Брет Уайтли: Австралия суретшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Австралиялық суретші (1939–1992)
суретші

Брет Уайтли АО (7 сәуір 1939 – 15 маусым 1992) – австралиялық суретші. Оның туындылары Австралияның ірі галереяларының барлығындағы коллекцияларда ұсынылған, және ол Арчибальд, Уинн және Салман сыйлықтарын екі рет жеңіп алған. Ол көптеген көрмелер ұйымдастырды, сонымен қатар Австралияда, Италияда, Англияда, Фиджиде және АҚШ-та өмір сүрді және сурет салды.

Алғашқы жылдар

Сиднейдің маңындағы қалашада өскен Уайтли Батерсттегі Шотланд мектебінде және Беллвью Хиллдегі Шотланд колледжінде білім алды. Ол өте ерте жасынан сурет салуды бастады. Оқушы кезінде ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің Орталық-Батыс аймағында және Канберрада демалыс күндері сурет салды, мысалы, «Соу кухнясы» (1958) туындысын жасады. 1956 жылдан 1959 жылға дейін Уайтли Шығыс Сиднейдегі Ұлттық өнер мектебінде сурет салу сабақтарына қатысты. Оқушы кезінде Уайтли Маккуари галереясына барып, пейзаж суретшісі Ллойд Ристің жеке көрмесін тамашалады. Кейін, 1988 жылы Уайтли көп жылдар бойы досы және ұстазы болған Риске хат жазды. Ол бүкіл Еуропаны ішінде сығып, тазартып алғандай сезім тудырған пейзаждарды еске алды. Олар табиғат пен идеяларды, реализмді қамтиды, бірақ сонымен қатар өте жаңалыққа толы болды, ал олардың ең қызықтысы – сурет салғанда қабылданған шешімдер мен түзетулерді көрсетуі еді. Мен бұрын мұндай нәрсені көрген емеспін, ол мені бүгінге дейін жалғасып келе жатқан жаңа ізденістерге жетеледі – атап айтқанда, суреттегі өзгеріс, әсіресе, темпінің өзгеруі поэзияның тууына себеп болады. Ристің туындыларымен танысқаннан кейін Уайтли Риспен кездесіп, Джон Сантри ұйымдастырған кешкі сурет салу тобына қосылды. 1959 жылы Италия үкіметінің қолдауымен және Рассел Драйсдейл төрешілік еткен өнер стипендиясын жеңіп алды. 1960 жылдың 23 қаңтарында ол Австралиядан Еуропаға аттанды.

Лондон

Брайан Робертсонмен, Уайтчепель галереясының директорымен кездескеннен кейін Уайтли 1961 жылғы «Жаңа австралиялық сурет» атты топтық көрмеге шақырылды. Оның «Атағы жоқ» қызыл суреті Тейт галереясы сатып алды. Ол Тейт галереясының суреттерін сатып алған ең жас суретшісі болды, бұл рекорд әлі де сақталып тұр. 1962 жылы Уайтли Венди Джулиусқа үйленді. Олардың жалғыз баласы, қызы Арки Уайтли 1964 жылы Лондонда дүниеге келді. Лондонда болған кезінде Уайтли бірнеше түрлі серияда суреттер салған: шомылу, зообақ және Кристистің туындылары. Осы жылдардағы суреттеріне 1960-шы жылдардағы британдық модернистік өнердің, әсіресе Уильям Скотт пен Роджер Хилтонның туындыларының ықпалы болды, және олар қоңыр түсті абстрактілі формалардан тұрды. Осы абстрактілі жұмыстары оны суретші ретінде танымал етті, осы уақытта көптеген австралиялық суретшілер Лондонда көрмелерге қатысып жатқанда, бірақ 1963 жылдан бастап ол абстракциядан фигуративтік өнерге көшті. Абстракциямен қоштасуы «Сигеандағы жаз» суреті Франциядағы бал айының естелігі болды. Ол 1963 жылы «Ваннадағы әйел» суретін салған, ол ваннадағы суреттер сериясының бір бөлігі болды. Суреттің бір жағы қара түсті, ал екінші жағында әйелі Вендидің ваннада тұрған бейнесі, арт жағынан көрінген. Сериядағы тағы бір сурет – «Ваннадағы әйел II», ол 60-шы жылдардың басындағы сары және қызыл абстрактілі суреттеріне ұқсас болды. 1964 жылы Лондонда Уайтли Ладброк Гроувта тұрған жеріне жақын жерде кісі өлтірген Джон Кристиге қызығушылық танытты. Ол осы оқиғаларға негізделген суреттер сериясын жасады, соның ішінде Кристинің басы да болды. Уайтлидің мақсаты оқиғалардың зорлық-зомбылығын көрсету еді, бірақ адамдар көруге ыңғайсыз болатын нәрсені көрсетуден аулақ болуға тырысты. Осы кезеңде Уайтли Лондон зообағындағы жануарларға негізделген суреттер де салған, мысалы, «Екі индонезиялық жираф», оларды кейде суретке түсіру қиын болды. Ол былай деді: «Жануарларды суретке салу үшін, адам ыстыққандай жұмыс істеуі керек, себебі олар тым көп қозғалады, және кейде жануардың ішкі сезімін сезіну ауыр болады». (Уайтли 1979: 1) Уайтли сондай-ақ жағажайдың суреттерін жасады, мысалы, сары түсті сурет және коллаж «Жағажай II», ол Лондонға оралғанға дейін және Америкаға стипендия алғанға дейін Австралияға жасаған қысқа сапарында салған. Уайтли Клайв Джеймстің «Англияға қарай құлау» кітабында Диббс Бакли деген атпен кейіпкер ретінде пайда болады. Оның әйелі Венди «Делиш» рөлінде.

After meeting Bryan Robertson, the director of the Whitechapel Gallery, Whiteley was included in the 1961 group show 'Recent Australian Painting,' where his Untitled red painting was bought by the Tate Gallery. He was the youngest living artist to have work purchased by the Tate, a record that still stands. In 1962, Whiteley married Wendy Julius. Their only child, daughter Arkie Whiteley, was born in London in 1964. While in London, Whiteley painted works in several different series: bathing, the zoo and the Christies. His paintings during these years were influenced by the modernist British art of the sixties – particularly the works of William Scott and Roger Hilton – and were of brownish abstract forms. It was these abstract works which led to him being recognised as an artist, at a time when many other Australian artists were exhibiting in London, but from 1963 he moved away from abstraction towards figuration. His farewell to abstraction, Summer at Sigean, was a record of his honeymoon in France. He painted Woman in bath (1963) as part of a series of works he was doing of bathroom pictures. It has primarily black on one side and has an image of his wife Wendy in a bathtub, seen from behind. Another in the series was a more abstracted Woman in the bath II, which owed a debt to his yellow and red abstract paintings of the early sixties. In 1964, while in London, Whiteley became fascinated by the murderer John Christie, who had committed murders in the area near where Whiteley was staying in Ladbroke Grove. He painted a series of paintings based on these events, including Head of Christie. Whiteley's intention was to portray the violence of the events, but not to go too far in showing something which people would not want to see. During this time, Whiteley also painted works based on the animals at the London Zoo, such as Two Indonesian giraffes, which he found sometimes difficult. As he said: "To draw animals, one has to work at white heat because they move so much, and partly because it is sometimes painful to feel what one guesses the animal 'feels' from inside." (Whiteley 1979: 1) Whiteley also made images of the beach, such as his yellowish painting and collage work The beach II, which he painted on a brief visit to Australia before his return to London and his winning of a fellowship to America. Whiteley appears as a character in the book Falling Towards England by Clive James under the name Dibbs Buckley. His wife Wendy appears as "Delish".

Нью-Йорк

1967 жылы Уайтли Нью-Йоркте оқу және жұмыс істеу үшін Харкнес стипендиясын жеңіп алды. Ол Челси қонақ үйінде тұрғанда басқа суретшілермен және музыканттармен танысты, олардың ішінде Дженис Джоплин мен Боб Диланмен дос болды. Нью-Йорк туралы алғашқы әсері «Нью-Йорк қаласының бірінші сезімі» атты картинасында бейнеленген, онда қарқынды қозғалыстағы көліктер, көше таңбалары, хот-дог сатушылары және биік ғимараттар бар көшелер көрсетілген. Челси қонақ үйі Уайтлидің онда тұрған кезінде салған бірнеше картиналарын қойды, соның ішінде қабылдау стендінің артында ілінген «Нью-Йорк портреті» де бар еді. Америка оған әсер еткен бір жағы – оның туындыларының масштабы. Ол сол кездегі бейбітшілік қозғалысына қатты ықпал етті және егер ол бейбітшілікті жақтаған үлкен сурет салса, американдықтар Вьетнамнан әскерін шығарып алады деп сенді. Уайтли 1960-шы жылдардың бейбітшілік қозғалысына белсенді қатысты, Американың Вьетнам соғысына қатысуына қарсы наразылықтарға қатысты. Соның нәтижесінде «Америкалық арман» атты алып туынды пайда болды, ол 18 ағаш панельге сурет, коллаж және басқа да қолда бар материалдарды пайдаланды. Ол бұл жұмысқа көп уақыт пен күш жұмсады, шамамен бір жыл бойы толық уақытпен айналысты. Ол бір жағынан тыныш, арманға толы, көкіл мұхит көрінісімен басталды, ал екінші жағынан жарықтардың, қызыл түстердің және жарылыстардың арасындағы құлпыру мен хаосқа дейін жетті. Бұл оның әлемнің қай бағытта дамитыны туралы ойы және ядролық соғысқа апаруы мүмкін, мағынасыз соғысқа қатысты пікірі болды. Бұл туындыдағы көптеген идеялар оның алкоголь, марихуана және басқа да есірткілермен байланысты тәжірибесінен туындаған болуы мүмкін. Ол көптеген идеяларының осы тәжірибелерден келгенін сенді және көбінесе есірткіні өзінің ішкі санасынан идеяларды шығару үшін пайдаланды. Кейде ол дененің көтере алатынынан артық ішіп, екі рет ауруханаға түсті. Ол Челси қонақ үйінде болғанда, басқа суретшілер мен музыканттар героин қолданды, бірақ Уайтли сол кезде оны қолданбады. Соңында жасалған картина коллаж, фотосурет және тіпті жыпылықтайтын шамдар сияқты керемет элементтерден тұрды, жалпы ұзындығы шамамен 22 метрді құрады. Алайда, оның галереясы Марлборо Герсон бұл жұмысты көрсетуден бас тартты, ол қатты күйзеліске түсіп, Нью-Йоркті тастап, Фиджиге «қашып» кетті.

In 1967 Whiteley won a Harkness Fellowship Scholarship to study and work in New York. He met other artists and musicians while he lived at the Hotel Chelsea, where he befriended musicians Janis Joplin and Bob Dylan. His first impression of New York was shown in the painting First sensation of New York City, which showed streets with fast moving vehicles, street signs, hot dog vendors, and tall buildings. The Hotel Chelsea displayed several of Whiteley's paintings from the time he lived there, including Portrait of New York which was hung behind the reception desk. One way that America influenced him is in the scale of his works. He was very much influenced by the peace movement at the time and came to believe that if he painted one huge painting which would advocate peace, then the Americans would withdraw their troops from Vietnam. Whiteley became active in the great peace movements of the 1960s, with the protests against America's involvement in the war in Vietnam. The resulting work was called The American dream, an enormous work that used painting and collage and anything else he could find on the 18 wooden panels. It took a great deal of his time and effort, taking about a year of full time work. It started with a peaceful, dreamlike, serene ocean scene on one side, that worked its way to destruction and chaos in a mass of lighting, red colours and explosions on the other side. It was his comment on the direction the world might be headed and his response to a seemingly pointless war which could end in a nuclear holocaust. Many of the ideas from the work may have come from his experiences with alcohol, marijuana and other drugs. He believed that many of his ideas came from these experiences, and he often used drugs as a way of bringing the ideas from his subconscious. He sometimes took more than his body could handle, and had to be admitted to hospital for alcohol poisoning twice. Around him at the Hotel Chelsea, other artists and musicians took heroin, which Whiteley did not take at that time. The painting which was finally produced was made of a fantastic array of elements, including collage, photography and even flashing lights, with a total length of nearly 22 metres. However Marlborough Gerson, his gallery, refused to show the work, and he was so distraught that he decided to leave New York, and he 'fled' to Fiji.

Қаражаттар

Ван Гогтың стилін ерекше қолданатын бір сурет – "Түнгі кафе" (1971–72). Ол Ван Гогтың картинасын алып, бөлменің сызықтарын бір арнаулы нүктеге дейін созды, нәтижесінде өте жылдам, жанды және динамикалық көрінетін кескін пайда болды.

Алхимия

Оның "Алхимия" (1972–73) туындысының бір бөлігі Dire Straits тобының концерттік альбомы "Алхимияның" мұқабасында пайда болды, бірақ онда аузымен ұсталған гитара қосылды. Алхимия – ежелгі мифтік процесс, қарапайым заттарды алтынға айналдырумен байланысты. 1972 және 1973 жылдар аралығында жасалған түпнұсқа картина көптеген әртүрлі элементтерден және 203 см × 1615 см × 9 см өлшемді 18 ағаш панельден тұрады. Солдан оңға қарай қарағанда, ол Уайтли бастаған, бірақ аяқтамаған Юкио Мисиманың портретіндегі жарылатын күнмен басталады. 1970 жылы танымал жазушы Мисима сеппуку жасады, ал оның денесіне пышақ кіргізер кездегі, жарылатын күн нысанындағы ағартушылықтың соңғы көрінісі туралы туған әдеби мифология осы туындының негізі болды. Материалдар тұрғысынан алғанда, ол қауырсыннан бастап құс ұясының бөлігіне дейін, шыны көзден, сондай-ақ қабық сынықтарына, тиістерге және миға дейін барлық түрлі нәрсені пайдаланды – бұл жыныстық органикалық пейзаждар мен сана пейзаждарының трансформациясына айналған туынды. Ол өзінің портреті, ұзақ уақыт бойы жиналған энергия мен идеялардың құйылысы ретінде қарастырылады. Өнер жазушысы Брюс Джеймстің сөзіне сәйкес, туындының бір бөлігін құрайтын "ОЛ" деген сын есімнің саналы түрде енгізілуі өмір, құмарлық, өлім және сенімді бір қуатты сөзге біріктіріп, құрбандық шалу алтарінің идеялық қанаттарын жаңадан пайда болатын тәуелділікпен байланыстырады.

Сидней порты мен пейзаждары

Уайтли 1970-ші жылдары Сидней портының көрінісін салуды ұнатты, мысалы, оның «Анридің креслосы» (1974), «Балкон 2» (1975) және «Уақыт өткен ішкі көрініс» (1976) суреттерінде ашық терезелер арқылы сыртқа апаратын бөлмеден басталатын ішкі және сыртқы көрініс бейнеленген. Соңғы суретте көрерменге жақын бөлменің алдындағы үстелге мұқият безендірілген вазалар мен ұсақ-түйек заттар қойылған, ал сол жақтағы сурет және оң жақтағы мүсін Уайтлидің туындыларында эротикалық бейнелерді жиі қолданғанын көрсетеді. Ол досы Патрик Уайтты «Жартас» картинасында жартас немесе бас арал ретінде бейнеледі; Уайт Уайтлиге келесі өмірде жартас ретінде туғысы келетінін айтқан екен. Уайтли Австралия пейзажының басқа да суреттерін жасады, соның ішінде Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік жағалауын жаңбырдан кейін бейнелеген «Жаңбырдан кейінгі оңтүстік жағалау» картинасын да суреттеді. Ол Батурст, Оберон және Марулан аймақтарын, барлығы Жаңа Оңтүстік Уэльсте суреттеді. Біраз уақыттан соң ол Лавендер шығанағына қоныстанды. Ол «Бұта» (1966) сияқты бұталық көріністердің абстрактілі суреттерін, сондай-ақ түрлі есірткі заттар, мысалы, алкогольмен тәжірибе жасау нәтижесінде туған суреттерді, мәселен, «Үш бөтелке шараптан кейінгі автопортрет» (1971) суреттеді.

Теледидар деректі фильм

Ол 1989 жылы Дон Федерстоун режиссерлік еткен "Қиын ләззат" атты ABC телеарнасының деректі фильмінің батыры болды, онда ол өзінің көптеген маңызды туындылары мен соңғы жұмыстары, мысалы, Парижге бір айлық сапар барысында жасағандары туралы айтты; бұл оның соңғы шетелдік саяхаттарының бірі еді. Ол сонымен қатар үлкен футболкалар жинағын көрсетті және мүсіндері туралы сөйледі, көптеген адамдар оны өзінің жұмысының маңызды емес бөлігі деп есептейтінін айтты. Ол сурет салуды немесе өнер жасауды "Қиын ләззат" деп сипаттап, "Сурет салу – бұл оның сыртқы түрі мен мағынасы арасындағы тартыс" деді.

Соңғы жылдар

Уайтли ішімдікке тәуелді болып, сондай-ақ героинге де құмар болды. Оның туындылары сыншылар тарапынан әрдайым мақтау алғанымен, нарықтағы құны көтерілуін жалғастырды. Ол бірнеше рет емделуге және есірткіден толығымен құтылуға тырысты, бірақ барлық әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1989 жылы ол әрдайым өзінің "музасы" деп атаған Вендимен ажырасты. Ол Жанис Спенсермен қарым-қатынас бастады, олар бірге Жапония және басқа да елдерге саяхаттады. Сонымен қатар, ол Dire Straits тобынан Марк Кнопфлер мен Джон Илсли сияқты достарымен де уақыт өткізді. 1991 жылдың маусым айында Уайтли Австралия орденінің офицері атағымен марапатталды. 1992 жылдың 15 маусымында 53 жасында ол Вуллонгонгтың солтүстігіндегі Тиррулдегі мотельде опиаттан артық доза алып қайтыс болды. Сот сарапшыларының қорытындысы – "өзін-өзі улап өлген". 1999 жылы Уайтлидің 1977 жылы салған және Wynne Prize жүлдесін жеңіп алған "Жакаранда ағашы" картинасы рекордтық сомаға сатылды, сол кездегі заманауи австралиялық суретші үшін бұл рекордтық көрсеткіш болды. Осыған дейін оның ең қымбат картинасы "Бундондағы көл" болды. 2007 жылы оның "Эрнест Джайлз үшін Олғалар" картинасы Мензис аукционында 3,5 миллион австралиялық долларға сатылды, бұл Австралиядағы рекордтық көрсеткіш еді. 2007 жылдың 7 мамырында "Опера үйі" (Уайтлидің салуына он жыл уақыт кеткен және ол оны Qantas компаниясымен тегін әуе билеттеріне айырбастаған) Сиднейде 2,8 миллион австралиялық долларға сатылды.

Мұра

Уайтлидің өмірінің соңғы төрт жылындағы үйі және жұмыс орны, Surry Hills-дегі 2 Raper Street мекенжайында, Жаңа Оңтүстік Уэльс өнер галереясымен Брет Уайтли студиясы мұражайына айналдырылды. 1999 жылы Бреттің анасы Берил Уайтли (1917–2010) ұлының естелігі үшін Брет Уайтли атындағы кемелдік саяхат өнер стипендиясын құрды.

Өмірбаян

2016 жылдың шілдесінде Text Publishing компаниясы Уиттлидің «Брет Уайтли: Өнер, өмір және басқа нәрсе» атты биографиясын жариялады. Авторы Эшли Уилсон – «Австралия» газетінің өнер редакторы. Кітап бұрын-соңды болмаған жағдайда сахна артындағы деректерге қолжетімділікпен жазылды және классикалық Брет Уайтли туындыларымен, сирек кездесетін жазба эскиздерімен және шынайы отбасылық фотосуреттермен безендірілген. Кітап Walkley Book Award және Австралия кітап индустриясы сыйлығының тізіміне енді, сондай-ақ Австралия кітап дизайны сыйлығы мен Марк және Эветт Моран Ниб әдеби сыйлығына үміткер болды. 2016 жылы Audible компаниясы шығарған аудиоверсиясын Марк Сеймур оқыды. Жаңа мұқабасы бар кітап 2017 жылы қайта басылды. 2017 жылдың 23 қарашасында кітап Марк және Эветт Моран NIB әдеби сыйлығында көрермендердің таңдауы жүлдесін жеңіп алды.

Опера

2018 жылдың тамызында Австралия операсы Бретт Уайтлидің өміріне негізделген опера тапсырыс бергенін хабарлады. Музыка авторы – Елена Катс Чернин, либретто авторы – Джастин Флеминг. Режиссерлік жұмысты Дэвид Фримен, дирижерлік жұмысты Таху Матисон жүзеге асырады. Уайтлидің өмірбаянын жазған автор Ашли Уилсон осы опера бойынша кеңесші ретінде тартылған. Операның тұңғыш көрсетілісі 2019 жылдың 15 шілдесінде Сидней опера үйінде өтті.

Фильм

2017 жылы Австралия кинотеатрларында Уайтли туралы толықметражды деректі фильм көрсетілді. Джеймс Богл режиссерлік етіп, Сью Клотхер продюсерлік жасаған «Уайтли» фильмінде кең көлемдегі мұрағат кадрлары мен фотосуреттер, жеке жазбалар мен хаттар, сондай-ақ анимациялар мен сахналық қойылымдар бар. Алайда, фильм үшін жаңа сұхбаттар түсірілген жоқ. Осы тәсілдің мақсаты – Уайтлиге өмірі мен өнері туралы «өз сөздерімен» айтуға мүмкіндік беру болды. Бұл деректі фильм Венди Уайтлинің келісімімен жасалды және сыншылар тарапынан жоғары бағаланды.