Кіріспе

1976 жылы Кубаның жолаушылар рейсіне жасалған бомбалау

Рафаэль Де Гесус Гутьеррес сияқты, Кубаның бірнеше Кастроға қарсы шыққан эмигранттары, оның ішінде Батиста режимі кезінде Куба барлау қызметінде болған, ал Куба революциясынан кейін ЦРУ-ға тыңшы болған адамдар, бұл оқиғаға қатысты екеніне дәлелдер жол берді. Куба үкіметі АҚШ-ты шабуылға бірлесіп қатысқан деп айыптағаннан кейін саяси шиеленіс күшейді. 2005 жылы жарияланған ЦРУ құжаттары агенттіктің "1976 жылдың маусымынан бастап Куба эмигранттарының террористік топтары Куба рейсін бомбалау жоспарлап жатқаны туралы нақты алдын ала хабар алғанын" көрсетеді. Бұрынғы ЦРУ оперативтігі және Кастроға қарсы белсенді Луис Посада Каррилес қатысқандығын жоққа шығарды, бірақ "Caminos del Guerrero" (Жауынгердің жолы) атты кітабында оқиғаның көптеген егжей-тегжейін сипаттайды. Каррилес негізін қалаған Біріккен революциялық ұйымдар координациясы бомбалаудың жауапкері деп саналады. Бомбалаумен байланысты төрт адам тұтқындалды және Венесуэлада сот өтті. Фредди Луго мен Эрнан Рикардо Лозано әрқайсысы 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Орландо Бош ақталды және кейін Флорида штатының Майами қаласына көшіп, 2011 жылдың 27 сәуірінде қайтыс болғанға дейін онда тұрды. Луис Посада Каррилес сегіз жыл бойы сот шешімін күтіп, кейін қашып кетті. Одан кейін ол АҚШ-қа кірді, онда заңсыз елге кіргені үшін айыпталып, 2007 жылдың 19 сәуірінде босатылды.

Өмірбаян

1976 жылы 11 маусымда Кубадан жер аударылған адамдар Доминикан Республикасында Біріккен революциялық ұйымдарды үйлестіру комитетін (CORU) құрды. CORU Кастроға қарсы бес кубалық эмигранттық топты біріктірді, оның ішінде Alpha 66 және Omega 7 тобы болды. 455-рейс бомбалануына үш ай бұрын CORU Кубамен байланыс орнатқан бірнеше Кариб елдеріне қарсы зорлық-зомбылық науқаны жүргізді. 1976 жылдың шілдесінде Ямайкада осы рейске арналған бомба салынған чемодан ұшаққа тиеуге аздай қалғанда жарылды. Жаздағы басқа да жарылыстар Кубамен іскерлік байланыс жасаған әртүрлі авиакомпаниялар кеңселерiн қамтыды, соның ішінде Барбадостағы BWIA West Indies Airways, Колумбиядағы Air Panama және Коста-Рикадағы Iberia мен Nanaco Line кеңселерi.

Авария

Барбадостың Сивелл әуежайынан (қазіргі Грантли Адамс халықаралық әуежайы) ұшып шыққаннан кейін он бір минут өткен соң және 18 000 фут (5486 метр) биіктікте екі бомба жарылды. Біреуі ұшақтың артқы дәретханасында, екіншісі жолаушылар салонының ортасында болды. Біріншісі ұшақтың басқару кабельдерін қиратты, ал екіншісі ұшақта тесік жасап, өртке себеп болды. Ұшқыш Уилфредо Перес-Перес басқару мұнарасына хабарласып: "Бортта жарылыс болды – біз дереу төмен түсеміз! Бортта өрт бар! Бізге дереу қонуға рұқсат беріңіздер! Бізде тотальдік төтенше жағдай!" деді. Қонудың сәтті болуы мүмкін емес екенін түсінген ұшқыш, ұшақты жағадан алшақтатқан, Портерс, Сент-Джеймс маңындағы Кариб теңізіне бұрған, бұл әрекеті көптеген туристердің өмірін сақтап қалған болуы мүмкін. Авария әуежайға жақын жерде болды. Ұшақтағы 48 жолаушы мен 25 экипаж мүшесі қаза тапты: құрбандардың арасында 57 кубалық, он бір гайяналик және бес Солтүстік Кореялық азамат болды. Он бір гайяналик жолаушының бесеуі медициналық білім алу үшін Кубаға бара жатқан, екеуі Тринидадтан ұшаққа отырып, Кубаға багаждарын тіркеген, бірақ Барбадоста ұшақтан түсіп, Тринидадқа жеке ұшқан венесуэлалықтар еді. Лозано Хосе Васкес Гарсия деген жалған атпен саяхаттап жүрді. Луго мен Лозано кінәларын мойындап, олардың бұл әрекеттері ЦРУ агенті Луис Посада Каррилес берген бұйрық бойынша жасалғанын мәлімдеді. Олардың куәліктері және басқа да дәлелдер Посада мен оның әріптесі, Венесуэлада тұратын антикастролық кубалық Орландо Бошқа қатыстылығын көрсетті. 1976 жылдың 14 қазанында Посада мен Бош Венесуэланың Каракас қаласында, Посадаға тиесілі жеке тергеу компаниясы – Сауда және өнеркәсіптік тергеулер C. A. (Investigaciones Comerciales e Industriales, ICICA) кеңсесінде ұсталды. Тәртіпсіздіктерді іздеу кезінде қару-жарақ, жарылғыш заттар және радио хабар тарату құрылғысы табылды. Лозано шабуыл кезінде ICICA қызметкері болған, ал Луго Тау-кен және көмірсутектер министрлігінде фотограф болып жұмыс істеген. 20 қазанда Тринидад, Куба, Барбадос, Гайана және Венесуэла билігі Порт-оф-Испанияда кездесу өткізді, оның қорытындысы бойынша төрт айыпталушының барлығы осы елдің азаматтары болғандықтан сот процесі Венесуэланың Каракас қаласында өткізілуіне келісім берілді. Одан кейін Луго мен Лозано Венесуэлаға депортацияланды.

Әскери сот

1977 жылдың 25 тамызында судья Делия Эстага Морено төрт серіктесті мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптап, істі әскери сотқа жіберді. 1980 жылдың қыркүйегінде Венесуэланың әскери судьясы төрт ер адамды да ақтады. Прокурор екі себеппен шағымданып, істі әскери сотта қарау дұрыс емес екенін мәлімдеді: 1976 жылы ешбір адам әскери қызметте болған жоқ, ал білікті кісі өлтіру немесе қасақана кісі өлтіру қылмысы әскери соттың қарауына жатпайды. Әскери апелляциялық сот келісіп, істің қарауынан бас тарды, соның салдарынан ақтау күшін жойды. Сот судьясы айыпталушылардың "азаматтық адамдар екендігі және оларға тағылған қылмыстар қылмыстық (әскери емес) кодекспен реттелетіні" туралы шешім шығарды. Азаматтар мен жалпы құқық бойынша жасалған қылмыстар Әскери Әділет Кодексінің ережелеріне бағынбауы керек.

Азаматтық сот

Төртеуі азаматтық сот алдында ауыр қылмыс жасау және мемлекетке қарсы қызмет жасау айыптарымен айыпталды. 1985 жылғы 8 тамызда Венесуэланың 11-ші қылмыстық сотының судьясы Альберто Перес Маркано Луго мен Рикардоны кінәлі деп танып, олардың әрқайсысын жиырма жылға бас бостандығынан айырды. Судья жазаны ең төменгі шегіне дейін төмендетті, себебі олардың бұрын қылмыстық ісі болмағандығы жеңілдетуші жағдай ретінде қарастырылды. Орландо Бош ақталды, өйткені Барбадос билігі тергеу барысында жинаған дәлелдер Венесуэладағы сотта пайдаланыла алмады, себебі олар кешігіп ұсынылған және испан тіліне аударылмаған болатын. Посада өкім жарияланғанға бір күн бұрын Сан-Хуан-де-лос-Моррос түрмесінен қашып кетті. Ол бұрын екі рет қашып құтылуға тырысып, сәтсіз аяқтағаннан кейін сол жерде ұсталып тұрған еді. Венесуэла билігіне оның қашуына көмектесу үшін пара берілген деген айыптамалар тағылды. Венесуэланың Қылмыстық кодексіне сәйкес, сот ісі айыпталушының қатысуынсыз жалғастырыла алмайтындықтан Посадаға қатысты ешқандай үкім шығарылмады. Сот оған қатысты тұтқынға алу ордерін шығарды, ол оның өліміне дейін күшінде болды.

Салдары

Содан кейін басқа судья істі жоғары сотқа қайта қарауға бұйырды. Венесуэла үкіметі істі әрі қарай шағымданудан бас тартты, ал 1987 жылдың қараша айында Бош босатылды. Ол екі рет ақталғанына қарамастан, 11 жыл түрмеде отырды. Луго мен Лозано 1993 жылы босатылып, Венесуэлада тұрып жатыр. Посада кейін Панамаға және АҚШ-қа қашып кетті. 2005 жылдың сәуір айында Уго Чавес үкіметі Венесуэлада оны бомбалаумен байланысты қайтадан тұтқындауға ордер берді. Бірақ АҚШ-тың иммиграциялық соты Посаданы Кубаға немесе Венесуэлаға депортацияламау керек деп шешті, себебі ол сол елдерде азаптауларға ұшырауы мүмкін еді. 2007 жылы конгрессмен Билл Делахант және Венесуэла үкіметін өкілдік ететін иммиграциялық адвокат Хосе Пертьерра, АҚШ Посадаға ерекше жағдай жасап отырғандықтан оны депортациялауға болады деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, АҚШ күдікті террористерді тұтқындап, Сирия мен Египетке тасымалдауды жүзеге асырады, ал бұл елдерде азаптау кең таралған, сондықтан АҚШ террорист Посаданы да Кубаға немесе Венесуэлаға депортациялай алады. Венесуэладан жасалған айыптамалардан босатылған Бош, АҚШ-қа АҚШ-тың Венесуэладағы елшісі Отто Райхтың көмегімен барды, онда ол шартты түрде босату талаптарын бұзғаны үшін тұтқындалды. 1990 жылдың 18 шілдесінде президент Джордж Буш, кейін Флориданың губернаторы болған ұлы Джеб Буштың өтініші бойынша, Бошқа барлық американдық айыптамалардан кешірім жасады; президенттің өзінің қорғаныс министрлігі Боштің "жарты шардағы" ең қауіпті террористердің бірі екеніне қарсылық білдіргеніне қарамастан, кешірім жасалды. Көптеген елдер Боштің экстрадициясын сұрағанмен, ол АҚШ-та бостандыққа шықты. Бошқа кешірім беру үшін саяси қысымды кубалық-американдық Илеана Рос Лехтиненнің конгресс сайлау кампаниясы кезінде, оның кампаниялық жетекшісі Джеб Буш бақылауында басталды. 2005 жылы Посада АҚШ-тың Техас штатында ұлттық аумақта заңсыз болуы үшін ұсталды, бірақ 2007 жылдың 8 мамырында айыптамалар алынып тасталды. 2007 жылдың 19 сәуірінде босатылуы Куба және Венесуэла үкіметтерінің наразылығын тудырды. АҚШ Әділет министрлігі соттан оны түрмеде қалдыруды сұрады, себебі ол "террорлық жоспарлар мен шабуылдардың белгілі бір авторы", қашу қаупі бар және қоғамға қауіпті. 2005 жылдың 28 қыркүйегінде АҚШ-тың иммиграциялық судьясы Посаданы Венесуэлада азаптау қаупі болғандықтан депортацияламау керек деп шешті.

ФБР мен ЦРУ-ның білімі

Кубада туған, Венесуэла азаматы болған Луис Посада Каррилес 1967 жылдан 1974 жылға дейін Венесуэланың ФБР-ге баламасы саналатын DISIP ұйымында қарсы барлау қызметінің директоры болды. АҚШ үкіметінің FOIA арқылы жарияланған құжаты Посаданың ЦРУ-дағы статусын растайды: «ЦРУ-ның операциялық қызығушылығы бар Луис Посада ЦРУ-дан айына шамамен 300 доллар төлем алады». Посада оңшыл анти-Кастролық топтармен, әсіресе Кубалық-американдық Ұлттық Қорымен (CANF) және сол кезде Орландо Бош басқарған Біріккен революциялық ұйымдар координациясымен (CORU) тығыз байланыста болды. Құжаттарға сәйкес, Посада 1974 жылы ЦРУ активі болуын тоқтатты, бірақ 1976 жылдың маусым айына дейін, жарылысқа дейін «мерзімік байланыста» болды. ЦРУ 1976 жылдың маусым айында кубалық эмигрант-террорист топтарының кубалық ұшақты бомбалау жоспарлары туралы нақты алдын ала хабардар болды, ал Каракастағы ФБР атташесі ұшаққа бомба орнатқан венесуэлалықтардың бірімен бірнеше рет байланысқа шықты және оған Луис Посада Каррилес басшылығымен террористік қызметтерге қатысқан деген күдікке қарамастан, жарылыстан бес күн бұрын АҚШ-қа виза берді. ФБР-дің 1976 жылғы 21 қазандағы құпиясы ашылған құжатында CORU мүшесі Секундино Каррераның «CORU 1976 жылғы 6 қазанда Cubana Airlines DC 8 ұшағын бомбалауға жауапты болды, бұл жарылыс және оның салдарынан болған өлімдер толыққанды ақталады, өйткені CORU Фидель Кастро режимімен соғыста болды» деген мәлімдемесі келтірілген. Каррера сондай-ақ, жарылысқа байланысты АҚШ-қа қаратылған назардан ләззат алғанын білдірді, себебі бұл назар өзіне және әріптесіне бұрынғысынан кем болды. 2007 жылғы 3 мамырда Джордж Вашингтон университетінде орналасқан тәуелсіз зерттеу ұйымы – Ұлттық қауіпсіздік архиві Посаданы 1976 жылғы кубалық ұшақ жарылысымен және басқа да террористік шабуылдармен және жоспарлармен байланыстыратын құжаттарды жариялады, оның ішінде Барбадостағы Британдық Вест-Индия әуе компаниясы кеңсесіне және Тринидадтағы Гайана елшілігіне жасалған шабуылдар да бар. Ұлттық қауіпсіздік архивінің Кубалық құжаттар жобасының директоры Питер Корнблух бұл құжаттар Посаданың Кастро үкіметін құлдыратуға бағытталған зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысқандығын қосымша дәлелдейтінін мәлімдеді.

Ескерткіштер мен мұра

Барбадостың Сент-Джеймс қаласындағы Пэйн шығанағында бомбалаудан қаза тапқандардың естелігіне ескерткіш орнатылды. Фидель Кастро және басқа да Куба мен Венесуэланың шенеуніктері бірнеше рет осы ескерткішке келді, соның ішінде 2005 жылғы желтоқсанда өткен КАРИКОМ отырысы барысында Куба шенеуніктері Посаданы "өңір халқына көптеген ауыртпалықтар келтірген осы зұлым оқиғаға нүкте қою үшін сотқа тартуды" талап етті. 2012 жылғы қазан айында Оңтүстік Америкадағы Гайанада, Гайана университетінің Түркіян кампусында осы трагедияға арналған тағы бір ескерткіш ашылды. Кариб аймағындағы елдер де Біріккен Ұлттар Ұйымының жыл сайынғы 6 қазанды "БҰҰ Халықаралық терроризмге қарсы күрес күні" деп жариялау туралы резолюция қабылдауды ұсынды.