өнері және секс магиясы» деп аталды және 2009 жылы жарық көрді. Дрюри онымен 1977 жылы бір рет қана кездесті, ол кезде ол біршама усақ-түйекке көңіл бөлмейтін болған. 2012 жылы Нортонның туындылары Роберт Бураттидің кураторлығымен өткен «Қасиеттіге терезелер» атты ірі көрмеге енгізіліп, 2016 жылға дейін Австралия мұражайларында көрсетілді. Көрмеде Алистер Кроули, Остин Осман Спар, сюрреалист Джеймс Глисон және тағы басқалардың еңбектерімен қатар суреттер мен картиналар да болды. 2013 жылы Teitan Press «Розалин Нортонның өнері» кітабының алғашқы АҚШ басылымын шығарды, онда Нортон зерттеушісі Кит Ричмондтың 40 беттік кіріспесі бар. Ричмонд Нортонның толық өмірбаянын жазуда. 2017 жылы Роберт Буратти мен Аарон Листердің кураторлығымен Нортонның өнер туындыларының көрмесі «Оккультура: қараңғы өнер» аясында Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласындағы Сити галереясында көрсетілді. Бұл суретшінің туған елінде өткен алғашқы ірі көрме болды. Бірнеше кинорежиссерлер Нортонның өмірі туралы фильм түсіруге қызығушылық білдірді. 1993 жылы «Black and White» журналына берген сұхбатында Кеннет Ангер Нортонның өмірі туралы жазған фильм сценарийін аяқтағанын, бірақ фильм ешқашан түсірілмегенін айтты. Сонымен қатар, австралиялық кинорежиссер Соня Бибель Нортон туралы деректі фильм түсірді, онда Нортонды білетін көптеген адамдармен сұхбаттар жасалды. «Кингс-Кросттың сиқыршысы» атты деректі фильм 2021 жылы Amazon, iTunes, Vimeo, GooglePlay және таңдалған кинотеатрларда жарық көрді.

Жеке өмір

Нортонның өміріндегі екі маңызды сексуалдық қарым-қатынасы ер адамдармен болғанмен (Гэвин Гринлиз және сэр Юджин Гуссенс), ол бисексуал болды және ерлер мен әйелдер екеуімен де, құлдық пен садизм-мазохизмді қоса алғанда, барлық түрдегі сексуалдық белсенділіктерден ләззат алды деп айтылады. Ол гомосексуалды ерлермен сексуалдық қатынасқа түскенін де жасырмады, себебі мұндай жағдайларда өзі белсенді рөлде бола алады деп сенді. Сонымен қатар, ол өз тобында сексуалдық магиямен белсенді түрде айналысты, оның көп бөлігін Алестер Кроулидің еңбектерінен және Гуссенстен үйренді, ол өзі Кроулидің жұмысына қызығушылық танытқан.

Діндік наным-сенімдер

Нортон өзіндік неопаган сиқыршылығының түрін жасады, бұл ағылшын сиқыршысы Дорин Валиенте айтуынша, "Ешкі қапталы" деп белгілі Викка дәстүрін құрды.