Кіріспе

Норвегиялық геофизик және математик.

Шетелдік мүшесі, Корольдік қоғам. Норвегия академиясы. Оның інісі – кәсіпкер және өнертапқыш Хенрик Кристиан Фредрик Стермер. Ол студент кезінен бастап әуесқой фотограф болған. 70 жасқа таяғанда Ослода жылдар бойы түсірген атақты адамдардың фотосуреттерінен көрме ұйымдастырды. Мысалы, онда Хенрик Ибсеннің Ослодағы Карл Йоханс көшесімен серуендеп бара жатқан суреті де болды. 1900 жылдың ақпанында консулдың қызы Ада Клаусонға (1877–1973) үйленді, олардың бес баласы болды. Карл Стермер математик Эрлинг Стермердің де әкесі.

Математикалық зерттеулер

Стормердің 18 жасында студент кезінде жариялаған алғашқы математикалық еңбегі тригонометриялық қатарларға қатысты болды, олар арксинус функциясының Тейлор кеңеюін жалпылады. Ол бірнеше жылдан кейін осы мәселеге қайта оралды. Содан кейін ол Машин сияқты формулаларды жүйелі түрде зерттеді, олардың көмегімен сан 1=арктан 1/n түріндегі «Грегори сандарының» рационалды комбинациясы ретінде өрнектеледі. Машиннің бастапқы формуласы осы типті, ал Стормер екі Грегори сандарының рационалды комбинациясы түрінде көрсетудің тағы үш жолын тапты. Одан кейін ол үш Грегори сандарының комбинацияларын зерттеді және π-нің осы түрдегі 102 өрнегін анықтады, бірақ осы типтегі қосымша шешімдердің болуын анықтай алмады. Стормер сонымен қатар Стормер сандарымен де танымал, олар Стормердің еңбегіндегі Грегори сандарының жіктелуінен туындады. Стормердің 1897 жылы дәлелдеген теоремасы, кез келген шекті P жай сандар жиыны үшін, тек P-ден алынған сандарды ғана жай көбейткіштері ретінде қамтитын, қатарынан келетін бүтін сандардың тек шекті саны ғана болатынын көрсетеді. Сонымен қатар, Стормер мұндай жұптардың барлығын табу алгоритмін сипаттайды. Осы қатарлы жұптар тудыратын суперпарциалды қатынастар музыка теориясында ерекше маңызға ие. Стормер бұл теореманы мәселені шекті Пелл теңдеулер жиынына келтіру арқылы дәлелдейді, ал теореманың өзі Пелл теңдеуінің шешімдерінің ыдырауын сипаттау ретінде де түсіндірілуі мүмкін. Чэпман Луис Морделлдің «Оның нәтижесі өте әдемі, және оны қолдануға болатын көптеген жағдайлар бар» деген сөзін келтіреді. Дифференциалдық теңдеулер мен полярлық координаттарды пайдаланып мәселені модельдеу арқылы Стормер кез келген бөлшектің траекториясының қисықтық радиусы сфера ортасынан оның қашықтығының квадратына пропорционалды екенін көрсетті. Осы дифференциалдық теңдеулерді сандық түрде шешу үшін ол Верле интеграциясын қолданды, сондықтан ол Стормер әдісі деп те аталады. Стормер сонымен қатар бөлшектердің геомагниттік өрісте тұтқындалу мүмкіндігін қарастырды және тұтқынға түскен бөлшектердің орбиталарын есептеді. Бұл тақырыптағы Стормердің жұмысы қазіргі таңда магнитосфералық сақиналық тоқ деп аталатын құбылыстарға қатысты. Осы құбылыстарды математикалық модельдеумен қатар, Стормер Норвегиядағы 20 түрлі обсерваториядан ақшылдардың көптеген суреттерін түсірді. Ол бірнеше обсерваториядан жасалған триангуляция арқылы олардың биіктігі мен ендігін өлшеді және ақшылдардың әдетте жер бетінен 100 километр биіктікте болатынын көрсетті. Ол оларды пішіндеріне қарай жіктеді және 1926 жылы «күн сәулесімен жарықтандырылған ақшыл» құбылысын ашты, бұл құбылыс ақшылдың жоғарғы бөлігі күннің бату кезінде күнмен жарықтандырылғанда пайда болады; мұндай ақшылдар жер бетінен 1000 км биіктікте болуы мүмкін. Стормердің бұл саладағы жұмысын сипаттайтын «Ғарыш тереңдігінен атомның жүрегіне дейін» атты кітабы түпнұсқа норвег тілінен бес түрлі тілге аударылды. Стормер зерттеген басқа астрофизикалық құбылыстарға жердің магнит өрісінің пульсациялары, радиохабарлардағы эхо, перделі бұлттар және жарқыраған түнгі бұлттар, зодиактық жарық, метеор іздері, күн коронасы және күн айналмалары, ғарыш сәулелері жатады. 1932 жылы Цюрихте. 1971 жылы Айдың арт жағындағы кратер Стормердің құрметіне аталды. 1902 жылы Стормерге Алтын Оскар II медалі табыс етілді. 1939 жылы ол Қасиетті Олав орденінің бірінші дәрежелі рыцары атанды. 1954 жылы ол Сент-Олаф орденінің Ұлы крестіне көтерілді.