Кіріспе

Невада, Аризона және Юта штаттарының түпкілікті халқы – Оңтүстік Пайют тайпасы. Олар Оңтүстік Невада, Солтүстік Аризона және Оңтүстік Юта штаттарындағы Колорадо өзенінің алабында қоныстанған Американың түпкілікті тұрғындары. Оңтүстік Пайют тайпалары осы аумақтың әр жерінде шашыраңқы орналасқан және бірнеше резервацияларда федералдық мойынұзарлыққа ие болды. Оңтүстік Пайюттер дәстүрлі түрде Колорадо өзені нумик тілінде сөйлеген, қазір Уто-Ацтек тілдер отбасының нумик тармағындағы өте сирек кездесетін тілге айналған және Уте тілімен өзара түсіністікке ие. "Пайют" атауы "paa Ute" сөзінен шыққан, ол "су Уте" дегенді білдіреді және олардың су көздеріне жақын тұруға бейімділігін көрсетеді. Еуропалық отарлаудан бұрын олар көктемде су тасқынына ұшырайтын алқаптарда жүгері, қабақ, қарбыз, лақ, күнбағыс, бұршақ және бидай өсіріп, суару арналары мен резервуарлармен шаруашылық еткен. Бүгінде Оңтүстік Пайют қауымдары Невада штатындағы Лас-Вегас, Пахрумп және Моапа, Юта штатындағы Седар-Сити, Канош, Кушарем, Шиввиц және Индиан Пикс, Аризона штатындағы Кайбаб және Уиллоу-Спрингс қалаларында орналасқан.

Ертедегі саясат

1850 жылдарға дейін Пайют халқы басқа американдық түпкілікті топтармен салыстырмалы түрде бейбіт өмір кешірді. Бұл топтарға Навахо, Ют және Хопи тайпалары кірді. Топтар арасында кейде шиеленістер мен зорлық-зомбылық оқиғалары болғанымен, Пайюттардың әлеуметтік құрылымының ыңғайлы болуына байланысты басқа тайпалармен және қоныс аударушылармен көбінесе тату өмір сүре алды. Пайюттардың көпшілігі шағын отбасылық топтарда өмір сүрді және тек сауда-саттық мәселелері үшін үлкен жиынға жиналатын. 1860 жылдарға дейін жерді ұзақ мерзімді дамыту болған жоқ. Олардың жергілікті емес адамдармен болған байланыстарының көп бөлігі уақытша әскерлермен немесе саудагерлермен болды. Пайюттар өз атамекендерін қорғау үшін күшпен күресті және бастапқыда қоныс аударушыларды ығыстыруға жетті. 1800 жылдардың екінші жартысында Пайют жерлеріне ең көп көшіп келген топтар – Иса Мәсіхтің Соңғы Күндерінің Сенімділері шіркеуінің мүшелері мен миссионерлері және Невада штатының Пиоче қаласындағы күміс кеншілері болды. 1869 жылы Франсуа Луи Альфред Пиоше деген бай инвестор Пиоче қаласындағы күміс кеніне инвестиция жасады, ол бастапқыда кенде жұмыс істеу үшін арзан Пайют еңбек күшіне тәуелді болды. Кендегі жағдай Пайют халқының санының күрт төмендеуіне әкеп соқты. 1900 жылдардың басында шамамен 800 Пайют халқы болды.

Қазіргі заманғы қарым-қатынастар

1950 жылдары федералды үкіметтің үндістерді тарату саясаты Пайюттарды денсаулық сақтау және білім беруге арналған жәрдемақыларынан, федералды салықтан қорғаудан және ауыл шаруашылығына көмектен айырды. Бұл оларды әлсіз және тұрақсыз жағдайда өз күштерімен қалдырды. 1980 жылы Пайюттарды тайпа ретінде мойындаған «Қайта орнату туралы» заңмен келісуге алғашқы қадам жасалды. Бұл заң бес негізгі руды бір тайпаға біріктірді: Седар, Үнді Шыңдары, Канош, Кушарем және Шиввитс. Сондай-ақ заң руларды федералды көмек және қолдау жүйесіне қайтаруды қамтамасыз етті.

Сауыт тоқу

Пайют тайпасының әйелдерінің ең маңызды дағдыларының бірі – себет тоқу өнері болды. Олар көбінесе себеттерін тоқу үшін қызыл сабақты күрке талдарды пайдаланған. Бұл дағдылар олардың өмірінің дерлік барлық саласында қолданылып, осы өнер кем дегенде 9000 жылдан бері анадан қызға мирас болып келеді деп саналады. Олар азық-түлік жинауға шыққанда, жиналғандарды арқасына ілу үшін үлкен конус пішіндес себеттерді алып жүретін. Жемістерді бұталар мен ағаштардан суыру, желмен аралап тазалау және тамырға оңай жету үшін арнайы құралдар жасалған. Олар осы үлкен себеттерді саз бен шайырмен жабыстырып, тағам дайындауға арналған ыдыстар мен су құмыраларын жасаған. Көбінесе кішкентай құралдар қалдырылып, ал ыдыстар сияқты үлкен бұйымдар отбасылармен бірге көшіп-қонып жүрген. Отбасылардың орналасқан аймағына байланысты тоқудың мақсаты да әртүрлі болған. Мысалы, батпақ жағасында тұратындар қаз-қалпақтар, торлар және салдар жасап, су құстарын аулауды жеңілдеткен. Бұл өнерді үй салу үшін де қолданған. Олар ұзын, жіңішке шөптерді пайдаланып, қамыстың сабақтарын тығыз тоқып, жерге орнатылған күрке тал бұтақтарының айналасына қатайтатын, тақтаға ұқсас шөптен жасалған бөліктерді құрастыратын.

Дәстүрлі тамақтану

Оңтүстік пайюттардың негізгі тағамы ащы тамыр болған. Олар сондай-ақ жабайы сәбіз, жабайы пияз және шөлшөкшерекке де тәуелді болды. Шөлшөкшерек бірнеше жағынан пайдалы болды – оның сабақтарынан тәтті сусын дайындалса, жидектерін ұсатып кептіріп, кейін сақтап қоятын. Құрттар келіп, қамыстың сабағын тесіп, кішкентай нәр тамшыларын қалдыратын. Оңтүстік пайют әйелдері мұны біліп, қамыстың таяқтарын соғып, құрғақ тамшыларды түсіріп алатын. Содан кейін осы тамшыларды желмен сараңдап, қамыр қалдықтарынан бөліп алатын. Көбінесе осы кішкентай бөлшектер халыққа тәтті дәм сыйлаған. Су жеткілікті аймақтарда тұратындар шаруашылықтар құрып, каналдар арқылы суару жүргізетін. Ең көп өсірілетін дақылдар – жүгері, қабақ және бидай болды. Ерлер негізгі аңшылар болып, өтетін аймақтарда су құстарын, қояндарды, мүйізді қойларды және басқа да жануарларды аулаған. Садақ қатты ағаштан, мүмкін мескит немесе тау махоганынан жасалған, ұшынан ұшына 38 5/8 дюймді құрайды. Садақтың қимасы дөңгелек, ал садақ жібі екі қабаттан тұрады. Оның артқы жағы сіңірмен нығайтылған, сіңір қызғылт қоңыр окрамен боялған. Садақ тұрмыстық қолданысқа арналған, әдеттегідей, қатал шөл ортасындағы қарудан күтілетін ою белгілері сақталған. Пайют садағы мен жебесінің тағы бір суреті түсірілген.

Жебелер

1874 жылы Смитсондар институты паиут тайлы жебелерінің жиынтығын алды. Тек бір жебеде ғана ұшы бар. Жебе ұшы қарағай шайырымен жабыстырылған. Ұш артында жіп орамдары бар, бірақ олар нысанаға тигенде жебе сабының жарылуын болдырмау үшін жасалған. Қауырсынында бүркіт пен қаршыға қауырсындары бар. Жақсысы бұғы терісінен тігілген, әлі де қалың түктерімен, бұғының қыста өлтірілгенін көрсетеді және екі жіпті жіппен тігілген, дәл сияқты садақ ішегі де. "Жақсысы әшекейсіз, қарапайым, шөлде өмір сүретін мәдениетке тән".

Оңтүстік Пайут халқының ұйымы

Тамақ жинаудың маңызды аспектілерінің бірі – әлеуметтік байланыс болды, көбінесе отбасылар азық-түлік іздеу және ойын-сауық үшін жиналатын, кейін әрқайсысы өздерінің жолымен тарап кететін. Оңтүстік пайюттар тайпалық құрылымға ие болған жоқ. Олардың орнына, топтар шағын отбасылық бірліктерден тұратын, және олар кейде басқа топтармен араласып, әлеуметтік қарым-қатынас жасайтын. Әр топта шамамен 10-50 туысқан адам болар еді. Отбасылық байланыстар осы топтар үшін өте маңызды болды және топтардың қозғалысын, топтар арасындағы өзара тәуелділікті анықтады. Сондықтан неке Оңтүстік пайюттар үшін аса маңызды болды. Топтың басшысы – Басшы деп аталды, ол жер-суды жақсы білетін, бірақ тайпаның іс-әрекетіне қатыса алатын жастағы адам болатын, сондай-ақ топ ішінде бірнеше отбасылық байланыстары бар еді. Оның міндеті таңертең ерте тұрып, өзінің білімін пайдаланып, тайпаның сол күні не істеуі керектігі туралы нақты ұсыныстар жасау еді. Егер адамдар оның байқауларының дұрыс екенін санаса, оның соңынан еретін, әйтпесе – еретін болмайтын. Оның ұсыныстары ауа райына, маусымға және азық-түліктің жеткілікті болуына негізделген. Егер уақыт өте келе олар оның идеяларын қолдамай, басқа біреуге жүгінсе, онда Басшы лауазымы сол адамға берілетін. Басшы туындаған дау-жанжалдарды реттеуге де жауапты болды. Көбінесе Еуропадан келген қоныс аударушылар Оңтүстік пайюттардың түрлі топтарын олардың тамақтанысына қарай жіктеушілік ететін. Мысалы, waada тұқымын жегендер, форель жегендер, сыңар жегендер және т.б. болар еді.

Тіл

AILLA-да Чарльз Кернстің Оңтүстік Пайют жинағында Оңтүстік Пайют тіліндегі сөздердің, тіркестердің және бір әңгіменің аудиожазбалары бар.