Вильгельм Мюнценберг: Немец су коммунисті және антифашист белсендісінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Неміс коммунистік саясаткері және белсенді (1889–1940)

Вильгельм Мюнценберг (14 тамыз 1889 – маусым 1940) – неміс коммунистік саяси белсенді және баспагер. Мюнценберг 1919–1920 жылдары Жас коммунистік интернационалдың алғашқы басшысы болды және 1921 жылы аштықтан зардап шеккендерге көмек көрсету және үгіт-насихат жұмыстарын жүргізетін Халықаралық жұмысшылар көмек қоры ұйымын құрды. Ваймар дәуірінде Германия Коммунистік партиясының (КПД) жетекші пропагандисті болды, бірақ 1930 жылдардағы Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауына байланысты КСРО-ға деген ықыласы суытылды. Сталиннің жазалауға тағайындап, мемлекеттік қасаққа айыптаған Мюнценберг КПД-дан шығып, 1940 жылы нацистер Францияға шабуыл жасағанда Парижде фашизмге қарсы және сталинизмге қарсы неміс эмигранттары қауымдастығының жетекшісі болды, бірақ Францияға неміс әскерлерінің енуінен қашуға мәжбүр болды. Франция үкіметі оны тұтқындап, түрмеге қамады, бірақ ол түрмеден қашып шықты. Бірнеше айдан кейін Франциядағы Сен-Марселин коммунасының жанындағы орманда өлі күйде табылған. Уолтер Лакер оны «табиғи дарынға ие мәдениет импресариосы» деп сипаттады. 1907 жылы Эрфуртта жас неміс жұмысшыларының жергілікті бөлімімен шәкірттерді ұйымдастыруға тырысқанда алғашқы ұйымдастырушылық тәжірибесін алды, бұл оның қысқа мерзімге бас бостандығынан айырылуына әкелді. Содан кейін ол жұмыс іздеп Германияны аралап, 1910 жылы Швейцарияның Цюрих қаласына жетіп, онда келесі сегіз жыл тұрды. Ол онда бастапқыда анархистік саясатқа бейімделді және Петр Кропоткин мен Михаил Бакуниннің еңбектерін зерттеді. Кейін ол қайтадан социал-демократияға қайтты. Ол бастапқыда партияның сол қанатымен байланысты болды, бірақ келесі жылы Жас коммунистік интернационал (ЖКИ) басшылығынан алынды.

Саяси мансап

1924 жылы Мюнценберг Рейхстагқа КПД мүшесі ретінде сайланды. 1933 жылы КПД-ға тыйым салынғанға дейін қызмет етті. Дегенмен, оның парламенттік жұмысы көзге түспеді: ол пікірталастарда жетекші рөл атқармады және жария түрде фракциялық күрес жасаудан аулақ болды, өзінің үгіт-насихат жұмысына көбірек назар аударуды жөн көрді. IAH-ның күш-жігері тек аштықтан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар Германияда және әлемдік деңгейде коммунистік қозғалыстың үгіт-насихаттық құндылығы үшін де маңызды болды. IAH сондай-ақ 400 қызметкерді жұмыспен қамтып, В.Пудовкин мен Н.Экк сияқты совет режиссерлерінің фильмдерін шығарған Мәскеудегі «Межрабпомфильм» киностудиясына ие болды. Олардың фильмдері, сондай-ақ басқа совет туындылары Германияда оның еншілес компаниясы «Прометей фильмгезельхафт» арқылы таралды, оның ішінде «Броненосец Потемкин» фильмі Совет Одағында жақсы қабылданудан кейін Германияда үлкен сәттілікке ие болды. «Прометей» Германияда фильмдер түсірді, мысалы, сценарийін Бертольд Брехтпен бірлесіп жазған «Кюле Вампе». «Совет Ресейінің достары», «Империализмге қарсы лига» және «Халықаралық жұмысшылар көмегі» сияқты осы алдыңғы топтар аштықпен күресу, империализмге қарсы тұру немесе бейбітшілік сияқты күдіксіз жақсы мақсаттарға арналған болғанымен, Мюнценберг оларды большевиктік революцияны қорғауда либералдар мен орташа социалистердің қолдауын алу үшін құрды. Кездесуден кейін Мюнценберг Берлинде орналасқан соғысқа және фашизмге қарсы тұрақты Дүниежүзілік комитетті құрды. Коммунистік Интернационалдың Атқару комитеті Мюнценбергтің көзқарастарына наразылық білдіріп, оны болгар коммунисті Георгий Димитровпен алмастырды. Келесі жылы Адольф Гитлер Германияның канцлері болып тағайындалды. Дүниежүзілік комитет штаб-пәтерін Парижге көшіруге мәжбүр болды, ал Мюнценберг қайтадан басшылыққа келді. Димитров пен оның коммунист әріптестері Благой Попов, Василь Танев, Эрнст Торглер және Марин ван дер Люббе 1933 жылғы Рейхстаг өртіне жауапты деп айыпталып тұтқындалды және сотталды. 1934 жылы Мюнценбергтің ықпалы оның Коминтерн машинасы Эгон Кишты соғысқа және фашизмге қарсы қозғалыстың (Австралия Коммунистік партиясының маңдай ұйымы) Бүкіл Австралия конференциясына жібергенде антиподтарға жетті. Белгісіз чех жазушысының қарапайым сапары Джозеф Лайонс үкіметі Кишты «Коммунельттің тұрғыны немесе қонағы ретінде қолайсыз» деп жариялағаннан кейін австралиялық қоғамды тез екіге бөліп, оны Австралиядан шығаруға тырысты. Үкімет Киштың коммунист екенін заңды түрде дәлелдей алмағандықтан, іс сәтсіз аяқталды, ал Киш Мюнценбергтің Коминтерн хабарын таратуда танымал спикерге айналды. Алайда, Австралияда фашизмге қарсы Біріккен майдан құруға жасалған тырысқандар сәтсіз аяқталды. Мюнценберг өзінің көмекшісі, Коминтерн агенті Отто Кацке 1935 жылғы Коминтерннің жетінші дүниежүзілік конгресінде жарияланған «Фашизмге қарсы халық фронты» аясында түрлі советтік және нацизмге қарсы мақсаттарға қолдау көрсету үшін АҚШ-қа баруды тапсырды. Кац Голливудқа жол тартты және 1936 жылдың шілдесінде Дороти Паркермен бірге «Голливудтың нацизмге қарсы лигасы» құрды. АҚШ-тағы көптеген суретшілер мен жазушылар Халық фронтына, Антинацистік лигаға және Америка жазушылар лигасы сияқты ұқсас топтарға қосылды, ал Пол Муни, Мелвин Дуглас және Джеймс Кагни сияқты киножұлдыздар «Голливудтың нацизмге қарсы лигасына» демеушілік етуге және Совет Одағының сыртқы саясатының мақсаттарына қолдау көрсетуге келісті. 1936 жылдың күзінде ол Коминтерннің Агитпроп басшысы лауазымын Дмитрий Мануильскиймен талқылау үшін Коминтерннің атқарушы органының тапсырысы бойынша Кеңес Одағына барды. Бұл сапар Мәскеудегі алғашқы сот процесінен кейін болды және оның сталиндік идеологияға деген сенімін шайқалтты: сол сапарда ол Коминтерннің Халықаралық бақылау комиссиясы (ХБК) тарапынан қауіпсіздік шараларын сақтамағаны және саяси тәуелсіздігі үшін сөгіс алды. Ол Мануильскийді Коминтерндегі лауазымын бастамас бұрын испан республикашыларына көмектесу үшін бастаған жұмысын аяқтау үшін Парижге оралуға рұқсат етуге көндірді: алайда ол елден кетуге тырысқанда одан әрі қиындықтарға тап болды және Пальмиро Тольятти араласуынан кейін ғана паспорты мен шығу визасын алды. Мюнценбергтің досы Луи Фишердің айтуынша, ол КСРО-ға қайта оралған жағдайда жазалаудан қорқып, Николай Бухарин сияқты тұлғалардың құрбандығына айналуынан алаңдады. 1936 жылдың соңында, сол КСРО-дағы қуғын-сүргіннен қашқан ККП мүшесі Вальтер Ульбрихт оған Димитровтан, қазір Мәскеуде тұратын, Коминтерн атынан басқа тапсырмаларды орындау үшін қайта оралу туралы ұсыныс алғанын айтты. Мюнценберг бас тартты, нәтижесінде коммунистік қозғалыста «persona non grata» атанды. Содан кейін, Мюнценберг пен оның әріптестеріне белгісіз бір тұтқын, Армистистің хаосында екеуі де қашуға келісті. Кейбір дереккөздер бұл белгісіз коммунист Лаврентий Берияның НКВД агенті болған деген болжам бар. Бастапқы газет хабарламасында өлімнің себебі «байланған арқаннан» туған тұншығу болса, басқа дереккөздерде өлімнің себебі гарот (әдетте байланған арқаннан немесе баудан жасалған қару) болғаны айтылады. Дене басы тік тұрып, тізелеріне жатқан күйде, басының үстіне байланған арқан жабылып табылған. Тұтқын лагеріндегі Мюнценбергтің әріптестерінен сұрақ алынбады және өлімнің себебі ресми түрде өзіне-өзі қол жұмсау деп жазылды. Алайда, түрме лагеріндегі бірнеше куәгерлер, оның ішінде Валентин Хартиг және Ханс Зимсен, Мюнценбергтің Шамбаранда болған күндері де, бостандыққа қарайтын жолының алғашқы күндері де көңілді болғанын хабарлады, содан кейін олар өз серігінен қол үзіп қалды. Тағы бір теория бойынша, Мюнценбергтің ұйымына 1939 жылы кірген гестапо агенттері оны өлтірген болуы мүмкін.

In 1924, Münzenberg was elected to the Reichstag as a KPD member. He served until the KPD was banned in 1933. However, his parliamentary work was low profile: he did not play a leading role in debates and avoided factional struggle in public, preferring to concentrate on his propaganda work. IAH's efforts were valuable not only for the practical help they offered in terms of famine relief, but also due to their propaganda value for the communist movement in Germany and around the world. IAH also owned the Moscow based film studio Mezhrabpomfilm, which employed 400 members of staff and produced films by Soviet directors including Vsevolod Pudovkin and Nikolai Ekk. Their films, as well as other Soviet productions, were distributed in Germany by its subsidiary Prometheus Filmgesellschaft, including Battleship Potemkin, which became a major hit in Germany after receiving a poor reception in the Soviet Union. Prometheus also produced films in Germany, such as Kuhle Wampe, whose script was co written by Bertolt Brecht. These front groups, such the Friends of Soviet Russia, the League Against Imperialism and Workers International Relief were superficially devoted to an undeniably benign cause such as famine relief, anti imperialism or peace, but Münzenberg created them to enlist the support of liberals and moderate socialists in defending the Bolshevik revolution. Following the meeting, Münzenberg formed the permanent World Committee Against War and Fascism, based in Berlin. The Executive Committee of the Communist International was uncomfortable with Münzenberg's views and replaced him with Bulgarian Communist leader Georgi Dimitrov. Early the next year, Adolf Hitler was appointed chancellor of Germany. The World Committee had to move its headquarters to Paris and Münzenberg resumed the leadership. Dimitrov, along with fellow Communists Blagoy Popov, Vasil Tanev, Ernst Torgler and Marinus van der Lubbe were arrested and tried on a charge of responsibility for the 1933 Reichstag fire. Later in 1934, Münzenberg's influence reached the antipodes when his Comintern machine sent Egon Kisch to the All Australian Conference of the Movement Against War and Fascism (an Australian Communist Party front organization). What could have been a low key visit from an unknown Czech writer quickly polarized Australian society when the Joseph Lyons government declared Kisch as "undesirable as an inhabitant of, or visitor to, the Commonwealth" and attempted to exclude Kisch from Australia. With the government unable to produce any legal proof that Kisch was a communist, its case collapsed, and Kisch became a popular speaker disseminating Münzenberg's Comintern message. However, attempts to foster a United Front against fascism in Australia eventually came to nothing. Münzenberg instructed his assistant, fellow Comintern agent Otto Katz, to travel to the United States to garner support for various pro Soviet and anti Nazi causes, as part of the 1935 Comintern Seventh World Congress' proclamation of a "Peoples' Front Against Fascism", aka the Popular Front. Katz made his way to Hollywood, and in July 1936 he formed the Hollywood Anti Nazi League with Dorothy Parker. Many artists and writers in the U. S. flocked to join the Popular Front, the Anti Nazi League, and related groups such as the League of American Writers, and movie stars such as Paul Muni, Melvyn Douglas, and James Cagney all agreed to sponsor the Hollywood Anti Nazi League. and to the aims of Soviet foreign policy. In the autumn of 1936 he travelled to the Soviet Union at the behest of the Comintern's executive, in order to discuss taking up the role of the Comintern's head of agitprop with Dmitry Manuilsky. The visit occurred shortly after the first of the Moscow Trials, and shook his faith in Stalinism: on the same trip he was reprimanded by the Comintern's International Control Commission (ICC) for laxness in security and his political independence. He persuaded Manuilsky to allow him to return to Paris in order to complete the solidarity work he had begun in aid of the Spanish Republicans before starting the position with the Comintern: however, he ran into further problems when attempting to leave the country, and was only given his passport and an exit visa after the intervention of Palmiro Togliatti. According to Louis Fischer, a friend of Münzenberg's, he was afraid of possible reprisals if he returned to the USSR and was disturbed by the victimisation of figures such as Nikolai Bukharin. In late 1936, fellow KPD exile Walter Ulbricht urged him to take up an offer from Dimitrov, then residing in Moscow, to return there and assume other missions on behalf of the Comintern. Münzenberg refused, as a result becoming persona non grata in the Communist movement. There, another camp inmate, unknown to Münzenberg and his colleagues, befriended Münzenberg and proposed that the two of them escape in the chaos of the Armistice. Some sources believe the unknown Communist was actually an agent of Lavrentiy Beria's NKVD. The initial newspaper report stated that the cause of death was strangulation caused by a "knotted cord" but other sources state that the cause of death was a garrote (a weapon usually formed from a knotted rope or cord). The body was found resting upright on the knees, with a knotted cord draped over the skull. did not interrogate Münzenberg's fellow camp inmates, and cause of death was listed officially as suicide. However, several eyewitnesses at the prison camp, including Valentin Hartig and Hans Siemsen, reported that Münzenberg remained in high spirits both during his days at Chambaran and in the first days of his flight to freedom after which they lost sight of their comrade. Another theory is that Münzenberg was killed by German agents working for the Gestapo, who had apparently infiltrated his organization in 1939.