Кіріспе

Стивен Д. Левитт пен Стивен Дж. Дубнердің 2005 жылғы ғылыми-танымдық кітабы «Freakonomics: A Rogue Economist Explores the Hidden Side of Everything» – Чикаго университетінің экономисі Стивен Левитт пен «New York Times» газетінің журналисі Стивен Дж. Дубнердің тұңғыш ғылыми-танымдық кітабы. Кітап 2005 жылдың 12 сәуірінде «William Morrow» баспасынан жарық көрді және оның мәдениет пен экономиканы үйлестіретіні айтылады. 2009 жылдың соңына қарай кітаптың дүние жүзінде 4 миллионнан астам данасы сатылды. Кітаптың сәттілігіне байланысты Левитт пен Дубнер «Freakonomics» брендін көптеген медиа жобаларын қамтитын франшизаға айналдырды, оған соңғы кітап, көркем фильм, Ұлттық қоғамдық радиодағы тұрақты рубрика және апталық блог кіреді.

Екінші басылым

Freakonomics кітабының 2-тарауында авторлар фольклоршы Стетсон Кеннедидің Флоридадағы үйіне сапары туралы жазды, онда Кеннедидің Ку-клукс-кланға қатысты зерттеулері талқыланды. Алайда, 8 қаңтар 2006 жылы The New York Times Magazine журналындағы Дубнер мен Левитттің мақаласында Стетсон Кеннедидің зерттеулеріне қатысты күмәндер айтылды ("Hoodwinked", 26–28 беттер) және Кеннедидің зерттеулері кейде тиімділік үшін көркемдеумен берілген деген қорытындыға келді. "Түзетілген және кеңейтілген басылымда" бұл көркемдеу назарға алынып, түзетілді: "Freakonomics алғаш жарияланғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, осы адамның өзінің күресін және Кланға қатысты басқа да мәселелерді баяндауы айтарлықтай жоғары бағаланғаны бізге жетті. Тарихи шындықты дұрыс көрсету маңызды деп білдік."

Сын

«Фреакономика» экономика емес, социология немесе криминология саласындағы еңбек деп сынға ұшырады. Израильдік экономист Ариэль Рубинштейн кітапты сенімсіз статистика қолданғаны үшін сынап, «Левитт сияқты экономистер басқа салаларға бой алды» деп шағымданып, «экономикамен байланысы жоқ» және кітаптың «академиялық империализмнің» мысалы екенін айтты. Арнольд Клинг бұл кітапты «әуесқой социологияның» мысалы деп санайды. Бұл «Егер кітаптар өлтіре алса» атты подкастың алғашқы эпизодының тақырыбы болды, онда қате, мәселелі және зиянды идеяларды қамтитын немесе оларға негізделген ең көп сатылған ғылыми емес кітаптар талқыланады.

Заңдастырылған аборттың қылмысқа әсері

1960 жылдары алғаш рет эмпирикалық тұрғыда зерттелген мәселені қайта қарастыра отырып, Донохью мен Левитт абортты заңдастыру 1990 жылдары қылмыстың шамамен жартысына жуығын түсіндіре алатынын айтады. Бұл мақала көптеген дау-дамайға себеп болды, Левитт оған былай деді: «Қылмыс тұрғысынан алғанда, біз сөйлеп отырған сандар аборт тақырыбындағы кең ауқымды пікірталаспен салыстырғанда өте маңызсыз. Егер аборт кісі өлтіру болса, онда аборт арқылы жылына миллиондай адам өлтіріледі, ал біздің талдауымызға сәйкес, алдын алуға болатын бірнеше мың адам өлтіру – бұл аборттың трагедиясына қарағанда теңіздегі бір тамшы ғана. Менің ойымша, зерттеуді бастағанда да, қазір де солай ойлаймын: біздің зерттеуміз абортты заңдастыру керек пе, жоқ па, және оған оңай қол жеткізуге болады ма, деген пікірді ешкімнің өзгертпеуі керек. Бұл, негізінен, аборт емес, қылмыс туралы зерттеу». 2003 жылы Теодор Джойс абортты заңдастырудың қылмысқа тигізер әсері аз екенін, бұл Донохью мен Левиттің нәтижелеріне қайшы келетінін дәлелдеді («Заңдастырылған аборт қылмысты азайтты ма?» Адам ресурстары журналы, 2003, 38(1), 1–37 бб.). 2004 жылы авторлар жауап жариялады, онда Джойс айтқан аргументтің қателікке ұшырағандығын, себебі ол өзгермелі теріс көзқарасқа байланысты маңызды айнымалыны ескермегенін дәлелдеді. 2005 жылдың қараша айында Бостон Федералды резервтік банкінің экономисі Кристофер Фут және оның ғылыми көмекшісі Кристофер Гоц жариялаған жұмыс қағазында Донохью мен Левиттің аборт және қылмыс жөніндегі зерттеулеріндегі нәтижелер авторлардың статистикалық қателіктеріне байланысты болды деп айтылды: штаттар мен жылдардың өзара әрекеттесуін ескермеу және қылмыстың өзгеруін түсіндіру үшін тұтқындалғандардың жалпы санының орнына тұтқындау деңгейін пайдалану. Фут пен Гоц түзетулер жасалғаннан кейін аборт зорлық-зомбылық қылмыстарын азайтудың орнына арттырады және мүлік қылмысына әсер етпейді деп мәлімдеді. Олар сондай-ақ 1970 жылдары аборт жасаған әйелдердің көпшілігі Левитт айтқандай, төмен кірісті топқа жататын емес, орта тапқа жататын ақ нәсілділер екенін айтты; олардың пікірінше, ақ нәсілді әйелдердің аборт жасатуға қаржылай мүмкіндігі болған. «Экономист» журналы қателіктер туралы хабарға байланысты: «Левитт мырзаның иконалық және тапқырлығы үшін техникалық нашарлық моральдық бұзықтықтан гөрі ауыр айып. Саяси тұрғыдан дұрыс емес болу – бір нәрсе, ал жай ғана дұрыс емес болу – мүлдем басқа нәрсе» деп жазды. 2006 жылдың қаңтар айында Донохью мен Левитт жауап жариялады, онда олар бастапқы мақалаларындағы қателіктерді мойындады, бірақ Фут пен Гоц жасаған түзетудің ауыр әлсіреуге байланысты бұрмаланғанын атап өтті. Авторлар бастапқы қателіктерді түзету үшін қажетті өзгерістер жасағаннан кейін, аборт пен қылмыс арасындағы түзетілген байланыс әлсірегенімен, Фут пен Гоцтың айыптамаларына қарамастан, статистикалық тұрғыдан маңызды екенін дәлелдеді. Алайда, Фут пен Гоц көп ұзамай өздерінің қарсылығын білдірді және Левитт пен Донохью ұсынған әдістерді қолдана отырып деректерді талдағаннан кейін де, деректер аборт деңгейі мен қылмыс деңгейі арасындағы оң байланысты көрсетпейтінін айтты. Левитт пен Харперколлинс баспаларына кітапқа және зейнеткер экономист Джон Б. Макколлға жіберілген электрондық хаттар сериясы үшін жала жапқандығы туралы шағымдама берілді. Кітапта Левитт пен оның серік авторы Дубнер Лотттың «Көп қару, аз қылмыс» зерттеулерінің нәтижелері басқа ғалымдармен қайталанбағанын мәлімдеді. Макколлға жіберілген электрондық хаттарда Лотттың жұмысын қайталаған түрлі академиялық басылымдардағы бірқатар мақалаларға назар аударған Левитт, Лоттты қолдаған авторлардың жұмысы 2001 жылғы «Заң және экономика журналының» арнайы санында сарапшылармен тексерілмегенін, Лотттың Чикаго университетінің баспасына мақалаларды жариялау үшін ақы төлегенін және Лотттың нәтижелеріне қарама-қарсы мақалалардың осы санда жариялануына тыйым салынғанын жазды. Федералды судья Левиттің «Фреакономика» кітабындағы жауабының жамандау емес екенін анықтады, бірақ Лотттың электрондық хаттар туралы шағымында негіз бар екенін тапты. Левитт екінші жамандау туралы талапты 2001 жылы «Заң және экономика журналының» рецензенті болғанын, Лотт пара алумен айналыспағанын (конференция саны үшін баспа және поштаның қосымша шығындарын төлеу әдеттегідей) және «түрлі пікірлері бар ғалымдар» (оның ішінде Левиттің өзі) қатысуға шақырылғанын мойындап, Макколлға жазған хатында шешті. Лотттың істің бірінші жартысын қараудан бас тартуды АҚШ-тың жетінші округтік апелляциялық соты...

Баспа тарихы

«Фрикономика» кітабы «Нью-Йорк Таймс» бестселлер тізімінде ғылыми-популярлық кітаптар арасында екінші орынға көтерілді және 2006 жылы ересектерге арналған ғылыми-популярлық кітаптар санатында «Book Sense Book of the Year» атағын алды. Кітап сыншылардан жағымды пікірлер алды. Metacritic шолулар жинағышының мәліметінше, 16 шолу негізінде кітаптың орташа бағасы 100 балдық шкала бойынша 67 балды құрады. Кітаптың табысына блогтар да ықпал етті. 2005 жылдың сәуірінде кітап жарыққа шығар алдындағы науқанда баспагер («Уильям Морроу және Компания») блогерлерді ерекше стратегиялық түрде таңдап, олардың жүзден астамына баспаға дайын үлгілерді жіберді, сондай-ақ екі мамандандырылған жарнамалық агенттікпен шарт жасасты. 2006 жылы кітаптың түзетілген және толықтырылған басылымы жарық көрді, онда екінші тарауға ең маңызды түзетулер енгізілді.

Фриакономика блогы

Авторлар 2005 жылы Freakonomics блогын ашты. 2007 жылдың мамыр айында жазушы және блогер Мелисса Лафски сайттың толық уақытты редакторы болып тағайындалды. 2007 жылдың тамызында блог The New York Times веб-сайтына енгізілді – авторлар 2004 жылдан бері The New York Times Magazine журналында бірлескен мақалалар жазып келді, ал Freakonomics.com домені сол сайтқа қайта бағытталды. 2008 жылдың наурыз айында Анника Менгисен Лафскинің орнына блог редакторы болды. Freakonomics блогы 2011 жылдың 1 наурызында The New York Times сайтымен ынтымақтастығын аяқтады. Freakonomics блогының тұрақты қонақ блогерлерінің қатарында Иан Айрес, Дэниел Хамермеш, Эрик А. Моррис, Судир Венкатеш, Джастин Вольферс және тағы да басқалар бар. 2008 жылы Стивен Дабнер сайттың оқырмандарынан сұрақтар сұрап, оларды демографиялық сарапшы Берт Сперлингпен «Тұруға ең жақсы орындар» тақырыбында кеңейтілген сұрақ-жауапқа арнады.

Суперфрекономика

2007 жылдың сәуірінде бірлескен автор Стивен Дубнер «Фреакономиканың» жалғасы болатынын хабарлады, онда Судир Венкатеш көшелік бандалар мәдениеті туралы жаңа материалдар ұсынады, сондай-ақ капучин маймылдарының ақша қолдануын зерттеу нәтижелері жарияланады. Дубнер кітаптың атауы «Суперфреакономика» болады деді, және кітапта адамдарды өз жұмысында жақсы қылатын нәрселер талқыланады. Кітап 2009 жылдың қазан айының басында Еуропа елдерінде, ал 2009 жылдың 20 қазанында АҚШ-та жарық көрді.

Фреакономикалық радио

2010 жылдың қыркүйегінде Marketplace радиосы Стивен Дубнер мен Стивен Левитт жүргізетін Freakonomics подкастының ашылуын хабарлады. Ол iTunes-та қолжетімді және NPR арнасында екі апта сайын эфирге шығады.

Фильмге бейімделу

2010 жылы Чад Траутуин, Крис Романо және Дэн О'Мира 3 миллион долларға жуық бюджетпен, Сес Гордон, Морган Сперлок, Алекс Гибни, Юджин Джареки, Рэйчел Грэди және Хайди Юинг режиссерлері түсірген антология форматындағы деректі фильмнің бейімделуін жасады. Бұл фильм 2010 жылғы 30 сәуірде Трибека кинофестиваліндегі кешкі гала-премьерасы болды. Сонымен қатар, ол 2010 жылғы 21 маусымда AFI/Discovery SilverDocs кинофестивалінде ашылу фильмі ретінде көрсетілді. Magnolia Pictures 2010 жылдың күзінде көрсету құқығын сатып алды. Freakonomics: The Movie ірі қалаларда таңдалған алдын ала көрсетілімдерде «қалағаныңды төле» бағалық ұсынысымен ұсынылды. Әзірге нәтижелер туралы ешқандай мәлімет жарияланбады.

Freakonomics Consulting Group (Фреакономика жөніндегі консультациялық топ)

2009 жылы Левитт Freakonomics Consulting Group компаниясын, бизнес және қайырымдылық консалтингімен айналысатын фирманы бірлесіп құрды. Бұл компания кейін The Greatest Good болып, қазір TGG Group деп аталады. Компанияның негізін қалаушы серіктестерінің арасында Нобель сыйлығының лауреаттары Дэниел Канеман және Гэри Беккер, сондай-ақ бірнеше басқа да белгілі экономистер бар.