Кіріспе
Дельтадағы торф батпағы, Британдық Колумбия. Бернс-Бог – Канаданың Британдық Колумбия провинциясының Дельта қаласында орналасқан оббротрофтық торф батпағы. Бұл Американың батыс жағалауындағы ең ірі көтерілген торф батпағы және ең үлкен дамытылмаған қалалық жер учаскесі. Бернс-Бог бастапқыда дамудан бұрын кеңінен таралған. Қазіргі уақытта батпақтың тек бір бөлігі ғана қалды. Бернс-Бог 300-ден астам өсімдік және жануар түрлеріне, сондай-ақ 175 құс түріне мекен етеді. Осы жануарлардың кейбіреулері BC провинциялық үкіметінің түрлердің қауіп астындағы тізімінде жойылып бара жатқан (қызыл тізімде) немесе осал (көк тізімде) деп көрсетілген. Бұл батпақ Тынық мұхитының бойымен көшіп өтетін құстар үшін маңызды тоқтау орны болып табылады. Бернс-Бог сонымен қатар су режимін реттейді. Батпақ су тасқынын болдырмайды, жақын жердегі өзендерде судың салқын температурасын сақтайды, суды жинақтап, құрғақшылық кезінде бөліп шығарады. Бернс-Бог Фрейзер өзенінің сағасында және Тынық мұхитының жанында орналасқан, сондықтан ол эстуарлық батпақ болып есептеледі.
Burns Bog is an ombrotrophic peat bog located in Delta, British Columbia, Canada. It is the largest raised peat bog and the largest undeveloped urban land mass on the West Coast of the Americas. Burns Bog was originally before development. Currently, only remain of the bog. Burns Bog is habitat to more than 300 plant and animal species, and 175 bird species. Some of these animals are listed as endangered (i. e. red listed) or vulnerable (i. e. blue listed) under the BC Provincial Government Species at risk designations. The bog is also a major migratory stopover for various bird species on the Pacific Flyway. Burns Bog regulates water as well. The bog prevents flooding, maintains cool water temperatures in nearby rivers, holds water, and releases water in dry conditions. Burns Bog is an estuarine bog since it is situated at the mouth of the Fraser River and next to the Pacific Ocean.
Сипаттамалары
Бёрнс-Богтың ең маңызды қасиеттері – ылғалды, қышқылды және құнарлы топырақ түзілуге бейімділігі. Бұл – өсімдіктердің, жануарлардың және жәндіктердің алуан түрлерімен құралған ылғалды экожүйе. Бёрнс-Богтың маңызды бөлігі – өз салмағынан 30 есеге дейін су сіңіре алатын сфагнум мохы. Сфагнум мохы ылғалды және қышқыл жағдайларда өсе алады және Бёрнс-Богтағы құнарлы топырақтың негізгі құрылыс материалы болып табылады. Саздықтағы судың төмен деңгейдегі оттегі және жоғары қышқылдығы органикалық заттардың ыдырауын баяулатады.
Құрылу
Бернс-Бог соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, шамамен 10 000 жыл бұрын пайда болды. Торфтың қалыңдығы артқан сайын, судың негізгі көзі қоректік заттарға бай тасқын сулар мен жер асты суларынан, қоректік заттарға кедей жаңбыр суына өзгерді. Депрессия бетінде үздіксіз органикалық заттар жиналуы торфты қышқылдандырды. Осы ылғалды жердің беті жер асты су көздерінен бірте-бірте бөлініп, орта шұңқырдан батпаққа айналды. Шұңқырда (fen) көтеріңкі торф батпағына (raised peat bog) қарағанда қоректік заттар көп болады, демек, экожүйелер өте ерекше. Шпагном мох пайда болғаннан кейін көп жылдар өткен соң, торф батпақтың орталық бөлігінде ең қалың жиналды. Бүгінде Бернс-Богта 12 түрлі шпагном мохы табылады.
Гидрология
Бёрнс-Бог негізінен жаңбыр суларын қабылдайды. Өсімдіктер суды булану арқылы пайдаланады немесе транспирация арқылы ауаға жібереді. Батпақтың дұрыс гидрологиясы оның тірі қалуы үшін өте маңызды. Батпақта ет жейтін өсімдіктер де кездеседі. Күн түбі өсімдігі консервациялық аймақта және Дельта табиғи қорығында табылса, Дельта табиғи қорығында жаз айларында көптеген қапшаң көкөніс өсімдіктерін де көруге болады. Бёрнс-Бог көптеген жануарлар түрлеріне мекен. Дельта қаласының мәліметінше, батпақта 175 құс түрі, 11 қосмекенді, 41 сүтқоректі, 6 бауырымен жорғалаушы және 4000-нан астам омыртқасыз жануарлар тіршілік етеді. Үлкен құмдық кран, қара құйрықты бұғы, құс құрттары және бүркіттер Бёрнс-Богты мекендейді. Бобрлар Бёрнс-Бог пен Дельта табиғи қорығында кездеседі. Олар су жолдарының жағалауында, емес, бөгеттерде қоныстанады. Бёрнс-Богта кездесетін басқа жануарлар: қызылқұйрық, сулы құс, құсқұйрық, көк құс, қарлы қоян, мүйізді құсқұйрық, койот, қаз, үйрек, калифорниялық марқұм, боялған тасбақа, қызыл аяқты бақа және тоқылдақтар. Бірақ сиырлар тым ауыр болғандықтан батпаққа батып, кейбіреулері батпақтағы улы өсімдіктерді жеп қойды. Сондықтан мал шаруашылығы жабылып, солтүстікке көшірілді. Кейін батпаққа Доминик Бернс есімі берілді. Бёрнс-Богта торфты өндіру 1930 жылдары басталды. Өндірілген торф ауыл шаруашылығында, қару-жарақ жасауда және үйлерді жылытуға қолданылды. Торф жинау кезеңінде теміржолдар да салынды. 1950 жылдары "Western Peat" компаниясы Бёрнс-Богта 16 шақырымдық теміржол құрылысын салды. 1996 жылғы өрт Ванкувер қаласын екі күн бойы түтін мен күлге көмді. Өрт салдарынан жердің бір бөлігі жойылды және оны сөндіруге 200 000 доллардан астам қаржы жұмсалды. 2005 жылдың 11 қыркүйегінде Бёрнс-Богта тағы бір өрт шықты. Өрт батпақтың оңтүстік-шығыс жиегінен басталды. Түтін мен күл бүкіл Төменгі материкті жауып, Ванкувер аралындағы Нанаймоға дейін тарады. Өрт үш күннен кейін гектарларға жетті. Өртке қарсы күрес үшін кең ауқымды шаралар қолданылды. Оларға өрттің жер астында таралуын тоқтату үшін бульдозерлермен өртке қарсы жолақтар жасау және су деңгейін көтеру үшін бөгеттер салу кірді. BC өрттен қорғау қызметінің әуе танкерлері орталығы өртті сөндіруге көмектесу үшін әуе танкерлерінің паркін жіберді. Оларға 4 Firecat, 2 Convair 580 және әлемдегі ең ірі әуе танкерлері – Martin Mars су бомбалаушылары кірді. Өрт басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, Дельта муниципалитеті өрттің "толық сөндіру" кезеңінде екенін жариялады. 2016 жылдың 3 шілдесінде тағы бір өрт шықты және келесі үш күнде кеңейді. 100-ден астам өрт сөндіруші, қосымша экипажбен бірге, тікұшақтар мен әуе танкерлерін пайдалана отырып, өртпен күресті.
Қорғау
Дельта қауымдастығы мен Бернс-Бог консервациялық қоғамы сияқты экологиялық ұйымдар 1988 жылы алғаш рет даму жоспарлары ұсынылғаннан бері батпақты сақтау үшін күш біріктірді. Бернс-Богты экологиялық қорық деп тану туралы алғашқы өтініш 1991 жылы түсті. Бұл ұсынысты Дельта кеңесінің көп бөлігі қабылдамады, алайда қаланың ресми қоғамдық жоспарында қайта қарау көзделді. 1999 жылға қарай, қауымдастықтан Дельта кеңесіне Бернс-Богты сақтауды сұрап жүздеген хат жіберілді. 2004 жылы төрт деңгейлі үкімет 73 миллион долларға жерді сатып алу үшін бірікті. Бұл төрт деңгейлі үкімет – федералды үкімет, провинциялық үкімет, Metro Vancouver және Дельта корпорациясы. 2005 жылы Бернс-Бог ресми түрде Экологиялық сақтау аймағы деп жарияланды. Бернс-Бог Фрейзер өзенінің дельтасы Рамсарлық жеріне халықаралық маңызы бар ылғалды жер ретінде енгізілді, себебі ол Тынық мұхитының көшіп-қону жолындағы маңызды құстар тоқтау орны болып табылады. Сонымен қатар, ол шамамен 250 мың көшіп-қонушы және қыстайтын су құстарына, сондай-ақ 1 миллион жағалау құстарына тамақтану және демалу орыны қызметін атқарады. Бұл батпақ құрып кету қаупі төнген және осал жануарлар түрлерінің мекені.
Қазіргі қауіптер
Бүгінде Бёрнс-Богтың бір бөлігі жеке меншікте қалып отыр. Бұл жерлер үкімет деңгейлері құрған қорғау жоспарымен қорғалмаған. Осылайша, бұл жер учаскелері жобалық ұсыныстарға осал. Даму Бернс-Богты басқа табиғи аймақтардан оқшаулаған. Жолдар жануарлардың батпаққа қауіпсіз өту жолдарын кесіп тастаған. Бұл жануарлардың жарақаттану және өлу мүмкіндігін арттырады. 91-ші тас жолының салынуы батпақты бұрын толықтырған су тасқыны мен дренаждың алдын алды. Британ Колумбия университетінің зерттеуі 91 және 99-шы тас жолдарының салынуы Бёрнс-Богтың өлшемдерін айтарлықтай қысқартқанын көрсетті. Бёрнс-Бог бір тірі организмдей жұмыс істейді. Оның көлемі қышқарған сайын, бүкіл батпақтың тірі қалу мүмкіндігі төмендейді. Ванкувер полигоны Бёрнс-Богқа екі тәуекел тудырады. Біріншісі – қоқыстың ыдырауынан пайда болатын қоректік заттардың артуы, ал бұл батпаққа қажет емес. Екінші тәуекел – полигондан батпаққа ластанған судың сіңіп кетуі. Инженерлер полигонды Бёрнс-Богқа зиян тигізбеу үшін жобалаған. Бёрнс-Богта орман шаруашылығы мен торф өндірісі тоқтағанымен, оның салдары бүгінге дейін сезілуде. Дельта қаласы Бёрнс-Богтың мүмкіндігінше көп бөлігін қалпына келтіруге тырысуда. Metro Vancouver және Дельта қаласы университет студенттерімен бірлесіп Бёрнс-Богтың денсаулығын бақылайды. MK Delta Lands Group компаниясы Бёрнс-Богта индустриалды парк салуды ұсынады. Компания 91-ші тас жолының батысына құрылыс салуды жоспарлап отыр. Олардың жоспарына осы жерге келіп қосатын эстакада салу және батпақты құрғату үшін жаңа су сорғысын орнату кіреді. Ұсыныстың бір бөлігі ретінде MK Delta компаниясы Бёрнс-Богтағы өзге жер учаскелерін (A, B, C учаскелері) Дельта қаласына табыс етеді. Бұл жобаның салдарынан туындайтын дренаж, құрылыс және шу Бёрнс-Богтың табиғи экожүйесіне зиян келтіруі мүмкін. MK Delta Lands Group компаниясының өтінімі әлі бастапқы кезеңде.
Қоғамдық қолжетімділік (Дельта табиғи қорығы)
Бернс-Богтың көп бөлігі қауіпсіздік және табиғатты қорғау туралы алаңдаушылықтарға байланысты жұртшылыққа жабық. Бернс-Богтың шағын бөлігі жұртшылыққа қолжетімді. Бұл аймақ Дельта табиғи қорығы деп аталады және ауданы жағынан үлкен. Дельта табиғи қорығы батпақтың ылғалды аймағына көрініс береді, ол торф батпағы мен сыртқы экожүйелер арасындағы өтпелі аймақ болып табылады. Бұл аймақ батпақтың өмір сүруі үшін маңызды. Торф батпақтарындағы ылғалды аймақтар батпақтың жоғары су деңгейін сақтау үшін өте маңызды. Олар қоректік заттары аз торф батпақтары мен жоғары қоректік заттарға толы, немесе осы жағдайда адам әрекетінен өзгерген аймақтар арасындағы өтпелі аймақтар. Әртүрлі экожүйелер батпақтың денсаулығын сақтау үшін бірлесіп жұмыс істейді. Бернс-Богты сақтау қоғамы Дельта табиғи қорығында 100 мыңнан астам метрлік ағаш жол салды. Олар қоғамның барлық мүшелеріне қауіпсіз және оңай қолжетімділікті қамтамасыз етеді. 2017 жылдың ақпан айында Дельта қаласы Дельта табиғи қорығындағы барлық ағаш жолдарды күтіп-ұстау жауапкершілігін өз мойнына алды. Metro Vancouver қазір Дельта табиғи қорығын басқарады.