Кіріспе

Жоғары биіктікте кездесетін биом. Альпілік тундра – ағаштар өспейтін, қатал климатқа ие, жоғары биіктікте орналасқан табиғи аймақ немесе биом түрі. Меңдеу ендігі полюстерге жақындаған сайын, альпілік тундраның биіктік шегі теңіз деңгейіне дейін төмендеп, полярлық тундрамен бірігеді. Биіктік климаттың суық және желді болуы ағаштардың өсуіне кедерес келтіреді. Альпілік тундра ағаш шегінен төмен қарай субалпілік ормандарға ауысады, ал орман-тундра эктонындағы тоқыраған ормандар круммхольц деп аталады. Биіктік артқан сайын, ол қар сызығында аяқталады, онда қар мен мұз жазда да сақталады. Альпілік тундра әлемнің барлық тауларында кездеседі. Альпілік тундраның флорасы жер бетіне жақын өсетін шағын бұталармен сипатталады. Альпілік тундраның суық климаты ауаның адиабатикалық салқындауынан туындайды және полярлық климатқа ұқсас.

География

Альпілік тундра кез келген ендікте жеткілікті биіктікте кездеседі. Әлемдегі таулық шалғынды және бұталы алқаптардың экоаймақтарының бір бөлігін альпілік тундра құрайды. Альпілік тундраның ірі аймақтары Солтүстік Американың Кордильерасында және Солтүстік Америкадағы Солтүстік Аппалачи тауларының бөліктерінде, Еуропаның Альп және Пиреней тауларында, Азияның Гималай және Каракорум тауларында, Оңтүстік Американың Анды тауларында, Африканың Шығыс Рифт тауларында, Австралияның Қарлы тауларында, Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында және Скандинавия тауларында орналасқан. Альпілік тундра биік таулардың шыңдарында, беткейлерінде және жоталарында таралған. Бағыты да маңызды рөл атқарады; ағаш шекарасы көбінесе экваторға қарайтын жылы беткейлерде жоғарырақ орналасады. Альпілік аймақ тек тауларда ғана кездесетіндіктен, ландшафттың көп бөлігі қиратылған, тасты, қар басыған шыңдармен, жартастармен және құмдақты беткейлермен сипатталады, бірақ сонымен қатар көлбеу немесе жақсы жазық жерлер де бар. Көптеген орындардағы және жергілікті микроклиматтардағы орташа мәліметтер бойынша, ағаш шекарасы 70-тен 50° солтүстік ендікке қарай 1 градусқа жылғанда көтеріледі, ал 50-ден 30° солтүстік ендікке қарай әр градус сайын. 30° солтүстік ендік пен 20° оңтүстік ендік аралығында ағаш шекарасы шамамен тұрақты болып қалады.

Климат

Альпілік климат – альпілік тундраның орташа ауа райы (климаты). Биіктік артқан сайын климат суынады – бұл ерекшелік ауаның температураның биіктікке қарай өзгеру жылдамдығымен сипатталады: ауа кеңейгенде суынады. Құрғақ адиабатикалық температураның өзгеру жылдамдығы шамамен 10 °C әр километрге (немесе 5,5 °F әр 1000 футқа) тең. Сондықтан, тауға көтерілу шамамен 80 километрге (45 миль немесе 0,75° ендікке) полюске қарай жылжумен бірдей. Дегенмен, бұл қатынас шамамен ғана, себебі мұхитқа жақын орналасқан аймақтар климатты күрт өзгерте алады. Альпілік тундрада ағаштар қоршаған ортаның жағдайларын (әдетте суық температура, қардың көп болуы немесе ылғалдың жетіспеуі) көтере алмайды. Типик биік таулы аймақтардағы өсу маусымы 45-тен 90 күнге дейін, ал орташа жазғы температура 10 °C (50 °F) шамасында болады. Өсу маусымында температура көбінесе нөлден төмен түседі, ал көптеген аймақтарда өсу кезеңі бойы мұз пайда болады. Жауын-шашын көбінесе қысқы қар түрінде жауады, бірақ топырақтағы судың болуы маусымға, орналасқан жерге және жер бедеріне байланысты өте өзгермелі. Мысалы, қарлы алаптар көбінесе жоталардың жел соқпайтын беткейлерінде жиналады, ал жоталар желдің әсерінен қардан таза болуы мүмкін. Кейбір альпілік мекендерде қыста 70%-ға дейін қар болмауы мүмкін. Альпілік экожүйелерде күшті желдер жиі соғып тұрады, бұл топырақтың эрозиясына себеп болуы мүмкін және өсімдіктерге физикалық және физиологиялық зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, желдің күшті күн сәулесімен үйлесуі булану мен транспирация жылдамдығын арттырады. Холдридж климатты альпілік деп сипаттайды.

Флора

Альпілік өсімдіктердің өсетін ортасы қарқынды радиацияға, желге, суыққа, қар мен мұзға ұшырағандықтан, олар жер бетіне жақын өседі және негізінен көп жылдық шөптерден, сабанды шөптерден және гүлді шөптерден тұрады. Көп жылдық шөптер (шөптер, сабанды шөптер және аласа ағаштар немесе жартылай ағаштар қоса алғанда) альпілік ландшафтта басымдық құрайды; олардың тамырлары мен тамырсабақтары сабақтар, жапырақтар мен гүлдерге қарағанда әлдеқайда көп биомассаға ие. Тамырлар мен тамырсабақтар тек су мен қоректік заттарды сіңіру ғана емес, сонымен қатар қыс айларында көмірсуларды сақтауда маңызды рөл атқарады. Бұл экожүйеде бір жылдық өсімдіктер сирек кездеседі және көбінесе бірнеше сантиметр ғана биіктікте болады, олардың тамыр жүйесі нашар дамыған. Тундра Жер бетінің аз бөлігін (17-20%) ғана құраса да, өсімдік түрлерінің биологиялық әртүрлілігі адамның тамақтануы үшін маңызды. Адамның тамақтануының 80% құрайтын 20 өсімдік түрінің 7-сі (35%) осы аймақта пайда болған. Өсімдіктер таудың қатал ортасына бейімделген. Жерге жақын жатқан, көгершінге ұқсайтын өсімдіктер, олардан бірнеше сантиметр жоғары соққан күшті желден қорғалады. Альпілік тундраның көптеген гүлді өсімдіктерінің сабақтары мен жапырақтарында желден қорғайтын тығыз түк немесе күн сәулесін жылуға айналдыратын қызыл пигменттер болады. Кейбір өсімдіктер гүл шоқтарын қалыптастыруға екі немесе одан да көп жыл жұмсайды, олар қыс айларында жер астында сақталады, содан кейін жаздағы бірнеше апта ішінде гүл ашып, тұқымды жеміс береді. Альпілік тундраның әртүрлі аймақтарында ағаш өсімдіктерінің кеңеюі байқалады. Альпілік аймақтардың ерекшелігі – олардың қоршаған ортаның қаталдығы мен күрделілігі. Топографиядағы өте шағын өзгерістер – 1 фут (0,3 м) немесе одан да аз – жел соққан жер мен қар жиналатын жер арасындағы айырмашылықты білдіріп, өнімділік пен өсімдік қауымдастығын күрт өзгерте алады. Құрғақшылық пен су толудың арасында топографияға, субстратқа және климатқа байланысты бірнеше аралық орталар болуы мүмкін. Альпілік өсімдіктер әдетте әртүрлі экологиялық жағдайларға ие шағын участоқтардың мозаикасында кездеседі. Өсімдік түрлері таудың тізбектері мен жартастардағы жапырақты өсімдіктерден бастап, беткейлердегі шөптесін және шөптік өсімдіктерге дейін, еріген қардың астындағы аласа бұталар мен шөптерге дейін, саздақтардағы, шөптердегі, төменгі бұталар мен мохтар мен бұлақтардың бойындағы өсімдіктерге дейін өзгеріп отырады.