Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Натрий хлориті (NaClO2) – қағаз өндірісінде және дезинфекциялау үшін қолданылатын химиялық қосылыс.
Sodium chlorite (NaClO2) is a chemical compound used in the manufacturing of paper and as a disinfectant.
Қолдану
Натрий хлориті негізінен мата, целлюлоза және қағазды ағарту және бояуын кетіру үшін хлор диоксидін өндіруде қолданылады. Ол сондай-ақ хлор диоксидіне айналғаннан кейін қалалық су тазарту қондырғыларын дезинфекциялау үшін пайдаланылады. Бұл қолданыстағы артықшылығы, көбірек қолданылатын хлорға қарағанда, органикалық ластанушылардан тригалометантар (мысалы, хлороформ) түзілмейді. Натрий хлориті, NaClO2, кейде мырыш хлоридімен бірге, емдік шаюлар, ауыз сулары, тіс пасталары мен гельдер, ауыз спрейлері, көз тамшыларында сақтаушы ретінде және Purite саудалық атауымен контактты линзаларды тазалау ерітіндісінде де қолданылады. Ол сондай-ақ ауа тарту арналарын, HVAC/R жүйелерін және жануарларды ұстау аймақтарын (қабырғалар, едендер және басқа беттерді) санитарлық тазалау үшін де қолданылады.
The main application of sodium chlorite is the generation of chlorine dioxide for bleaching and stripping of textiles, pulp, and paper. It is also used for disinfection of municipal water treatment plants after conversion to chlorine dioxide. An advantage in this application, as compared to the more commonly used chlorine, is that trihalomethanes (such as chloroform) are not produced from organic contaminants. Sodium chlorite, NaClO2, sometimes in combination with zinc chloride, also finds application as a component in therapeutic rinses, mouthwashes, toothpastes and gels, mouth sprays, as preservative in eye drops, and in contact lens cleaning solution under the trade name Purite. It is also used for sanitizing air ducts and HVAC/R systems and animal containment areas (walls, floors, and other surfaces).
Химиялық реагент
Органикалық синтезде натрий хлориті альдегидтерді карбоксил қышқылдарына окистендіру үшін Пинник окистендіруінде реагент ретінде жиі қолданылады. Реакция әдетте хлорды байланыстыратын қоспаның (әдетте 2 метил-2-бутен) қатысуымен мононатрий фосфаты буферленген ерітіндіде жүргізіледі. 2005 жылы натрий хлориті окистендіруші агент ретінде алкил фурандарды қарапайым бір ыдыстағы синтезде тиісті 4-оксо-2-алкенол қышқылдарына айналдыру үшін қолданылды.
In organic synthesis, sodium chlorite is frequently used as a reagent in the Pinnick oxidation for the oxidation of aldehydes to carboxylic acids. The reaction is usually performed in monosodium phosphate buffered solution in the presence of a chlorine scavenger (usually 2 methyl 2 butene). In 2005, sodium chlorite was used as an oxidizing agent to convert alkyl furans to the corresponding 4 oxo 2 alkenoic acids in a simple one pot synthesis.
Қышқылданған натрий хлориті
Натрий хлоритінің ерітіндісін азық-түлік сапалы әлсіз қышқыл ерітіндісімен (көбінесе лимон қышқылы) араластыру, екеуі де тұрақты, қысқа мерзімді қышқылданған натрий хлоритін (ҚНХ) тудырады, ол күшті дезинфекциялық қасиеттерге ие. Араластыру кезінде негізгі белсенді компонент – хлорлы қышқыл, хлорит анионымен тепе-теңдікте пайда болады. Оның арақатынасы pH, температура және басқа факторларға байланысты өзгереді, шамамен 5–35% хлорлы қышқыл және 65–95% хлорит аралығында; көбірек қышқыл ерітінділер хлорлы қышқылдың үлесін арттырады. Хлорлы қышқыл хлор диоксидіне ыдырайды, ол өз кезегінде хлорит анионына және соңында хлорид анионына ыдырайды. ҚНХ тағаммен тікелей жанасатын қатты беттерді санитарлық тазалауға, сондай-ақ қызыл ет, құс еті, теңіз өнімдері, жемістер мен көкөністер сияқты әртүрлі тағамдарды жууға немесе шаюға қолданылады. Оксихлор қосылыстары дұрыс дайындалғанда тұрақсыз болғандықтан, тиісінше өңделген жағдайда тағамда өлшенетін қалдықтар болмайды. ҚНХ сүт шаруашылығындағы маститті бақылау үшін сосание ретінде де қолданылады.
Mixing sodium chlorite solution with a weak food grade acid solution (commonly citric acid), both stable, produces short lived acidified sodium chlorite (ASC) which has potent decontaminating properties. Upon mixing the main active ingredient, chlorous acid is produced in equilibrium with chlorite anion. The proportion varies with pH, temperature, and other factors, ranging from approximately 5–35% chlorous acid with 65–95% chlorite; more acidic solutions result in a higher proportion of chlorous acid. Chlorous acid breaks down to chlorine dioxide which in turn breaks down to chlorite anion and ultimately chloride anion. ASC is used for sanitation of the hard surfaces which come in contact with food and as a wash or rinse for a variety of foods including red meat, poultry, seafood, fruits and vegetables. Because the oxo chlorine compounds are unstable when properly prepared, there should be no measurable residue on food if treated appropriately. ASC also is used as a teat dip for control of mastitis in dairy cattle.
Мемлекеттік дағдарыстарда қолдану
АҚШ армиясының Натик солдатты зерттеу, әзірлеу және инженерлік орталығы қуат қажет етпейтін, хлор диоксиді, ClO2 газын өндірудің портативті әдісін жасады. Бұл зат ластанушылармен күресу үшін қолданылатын ең тиімді биоцидтердің бірі болып саналады, ол қауіпсіз микроорганизмдерден және тағамдық патогендерден бастап, А санатындағы биотерроризм агенттеріне дейін қамтиды. 2001 жылғы 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін, жұқпалы аурулар пошта арқылы мемлекеттік лауазым иелеріне жіберілгенде, қауіпті материалдармен жұмыс жасайтын топтар Hart Сенаты кеңсесі мен Brentwood пошталық ғимаратын ClO2 көмегімен дезинфекциялады. COVID-19 пандемиясына қарсы күресте АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі коронавирустың таралуына қарсы қолданылатын дезинфекциялық құралдардың тізімін жариялады. Олардың кейбіреуі хлорлы натрийге негізделген, ол хлор диоксидіне айналдырылады, бірақ әрбір өнімде әртүрлі формулалар қолданылады. Агенттіктің тізіміндегі көптеген өнімдерде натрий гипохлориті бар, оның атауы ұқсас болғанымен, натрий хлоритімен шатастыруға болмайды, себебі олардың химиялық әрекеттері мүлдем басқа.
The U. S. Army Natick Soldier Research, Development, and Engineering Center produced a portable "no power required" method of generating chlorine dioxide, known as ClO2, gas, described as one of the best biocides available for combating contaminants, which range from benign microbes and food pathogens to Category A Bioterror agents. In the weeks after the 9/11 attacks when anthrax was sent in letters to public officials, hazardous materials teams used ClO2 to decontaminate the Hart Senate Office Building, and the Brentwood Postal Facility. In addressing the COVID 19 pandemic, the U. S. Environmental Protection Agency has posted a list of many disinfectants that meet its criteria for use in environmental measures against the causative coronavirus. Some are based on sodium chlorite that is activated into chlorine dioxide, though differing formulations are used in each product. Many other products on the EPA list contain sodium hypochlorite, which is similar in name but should not be confused with sodium chlorite because they have very different modes of chemical action.
Қауіпсіздік
Натрий хлориті, көптеген тотықтырғыштар сияқты, жарылғыш қоспаның түзілуін болдырмау үшін, органикалық заттармен кездейсоқ қосылудан қорғалуы тиіс. Химиялық зат таза күйінде тұрақты және органикалық ластанушы заттар болмаса, соққыға төзімді, соққы әсерінен жарылмайды, мысалы, майлы балғамен химиялық затты ұрғанда. Сондай-ақ, егер оны ұнтақ қант, күкірт немесе қызыл фосфор сияқты тотығуға қарсы заттармен біріктірсе, үйкелістен тез тұтанады.
Sodium chlorite, like many oxidizing agents, should be protected from inadvertent contamination by organic materials to avoid the formation of an explosive mixture. The chemical is stable in pure form and does not explode on percussive impact, unless organic contaminants are present, such as on a greasy hammer striking the chemical on an anvil. It also easily ignites by friction if combined with a reducing agent like powdered sugar, sulfur or red phosphorus.
Уыттылық
Натрий хлориті – күшті тотықтырғыш, сондықтан клиникалық белгілері белгілі натрий хлораты сияқты болуы мүмкін: метгемоглобинемия, гемолиз, бүйрек жеткіліксіздігі. Натрий хлоратының 10-15 грамм дозасы өлімге әкелуі мүмкін. Метгемоглобинемия егеуқұйрықтар мен мысықтарда анықталған, ал EMEA-ның жақындағы зерттеулері клиникалық симптомдардың егеуқұйрықтар, тышқандар, қояндар және жасыл маймылдарда натрий хлоратынан туындаған симптомдарға өте ұқсас екенін растады. Медициналық әдебиетте хлоритпен уланудың бір ғана жағдайы сипатталған. Бұл оның токсикалық әсерінің натрий хлоратына тең екенін көрсетеді. Натрий хлоратымен салыстырғанда, тіпті 1 граммдай аз мөлшері де глюкоза-6-фосфат дегидрогеназасы жетіспейтін адамдарда лоқсығу, құсу және тіпті өмірге қауіпті гемолизді тудыруы мүмкін. EPA ішу суындағы хлориттің ең жоғары шегін 1 литрге 1 мг/л (1 мг/л) деп белгілеген. "Ғажайып минералдық ерітінді" сатушылар, натрий хлориті мен лимон қышқылының қоспасы, сондай-ақ "MMS" деп белгілі, барлық дерлік жерде сотталды, айыппұл төледі немесе тәртіптік жаза алды, өйткені бұл ерітіндінің барлық ауруды емдейтін қасиеті бар деп жарнамаланды. MMS өнімдері кейде "жылан майы" немесе толыққанды шарлатандық деп аталды. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы MMS-ті тұтынуға қатысты бірнеше ескерту жариялады.
Sodium chlorite is a strong oxidant and can therefore be expected to cause clinical symptoms similar to the well known sodium chlorate: methemoglobinemia, hemolysis, kidney failure. A dose of 10 15 grams of sodium chlorate can be lethal. Methemoglobemia had been demonstrated in rats and cats, and recent studies by the EMEA have confirmed that the clinical symptomatology is very similar to the one caused by sodium chlorate in rats, mice, rabbits, and green monkeys. There is only one human case in the medical literature of chlorite poisoning. It seems to confirm that the toxicity is equal to sodium chlorate. From the analogy with sodium chlorate, even small amounts of about 1 gram can be expected to cause nausea, vomiting and even life threatening hemolysis in glucose 6 phosphate dehydrogenase deficient persons. The EPA has set a maximum contaminant level of 1 milligram of chlorite per liter (1 mg/L) in drinking water. Sellers of “Miracle Mineral Solution”, a mixture of sodium chlorite and citric acid also known as "MMS" that is promoted as a cure all have been convicted, fined, or otherwise disciplined in multiple jurisdictions around the world. MMS products were variously referred to as snake oil and complete quackery. The U. S. Food and Drug Administration has issued multiple warnings against consuming MMS.
Өндiру
Еркін қышқыл, хлорлы қышқыл, HClO2, тек төмен концентрацияларда ғана тұрақты болады. Оны концентрациялау мүмкін болмағандықтан, ол коммерциялық өнім емес. Дегенмен, сәйкес натрий тұзы, натрий хлориті, NaClO2 тұрақты және коммерциялық түрде қолжетімді болуы үшін жеткілікті арзан. Ауыр металдардың сәйкес тұздары (Ag+, Hg+, Tl+, Pb2+, сондай-ақ Cu2+ және NH4+) жылу немесе соққы әсерінен жарылыспен ыдырайды. Натрий хлориті натрий хлоратынан, NaClO3, жанама түрде алынады. Біріншіден, натрий хлораты хлор диоксидіне дейін тотығуын төмендетіледі, әдетте күшті қышқыл ерітіндісінде натрий сульфиті, күкірт диоксиді немесе тұз қышқылы сияқты тотығуын төмендетуші заттар қолданылады. Бұл аралық зат содан кейін басқа тотығуын төмендетуші зат оны натрий хлоритіне айналдыратын сулы натрий гидроксиді ерітіндісіне сіңіріледі. Көбіктелген сутек пероксиді де тотығуын төмендетуші зат ретінде қолданылуы мүмкін, ол қажетті өнімді ластайтын басқа бейорганикалық тұздар немесе материалдар емес, құрамында оттегі газын қосалқы өнім ретінде береді.
The free acid, chlorous acid, HClO2, is only stable at low concentrations. Since it cannot be concentrated, it is not a commercial product. However, the corresponding sodium salt, sodium chlorite, NaClO2 is stable and inexpensive enough to be commercially available. The corresponding salts of heavy metals (Ag+, Hg+, Tl+, Pb2+, and also Cu2+ and NH4+) decompose explosively with heat or shock. Sodium chlorite is derived indirectly from sodium chlorate, NaClO3. First, sodium chlorate is reduced to chlorine dioxide, typically in a strong acid solution using reducing agents such as sodium sulfite, sulfur dioxide, or hydrochloric acid. This intermediate is then absorbed into a solution of aqueous sodium hydroxide where another reducing agent converts it to sodium chlorite. Even hydrogen peroxide can be used as the reducing agent, giving oxygen gas as its byproduct rather than other inorganic salts or materials that could contaminate the desired product.
Жалпы сілтемелер
"Элементтер химиясы", Н. Н. Гринвуд және А. Эрншоу, Pergamon Press, 1984. "Кирк-Отмер химиясының қысқаша энциклопедиясы", Мартин Грейсон, редактор, John Wiley & Sons, Inc., 1985.
"Chemistry of the Elements", N. N. Greenwood and A. Earnshaw, Pergamon Press, 1984. "Kirk Othmer Concise Encyclopedia of Chemistry", Martin Grayson, Editor, John Wiley & Sons, Inc., 1985