Кіріспе

Бартоломей ван дер Хелст (1613 – 16 желтоқсан 1670 ж. көмілді) – голландиялық суретші. Голландияның алтын ғасырындағы жетекші портретшілердің бірі саналатын оның әсем портреттері Амстердам элитасының және штатгалдер айналасының қамқорлығын жеңіп алды. Портреттерден басқа, ван дер Хелст бірнеше жанрлық картиналар, сондай-ақ кейбір библиялық сахналар мен мифологиялық сюжеттерді суреттеді.

Өмір

Бартоломей ван дер Хельст 1613 жылы Харлемде дүниеге келген. Оның нақты туған күні белгісіз, себебі сол кездегі Харлемдегі туу тіркеулері жоғалған. Ол Харлемдегі қонақүй иесі Лодвейк пен Лодвейктің екінші әйелі Аелтген Бартельстің ұлы еді. Ван дер Хельст 1636 жылға дейін, сол жылы Оңтүстік Нидерландының бай отбасынан шыққан 18 жасар Анна ду Пирге үйленгенге дейін Амстердамға көшіп келген. Олардың алты баласы болды, олардың бірі, Лодевик (1642 ж. шамамен 1684 ж.), әкесі сияқты портрет суретшісі болды. Оның бірінші дайындалған суреті, Амстердамдағы валлон жетімдер үйінің басшылары, 1637 жылға жатады. Бұл суреттің стилі Ван дер Хельст Амстердамда Николаес Элиасзон Пиккенойдан оқыған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол замандас портретшілердің арасында сирек кездесетін, Роттердам сияқты басқа қалалардан буржуазиялық демеушілерді тарта алды. Сурет Годфрид Кнеллер мен Джошуа Рейнольдсқа ұнады. Маркус Уолтес 1650 жылы оның шәкірті болды. Оның басқа белгілі шәкірттері болмаған, бірақ Говерт Флинк, Юсташ Лесуэр, Константин Хансен, Александр Сандерс және Абрахам ван ден Темпельге әсер еткен. 1671 жылдың басында Лодевик пен оның әпкесі Сюзанна анасына көмектесіп, әкесінің бұрынғы студиясына барды, онда оның мүліктері тіркелді. Тізімде Карел ван Мандердің “schilder boeck” кітабы; Овидийдің “Метаморфозалары”; Серлио, Скамоцци, Витрувий және Палладионың кітаптары; сондай-ақ Эгберт Бартоломеуш Кортенаер сияқты голланд адмиралдарының портреттері тіркелген.

Жалпы

Портреттерінен басқа, ван дер Хелст бірнеше жанрлық, тарихи, библиялық, мифологиялық және аллегориялық көріністерді суреттеді. Бұл суреттердің барлығында портреттік аспект маңызды. 25 адам бейнеленген бұл ірі композицияда ван дер Хелст әрбір адамның ерекшелігін көрсете білді. Ол жарық пен түсті шебер пайдалану арқылы нақты композиция жасады. Амстердам элитасының портретшісі ретінде ол тірідей өлшемде портреттер жасады, бұл Амстердамның ақсүйектерінің идеалданған емес, шынайы келбетін көрсететін портреттерге деген сұранысына жауап берді. Оның стиліне анық сызу, пластикалық бейнелеу, тегіс жарықтандыру және жарық, айқын түстерге негізделген жағымды палитра тән. Ол тепе-теңдік композицияларды ұнататын. Оның ерте туындыларында Пиккенойдың, оның болжамды ұстазының, және біршама Рембрандттың ықпалы байқалады. Бұл 1638 жылғы беймәлім адамның портретінде (Музей Бойманс Ван Бьюнинген) анық көрінеді – кітап оқып отырған, көрерменге бұлқынғандай қарап тұрған адам бейнеленген, бұл мотив Рембрандттан алынған. Модельдің жанды бейнесі ван дер Хелсттің ерте жұмыстарының ерекшелігі. Ван дер Хелст 1640 жылдары өзінің жеке стилін тапты. 1642 жылғы Андри Бикердің портреті (Риксмузей, Амстердам) осы кезеңдегі оның туындыларына тән: ол жақсы үлгіленген, күшті пластикалық және көз жарамайтын сызықпен салынған. 1650 жылдан кейін француздық сәнді стиль оның жұмысында көріне бастады. Мысалы, 1654 жылы суреттелген жануарлар суретшісі Паулюс Поттердің портреті. Бұл жұмыс Поттердің ерте қайтыс болғанға дейін салған өзінің портретіне негізделген. Суреттегі модельдің қимыл-қозғалысы өте әдемі. Суретші маталарды тегіс бояу стилімен және жоғары техникамен кемелді түрде бейнелеуге қол жеткізді. Ван дер Хелст мансабының соңғы жылдарындағы суреттері егжей-тегжейге көбірек назар аударумен және жарықтың тегіс болуымен сипатталады. Оның ерте туындыларына тән нәзіктік пен күш-жігер, қиялға орын қалдырмайтын айқындылыққа жол берді.

Герард Андриеш Бикердің суреті

Ван дер Хелсттің ең танымал туындыларының бірі – 1639 жылғы Жерард Андриес Бикердің кемелденген портреті (Rijksmuseum, Амстердам). Ван дер Хелст 1642 жылы осы туындыға қосымша ретінде Жерард Андриес Бикердің (1622–1666) әкесі және Амстердам мэрі Андриес Бикердің портретін салды. Екі адамның арасындағы айырмашылық ең жоғары деңгейде: әкесі қатал және қарапайым протестанттай көрінсе, ұлы көзінде мақтанға толы бір қиялшыл дэндиге ұқсайды. Сурет салған кезде Жерард Андриес Бикер 20 жасқа ғана толған еді, бірақ ол отбасына тиесілі Гервинен маңындағы Энгеленбург имелігінің иесі атағын алған болатын. Бұл портрет Голландияның алтын ғасырындағы Амстердам саудагерлерінің шектен тыс байлығын бейнелеу үшін жиі қолданылады. 1647 жылы ол Мюден және Гуйланд аймақтарының жоғары сот судьясы болды. 1650 жылы Амстердамға жасалған шабуыл кезінде (1650) Амстердамға бет алған Гамбург пошташысы шабуылдаушыларға кездесіп, Жерард Бикерді ескертті, ол дереу қайықпен Амстердамға ағайыны, бургомистр Корнелис Бикерге хабар беру үшін кетті. Бұрынғы және қазіргі бургомистр Андриес Бикер қалалық гвардияны жинады, 2000 жалдамалы әскер шақырды, көпірлерді көтерді, қақпаларды жапты және артиллерияны орналастырды. 1656 жылдың сәуір айында ол өзінің үй шаруасы Алида Конинкске құпия түрде үйленді. 1660 жылы ол Амстердамдағы Nieuwe Kerk шіркеуіне жерленді.

Жанрлық көріністер

Ван дер Хельст сонымен қатар бірқатар жанрлық суреттер салған. Ван дер Хельсттің жанрлық суретінің мысалы – Ньювмаркет көрінісі (1638, Эрмитаж мұражайы, Санкт-Петербург), ол натюрморт, қала пейзажы және фигуралық композицияны біріктіреді. Композицияда көкөністерге толы үлкен арбаны ұстап тұрған қарт әйел бейнеленген. Оның сол жағында ірі сойылған шошқаның денесі ілінген. Шошқаның жанында төрт бала тұр, олардың біреуі шошқаның қуығын үрлеп, қалғандары көрерменге қарайды. Артқы жағында Синт-Антонсвагпен бірге Ньювмаркет көрінісі көрінеді. Бұл жұмыс, ықтималда, Ван дер Хельсттің жеке пайдалануы үшін жасалған, себебі ол оның Ньювмаркеттегі үйінен көріністі бейнелейді.

Ынтымақтастықтар

XVII ғасырдағы голланд сурет өнеріндегідей, ван дер Хелст басқа мамандандырылған суретшілермен үнемі ынтымақтастыққа түскен. Ол көбінесе Людольф Бахуйзенмен бірлесіп жұмыс істеген, ол көрнекті теңіз және пейзаж суретшісі болатын. Бахуйзен теңіз көріністерін салған, олар голланд теңіз батырлары вице-адмирал Йохан де Лифде мен лейтенант-адмирал Арт ван Нестің портреттерінің фонында, оның әйелі Гертруида ден Дуббельдтің портретімен бірге (үшеуі де 1668 жылы салынған және Риксмузейде сақтаулы). Ван дер Хелст Жан Баптист Веникспен «Қой мен ешкілері бар шопан ұл» картинасы бойынша да жұмыс істеді. Ван дер Хелст картинадағы шопан ұлды суреттеді. Ол өзінің қолының белгісін баланың жағасындағы ылғал бояуға қасып, ал Веникс осылайша картинаның жоғарғы оң жағындағы ылғал бояуға қойды. Бұл картинаның үлкен каминнің үстіне ілінуі үшін жасалғаны айтылады. Бұл, әлдебір, алдыңғы планға тым ірі қойдың шетінде орналасқан бұрмаланған перспективаны түсіндіреді.

Нацистер тонаған өнер

Ван дер Хелсттің "Өлім төсегіндегі кішкентай бала" картинасы екінші дүниежүзілік соғыста нацистер Нидерландыны басып алған кезде, еврейлердің мүлкін тонау науқаны аясында тәркіленді. Соғыстан кейін одақтастардың ескерткіштер тобы оны тауып, голландия үкіметіне қайтарды, ол оны мұражайға қойды. Голландиялық еврей сурет сатушысы Жак Гудстикердің отбасы елу жылдан кейін ұрланған картинаны қайтару үшін сотта жеңіске жетті. Ван дер Хелсттің "Адамның портреті", 1943 жылы Франциядағы Шлосс отбасынан тоналған жүздеген туындының бірі, екі рет ұрланды: одақтастар оны қалпына келтіргеннен кейін және оны қайтаруға үлкермей тұрып, 1945 жылы Мюнхендегі одақтастардың жинау пунктінен ұрылар ұрлап кетті. Кейін ол Венадағы Им Кински аукцион үйінде сатылымға шығарылды.