Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хамадан провинциясындағы қала, Иран.
City in Hamadan province, Iran
Нахаванд (نهاوند) – Иранның Хамадан провинциясы, Нахаванд ауданының Орталық ауданындағы қала. Бұл қала Хамадан қаласының оңтүстігінде, Малайердің батысында және Боруджердтің солтүстік-батысында орналасқан. 2006 жылғы ұлттық халық санағы бойынша, қала халқы 72 218 адамды құрады, оның ішінде 19 419 шаңырау бар еді. 2011 жылғы келесі халық санағы 22 672 шаңырауда 75 445 адамды тіркеді. 2016 жылғы соңғы халық санағы бойынша 23 947 шаңырауда 76 162 адам тұрады. Нахаванд ежелгі заманнан бері үздіксіз қоныстанған қала. Сасанидтер дәуірінде Карен әулетіне сыйға берілген. Персияны мұсылман басып алған кезде, Нахаванд шайқасы осы жерде болды.
Nahavand (نهاوند) is a city in the Central District of Nahavand County, Hamadan province, Iran, serving as capital of both the county and the district. It is south of the city of Hamadan, west of Malayer and northwest of Borujerd. At the 2006 National Census, its population was 72,218 in 19,419 households. The following census in 2011 counted 75,445 people in 22,672 households. The latest census in 2016 showed a population of 76,162 people in 23,947 households. Inhabited continuously since prehistoric times, Nahavand was bestowed upon the House of Karen in the Sasanian period. During the Muslim conquest of Persia, it was the site of the famous Battle of Nahavand.
Этимология
Нахаванд атауы, бәлкім, көне парсы тіліндегі *Niθāvanta сөзінен туындаған, ол көне парсы тіліндегі Nisāya сөзімен байланысты, ал ол сөздің өзі "төмен" деген мағынаны білдіретін ni префиксінен және авеста тіліндегі si немесе say сөздерімен байланысты екінші элементтен құралған, яғни "жату" дегенді білдіреді. Әртүрлі кітаптар мен дереккөздерде оның жазылуы әртүрлі: Нахаванд, Нахавенд, Нахаванд, Нахаванд, Нихаванд, Нехаванд, Нихавенд немесе Нехавенд, бұрын Мах Нахаванд деп аталған, ал ежелгі дәуірде Лаодикия (Λαοδίκεια; арабша Ladhiqiyya), сондай-ақ Лаодикея және Лаодикия, Медиядағы Лаодикия, Персиядағы Лаодикия, Персиядағы Антиохия, Хосровтың Антиохиясы (Αντιόχεια του Χοσρόη), Медиядағы Антиохия (Αντιόχεια της Μηδίας), Немаванд және Нипхаунда деп аталып келген.
The name Nahāvand is probably ultimately derived from Old Persian *Niθāvanta , related to the Old Persian name Nisāya, itself derived from the prefix ni , meaning "down" and a second element which is related to Avestan si or say, meaning "to lie down". It has been spelled differently in different books and sources: Nahavand, Nahavend, Nahawand, Nahaavand, Nihavand, Nehavand, Nihavend, or Nehavend, formerly called Mah Nahavand, and in antiquity Laodicea (Λαοδίκεια; Arabic Ladhiqiyya), also transliterated Laodiceia and Laodikeia, Laodicea in Media, Laodicea in Persis, Antiochia in Persis, Antiochia of Chosroes (Αντιόχεια του Χοσρόη), Antiochia in Media (Αντιόχεια της Μηδίας), Nemavand and Niphaunda.
Тарихқа дейінгі дәуір
1931-1932 жылдары Жорж Контенау мен Роман Гиршман Тепе-Гиян қаласында жүргізген қазба жұмыстары Нахаванд пен оның төңірегінде тарихқа дейінгі дәуірден бері адамдар қоныстанған деген қорытындыға келді. Бұл Тепе-Гиян ескертігі, Нахавандтан шамамен 10 километр оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан, кем дегенде б.з.д. 5000 жылдан б.з.д. 1000 жылға дейін қоныстанған екенін көрсетті.
Excavations conducted in 1931/2 at Tepe Giyan by Georges Contenau and Roman Ghirshman led to the conclusion that Nahavand and its environs have been inhabited since prehistoric times. It showed that the site of Tepe Giyan, which lies c. 10 kilometers southeast of Nahavand, was occupied from at least 5,000 BC to c. 1,000 BC.
Тарих
Ахеменидтер дәуірінде (б.з.д. 550–330) Нахаванд Медияның ең оңтүстік бөлігінде, құнарлы Нисей жазығында орналасқан еді. Ежелгі географ және тарихшы Страбон, бұл қаланың Ахеменид патшасы Ұлы Ксеркс (б.з.д.) тарапынан "(қайта) құрылған" десе, алғашқы құрылысы бұрыннан болған. Ол Экватанадан (қазіргі Хамадан) шамамен 96 километр қашықтықта, Вавилониядан Мидия арқылы Бактрияға қарай созылған басты жол бойында жатқан. Селевкидтер кезеңінде Нахаванд грек қаласына айналды, онда магистраттар мен Селевкидтердің әкімшісі болды. 20-ғасырда Нахаванд маңынан тас стела табылды. Стелада Селевкид әміршісі Ұлы Антиох III-тің (б.з.д.) әйелі, патшайым Лаодике III үшін жасаған династиялық құлшын жазуының көшірмесі сақталған. Б.з.д. 193 жылға дейін салынған стела Лаодикея грек қаласының құрылуының ең соңғы мерзімін көрсетті. 9-ғасырда өркендеген ғалым Абу Ханифа Динаваридың айтуынша, Парфян кезеңінде Нахаванд Парфян князі Артабанның резиденциясы болған, кейін Парфияның Артабан I (б.з.д.) патшасы атанған. Сасанидтер дәуірінде Нахаванд ауданы Карен әулетіне сыйға тартылды. Қалада отқа табыну ғибадатханасы да болған. 642 жылы, Иранды арабтар басып алған кезде, Нахавандта тарихи шайқас болды. Екі тараптан да ауыр шығынға ұшыраған соң, Сасанидтер жеңіліске ұшырады, бұл Иран үстіртін басып алушылар үшін ашты. Ерте ислам кезеңінде Нахаванд Джибал провинциясының бір бөлігі ретінде гүлденді. Ол алдымен Мах әл-Басра ("Басралықтардың Медиясы") ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. Оның кірістері Нахавандта тұрақтанған Басрадан келген әскерлердің жалақысын төлеуге жұмсалды. Ортағасырлық географтар Нахавандты екі жұма мешіті бар өркендеген сауда орталығы деп сипаттайды. 10-ғасырлық араб саяхатшысы Әбу Дулаф Нахаванд арқылы өтіп бара жатып, "ежелгі парсылардың әдемі қалдықтарын" көргенін айтты. Әбу Дулаф сондай-ақ, халифа әл-Мамун (813–833) тұсында екі алтын сандықтан тұратын қазыналық бөлме табылғанын жазды. Келесі ғасырларда Нахавандтағы оқиғалар туралы ақпарат аз. 1092 жылы Сәлжұқ империясының парсы визирі Низам әл-Мүлк Нахаванд маңында өлтірілді. 13-14 ғасырларда өркендеген тарихшы және географ Хамдалла Мустафидің сөзіне сүйенсек, Нахаванд орташа мөлшердегі қала болған, маңызды егістік жерлермен қоршалған, онда жүгері, мақта және жеміс-жидек өсірілген. Мустафи оның халқының басым бөлігі шиит кұрдтары екенін қосты. 1589 жылы, 1578–1590 жылдардағы Осман-Сефевид соғысы кезінде Осман генералы Ығалзаде Юсуф Синан-паша Сефевид Иранына қарсы болашақ науқандар үшін Нахавандта бекініс салған. Константинополь шарты (1590) бойынша Сефевидтер қаланы түріктерге беруге мәжбүр болды. 1602/3 жылы Нахаванд тұрғындары Осман оккупациясына қарсы көтерілді. Анадолыдағы Челали көтерілісімен бір уақытта Сефевидтер Нахавандты қайта басып алып, Османдықтарды қаладан қуды, осылайша Иранның бақылауын қалпына келтірді. Хамаданның Сефевид әкімі Хасан хан Ұстажлу кейіннен Осман бекінісін қиратты. 1722 жылы Сефевидтер құлағаннан кейін түріктер Нахавандты қайта басып алды. 1730 жылы олар Надир Құлы Бег (кейін Надир Шах атанды; 1736–1747) тарапынан қуылды. Надирдің 1747 жылы болған өлімі тұрақсыздыққа алып келді. Келесі бірнеше жылда Нахавандты жергілікті Бахтияри басшылары пайдаланды. Шамамен 1752 жылы Қарим хан Занд Нахаванд шайқасында Бахтияри басшысы Әли Мардан хан Бахтияриді жеңді.
During the Achaemenid period (550–330 BC), Nahavand was located in the southernmost part of Media, on the fertile Nisaean plain. The ancient geographer and historian Strabo wrote that it was "(re )founded" by Achaemenid King Xerxes the Great ( BC). It lay c. 96 kilometers from Ecbatana (modern day Hamadan), on the trunk road from Babylonia through Media to Bactria. In the Seleucid period, Nahavand was turned into a Greek with magistrates and a Seleucid governor. In the 20th century, a stone stele was found near Nahavand. The stele bore a copy of the dynastic cult inscription of Seleucid ruler Antiochus III the Great ( BC), which he had created for his wife, Queen Laodice III. The stele, dated to 193 BC, revealed the terminus ante quem of the foundation of the Greek of Laodiceia. According to the polymath Abu Hanifa Dinawari, who flourished in the 9th century, in the Parthian period, Nahavand was the seat of the Parthian prince Artabanus, who later reigned as Artabanus I of Parthia ( BC). During the Sasanian period, the district of Nahavand was bestowed upon the House of Karen. There was also a fire temple in the city. In 642, during the Arab conquest of Iran, a famous battle was fought at Nahavand. With heavy losses on both sides, it eventually resulted in a Sasanian defeat, and as such, opened up the doors of the Iranian plateau to the invaders. In the early Islamic period, Nahavand flourished as part of the province of Jibal. It first functioned as administrative center of the Mah al Basra ("Media of the Basrans") district. Its revenues were reportedly used for the payment of the troops from Basra that were stationed in Nahavand. Medieval geographers mention Nahavand as an affluent commercial hub with two Friday mosques. When the 10th century Arab traveller Abu Dulaf travelled through Nahavand, he noted "fine remains of the [ancient] Persians". Abu Dulaf also wrote that during the reign of Caliph al Ma'mun (813–833), a treasure chamber had been found, containing two gold caskets. In the course of the subsequent centuries, only few events in Nahavand were recorded. The Persian vizier of the Seljuk Empire, Nizam al Mulk, was assassinated in 1092 near Nahavand. According to the historian and geographer Hamdallah Mustawfi, who flourished in the 13th and 14th centuries, Nahavand was a town of medium size surrounded by fertile fields where corn, cotton and fruits were grown. Mustawfi added that its inhabitants were mainly Twelver Shia Kurds. In 1589, during the Ottoman Safavid War of 1578–1590, Ottoman general Cığalazade Yusuf Sinan Pasha built a fortress at Nahavand for future campaigns against Safavid Iran. By the Treaty of Constantinople (1590), the Safavids were forced to cede the city to the Turks. In 1602/3, Nahavand's citizens revolted against the Ottoman occupiers. Coinciding with the Celali revolts in Anatolia, the Safavids recaptured Nahavand and expelled the Ottomans from the city, thus restoring Iranian control. The Safavid governor of Hamadan, Hasan Khan Ustajlu, subsequently destroyed the Ottoman fort. In the wake of the collapse of the Safavids in 1722, the Turks captured Nahavand once more. In 1730, they were ousted by Nader Qoli Beg (later known as Nader Shah; 1736–1747). Nader's death in 1747 led to instability. Over the next few years, Nahavand was exploited by local Bakhtiari chiefs. In c. 1752, Karim Khan Zand defeated the Bakhtiari chieftain Ali Mardan Khan Bakhtiari at Nahavand.
География
Нахаванд Иранның батысында, Загрос аймағының солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Хамаданнан шамамен 90 километр оңтүстікке қарай жатыр, және екеуінің арасында Альванд тауларының массиві жатыр. Бұл массив Нахаванд пен оның айналасындағы жерлерді суға толы қылып тұрады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Нахаванд орталық Ирактан Керманшах арқылы Солтүстік Иранға қарай созылған жолдың бойында орналасқан, сондықтан одан әскерлер жиі өтіп жүрген. Керманшахтан тағы бір тарихи жол Иранның орталық бөлігіндегі Исфаханға саяхаттап, Альванд массивін айналып өтеді. Нахаванд Боруджерд маңынан оңтүстік-шығыстан келетін Гамасаб өзенінің саласында да орналасқан; Нахавандтан Гамасаб өзені батысқа қарай Бехистун тауына құяды. Нахавандтың географиялық орны оны бірнеше шайқастардың орталығына айналдырды, сондай-ақ Иранның батыс көршілерімен болған соғыстары кезінде Иран тарихында маңызды орынға ие болды.
Nahavand is situated in the west of Iran, in the northern part of the Zagros region. It lies c. 90 kilometers south of Hamadan, from which it is separated by the massif of the Alvand subrange. This massif grants Nahavand and its hinterlands an abundant water supply. Historically, Nahavand was located on a route that led from central Iraq through Kermanshah to northern Iran, and was therefore often crossed by armies. Another historic road, coming from Kermanshah, leads towards Isfahan in central Iran and avoids the Alvand massif. Nahavand also lies on the branch of the Gamasab river which comes from the southeast from the vicinity of Borujerd; from Nahavand the Gamasab river flows westwards to Mount Behistun. Given Nahavand's location, it was the site of several battles, and was considered important in Iranian history during Iran's wars with its western neighbors.
Климат
Нахавандта жаз айлары құрғақ, ылғалды континенталды климат басым (Кёппен климат жіктелімі Dsa).
Nahavand has a dry summer humid continental climate (Köppen climate classification Dsa).
Тілдер
Қаланың жергілікті тілі – лури тілінің солтүстік диалектісінің нахаванди қосалқы диалектісі. Бұл диалект орта парсы тіліне ең жақын диалекттердің бірі және кейде жеке тіл деп есептеледі. Нахавандта оңтүстік күрд тілі де қолданылады.
The local language of the city is the Nahavandi sub dialect of the northern dialect of the Luri language. This dialect is one of the closest dialects to the Middle Persian language, and is occasionally considered a distinct language. Southern Kurdish is also spoken in Nahavand.
Музыка
Нахаванд араб, парсы және түрік музыкасындағы мақам – Нахаванд деп аталады. Бұл мақам батысқа ұқсас әртүрлі мелодиялармен ерекшеленеді.
Nahavand also gives its name to the musical mode (maqam) Nahawand in Arabic, Persian and Turkish music. This mode is known for its wide variety of Western sounding melodies.