Кіріспе

Германия Коммунистік партиясы (Kommunistische Partei Deutschlands, KPD) – 1918 жылдан 1956 жылға дейін Германияда белсенді болған, солшыл саяси партия. Партия, Ұлы Отан соғысы аралығындағы Веймар Республикасындағы маңызды солшыл саяси күш, нацистік Германиядағы жасырын қарсылық қозғалысы және соғыстан кейінгі Батыс Германиядағы шағын партия болып табылды. 1956 жылы Федералды Конституциялық сот тарапынан тыйым салынғанша қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, соғысқа қарсы болған социалистер құрған партия, 1919 жылғы қаңтарда Германияда кеңес республикасын орнатуды көздеген Спартак көтерілісіне қатысты. Көтеріліс жеңілгеннен кейін және КПД басшылары Роза Люксембург, Карл Либкнехт және Лео Йогихес қаза болғаннан кейін, партия Пауль Леви басшылығымен уақытша умеренный, парламенттік бағытты ұстанды. Веймар Республикасы кезеңінде КПД дауыстардың 10-15 пайызын алып, ұлттық Рейхстагта (Веймар Республикасы) және штаттық парламенттерде өкілдік етті. 1925 жылдан бастап Эрнст Тельман басшылығымен партия толығымен сталиндік идеологияны қабылдап, Кеңес Одағының басшылығына адалдығын көрсетті. 1928 жылдан бастап партияның қаржыландыруы мен бақылауы негізінен Мәскеудегі Коминтернге жүктелді. Тельман басшылығымен партия шабуылдарын негізінен өзінің басты қарсыласы саналған Германия Социал-демократиялық партиясына бағыттап, оны «әлеуметтік фашистер» деп атады. КПД Веймар Республикасындағы барлық басқа партияларды «фашистер» деп санады. 1933 жылы Германиядағы сайлауда нацистік партия жеңіске жеткеннен кейін бір күн өткен соң КПД-ға Веймар Республикасында тыйым салынды. Партия нацистік Германияда жасырын ұйымдарын сақтап, КПД және оған байланысты топтар нацистік режимге қарсы ішкі қарсылықты ұйымдастырды, оның басты назарында нацистік әдебиеттерді тарату болды. 1933-1939 жылдар аралығында КПД 30 мың коммунисті жоғалтып, 150 мың адам нацистік концлагерлерге жіберілді. Тарихшы Эрик Д. Вайцтың сөзіне сәйкес, сталиндік террор кезінде Кеңес Одағындағы неміс эмигранттарының 60 пайызы жойылды, ал КПД Саяси бюросының мүшелерінің көбі нацистік Германияға қарағанда Кеңес Одағында қайтыс болды. Вайц сондай-ақ, Сталин әкімшілігінен жүздеген неміс азаматтарының, олардың көп бөлігі коммунистер, гестапоға тапсырылғанын атап өтті. Партия соғыстан кейінгі бөлінген Батыс және Шығыс Германияда қайта жанданып, 1949 жылғы Бундестагтың (Батыс Германия Парламенті) алғашқы сайлауында орын алды. Бірақ, Шығыстағы бұрынғы Кеңес Одағының оккупациялық аймағында Германия Демократиялық Республикасы құрылғаннан кейін партияның қолдауы төмендеді. 1956 жылы КПД Батыс Германияда Федералды Конституциялық сот тарапынан экстремистік деп танылып тыйым салынды. 1969 жылы партияның бұрынғы мүшелерінің бірі Германия Коммунистік партиясын (DKP) құрды, ол заңды күшін сақтап тұр. Сонымен қатар, КПД-ның мұрагері екенін мәлімдеген бірнеше ұсақ топтар құрылды. Шығыс Германияда партия Кеңес үкіметінің жарлығымен Социал-демократиялық партияның қалдықтарымен біріктіріліп, 1949 жылдан 1989-1990 жылдарға дейін Шығыс Германияны басқарған Социалистік Бірлік партиясын (СЕП) құрды. Берлин қабырғасы құлағаннан кейін реформаторлар СЕП-ті басып алып, оны Демократиялық социализм партиясы (ДСП) деп атады. 2007 жылы ДСП, СДП-нің WASG фракциясымен бірігіп, «Сол» (Германия) партиясын құрды.

Фишер мен Телманның басшылығы және біртұтас майдан

1923 жылы Көңес Одағына көңіл жағып, КПД-ның жаңа басшылығы сайланды. Партияның сол қанатындағы Рут Фишер, Аркади Маслов және Вернер Шолем 1924 жылы КПД басшылығына келді; Эрнст Тельман осы топпен одақтасып, политбюро мүшесі болды және 1924 жылғы қаңтарда КПД төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1925 жылғы тамызда Сталин Фишер басшылығын жойды және Тельманды партия төрағасы етіп тағайындады. Мысалы, 1923 жылғы қазанда КПД Саксония және Тюрингия штаттарында СДПК-мен коалициялық үкімет құрды. Бірақ Рейхсвер бұл үкіметтерді конституциялық процедура арқылы, Рейхсэкуция деп аталатын күшпен құлатты. 1926 жылы КПД Германия аристократиясының мүліктерін экспроприациялау жөніндегі референдумда СДПК-мен бірлесіп жұмыс істеді, олар 14,4 миллион дауыс жинады. 1927 жылы партияда 130 000 мүше болды, оның 40 000-ы 1920 жылы партияға қосылған. Партия Коминтерн бағытын ұстанды және Коминтерннен қаржыландырылды. Тельман басшылығымен партия Иосиф Сталин басқарған кеңестік басшылықпен тығыз байланыста болды; Тельман 1920-жылдардың ортасы мен соңындағы сталинизацияның қозғаушы күші және Германиядағы Сталиннің оң қолы деп сипатталды. Социал-фашизм термині 1923 жылғы Гамбург көтерілісінен кейін Германия Коммунистік партиясына енгізілді және партияда одан әрі күшті ықпалға ие болды; 1929 жылы ол теория ретінде таралды. КПД өзін Германиядағы «бірден-бір антифашистік партия» деп санады және Веймар Республикасындағы барлық басқа партияларды «фашистік» деп есептеді. 1930-жылдардың басында КПД нацистермен бірлесіп социал-демократтарға шабуыл жасады, екеуі де Веймар Республикасының либералды демократиясын құлатуға тырысты. Олар ұлтшыл көзқарасты жұмысшыларды өздеріне тартуға тырысып, ұлтшылдық бағытты ұстанды. 1931 жылы партия мүшелерінің саны 200 мыңға жетті. КПД басшылығы бастапқыда 1931 жылғы Пруссия Ландтагының референдумына сын көзбен қарады, бірақ кейін қолдады. Бұл өте оңшыл Штальхельмнің Пруссияның социал-демократиялық үкіметін плебисцит арқылы құлатуға жасаған сәтсіз әрекеті болды; КПД бұл науқанда SA-ны «жұмысшы халықтың жолдастары» деп атады. КПД сайлауда тұрақты нәтижелер көрсетті, көбінесе дауыстардың 10% -дан астамын жинады. 1932 жылғы қарашадағы сайлауда партия 100 депутатты алып, дауыстардың 16% -ын жинап, үшінші орынға шықты. 1932 жылғы ақпанда Тельманн «Гитлер алдымен билікке келуі керек, содан кейін революциялық дағдарыстың талаптары оңай орындалады» деді. 1932 жылғы қарашада КПД мен нацистер Берлиндегі көлік жұмысшыларының ереуіліне бірлесіп қатысты. Сынаушылар КПД-ның сектанттығы ұлттық социалистердің күшіне қарсы СДПК-мен біріккен майдан құру мүмкіндігін жойды деп сенді. Алайда партия 1932 жылға дейін СДПК және Жалпы Германия кәсіподақ федерациясына ашық шабуылдап, коалиция құруға тырыспады. Пруссия Ландтагында нацистер мен КПД заң шығарушыларының арасындағы төбелес Антифа құрылуына әкелді – Antifaschistische Aktion, партия оны «бірден-бір антифашистік партия КПД басшылығымен қызыл біріккен майдан» деп сипаттады. Франц фон Папен үкіметі Пруссияда төңкеріс жасағаннан кейін, КПД барлық жұмысшыларды өзінің басшылығымен жалпы ереуілге қолдау көрсетуге шақырды, бірақ бұл тек шектеулі жергілікті әрекеттерге әкелді. Декларацияға GGTUF, СДПК және Жалпы еркін жұмысшылар федерациясын қосылуға шақыру қосылды, бірақ КПД социал-демократтарды «бұқаралық күштермен мәжбүрлеуге» болатынына сенгендіктен, олардың басшыларына тікелей үндеу жасалмады. КПД Адольф Гитлер канцлер болып тағайындалғаннан кейін де осы тактиканы қайталады, бірақ бұл жолы да басқа ұйымдар мен жеке жұмысшылар оны елеусіз қалдырды.

Нацистік дәуір

27 ақпанда, Адольф Гитлер канцлер болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Рейхстаг өртке оранды және ғимараттың жанынан Нидерланд кеңесінің коммунисі Марин ван дер Люббе табылған еді. Нацистер өрттің жалпы коммунистік науқас қозушылардың салдарынан болғанын жариялады, бірақ 1933 жылы неміс сотында ван дер Люббе өздігінен әрекет еткеніне үкім шығарылды, өйткені ол өзі солай мәлімдеген еді. Келесі күні Гитлер Гинденбургті Рейхстаг өртін пайдаланып жарлық шығаруға көндірді. Бұл жарлық Веймар конституциясында бекітілген азаматтық құқықтарды тоқтатты, формальды түрде коммунистердің зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күресу үшін. Өрттен кейін бірнеше сағат өткен соң, полиция ондаған коммунистерді қамауға алып, репрессия басталды. Гитлер Компартияны (KPD) ресми түрде тыйым сала алатын болса да, ол бірден осы қадамға бармады. Ол, бір жағынан, зорлыққа толы көтеріліске ұшырау қаупінен сақтанды, екінші жағынан, Компартияның Социал-демократиялық партияның (SPD) дауыстарын тартып алып, солшылдарды бөліп тастауы мүмкін деп ойлады. Дегенмен, көптеген судьялар өртке Компартияның кінәлі екенін жариялады және Компартияға мүшелік өзіндік құтқарушылық әрекет саналады деген тұжырымға келді. 1933 жылғы наурыз сайлауында Компартия 81 депутатты сайлады. Бірақ олардың орындарына отыруларына рұқсат берілмейтіні жасырын емес еді; олардың барлығы дерлік дереу қамауға алынды. Де-факто, Компартия Рейхстаг өртін пайдаланып шығарылған жарлық күнінен бастап «заңсыз» деп есептелді, ал сайлаудан кейін, 6 наурыздан бастап «толықтай тыйым салынды». Сайлаудан кейін көп ұзамай нацистер «Уәкілеттік беру туралы» заңды қабылдады, бұл заң кабинетке – іс жүзінде Гитлерге – Рейхстагтың қатысуынсыз заңдар шығаруға мүмкіндік берді, тиімді түрде Гитлерге диктаторлық билік берді. Бұл заң жобасы конституциялық түзету болғандықтан, оны ресми түрде қарау үшін Рейхстагтың үштен екі бөлігінің қатысуы қажет еді. Ешқандай мүмкіндікке орын бермей, Рейхстаг төрағасы Герман Геринг қажетті кворумды есептеу үшін Компартияның орындарын санамады. Бұл тарихшы Ричард Дж. Эвансты «Уәкілеттік беру туралы» заң заңға қайшы түрде қабылданды деген тұжырымға әкелді. Нацистерге депутаттардың үштен екісінің басым көпшілігін алу үшін Компартия депутаттарын санаудың қажеті болған жоқ. Алайда, Эванс Компартия депутаттарын кворумды есептеу үшін санамау «олардың бар екенін мойындаудан бас тартумен» тең екенін және осылайша «заңсыз әрекет» болғанын дәлелдеді.

Соғыстан кейінгі тарих

Шығыс Германияда Кеңес Әскери Әкімшілігі Германиядағы СДПК-ның шығыс бөлімшесін КПД-мен (Пик пен Ульбрихт басқарған) біріктіріп, 1946 жылғы сәуірде Социалистік Бірлік Партиясын (СЭД) құрды. Бұл партия номиналды түрде теңдік негізінде құрылғанмен, тез арада коммунистердің ықпалына көшті, ал бірігуге қатысқан СДПК-ның көптеген наразы мүшелері жақын уақыттың ішінде партиядан қуылды. 1949 жылы Шығыс Германия мемлекетінің ресми түрде құрылуына қарай, СЭД толыққанды коммунистік партияға айналып, басқа совет блогының коммунистік партиялары сияқты дамыды. Ол 1949 жылдан 1989 жылға дейін Шығыс Германиядағы басқарушы партия болды. СДПК Берлинде тәуелсіздігін сақтап алып, СЭД-ті Батыс Берлинде шағын филиал құруға мәжбүр етті – Батыс Берлиндегі Социалистік Бірлік Партиясы. КПД Германияның батыс бөлігінде қайта ұйымдастырылып, 1949 жылғы Бундестагтың алғашқы сайлауында 5,7 пайыз дауыс жинады. Алайда, Суық соғыстың басталуы және одан кейінгі солшылдарға қарсы кең тараған репрессия партияның қолдауының күрт төмендеуіне әкеп соқты. Партияның беделі Қызыл Армияның Шығыс Германияны басып алу кезіндегі әрекеттерінен – тонау, саяси қуғын-сүргін және жаппай зорлаулар – зардап шекті. Иосиф Сталиннің бұйрығымен Парламенттік Кеңестің коммунистік депутаттары Батыс Германияның саяси заңдылығын мойындамау үшін БРД-ның Негізгі Заңына қол қоюдан бас тартты. 1953 жылғы сайлауда КПД жалпы дауыс берушілердің 2,2 пайызын ғана алып, барлық мандаттарынан айырылып, енді қайтадан сайлауға түсе алмады. 1956 жылдың тамызында Германияның Федералды Конституциялық Соты партияны тыйым салды. Германияның қайта бірігуінен кейін көптеген DKP мүшелері СЭД-тің қалдықтарынан құрылған Жаңа Демократиялық Социализм Партиясына қосылды. 1968 жылы КПД-нің тағы бір өзін мұрагер деп жариялаған ұйымы құрылды – Германияның Коммунистік Партиясы/Марксистер-Лениншілер (КПД/МЛ), ол Маоистік және кейін Ходжаистік идеяларды ұстанды. Бұл партия көптеген бөліністерден өтті және 1986 жылы троцкишілдер тобымен бірігіп, Біріккен Социалистік Партияны (БСП) құрды, бірақ ол ешқандай ықпалға ие бола алмады және 1990 жылдардың басында таратылды. Конгрестер арасында партия басшылығы Орталық Комитетте болды, ол Конгресте сайланды. Орталық Комитетке басшылық тұратын жерде тұратын адамдар мен олар өкілдік ететін округтерден сайланған (бірақ Конгресте сайланған) партияның кең ауқымындағы өкілдері кірді. Сайланған тұлғаларды оларды сайлаған органдар қайта шақыруға құқылы болды. Бруэ атап өткендей, КПД өміршеңдігінің алғашқы жылдарында шамамен 200 толық уақытты қызметкерді жұмысқа алды, олар "орташа білікті жұмысшының жалақысын алып, тұтқындалған, сотталған және сотталғандардың біріншілері болды, ал оқ атылғанда бірінші болып құлады".

Федералды сайлау

+ КПД федералды сайлау нәтижесі (1920–1953)
Сайлау Дауыстар Орындықтар Ескертулер
No.%+/– No.+/–
1920 589.454 2.1 (No. 8) Алдыңғы сайлауды бойкоттады
Мамыр 1924 3.69 3.280 12.6 (No. 4) 10.5 58 АҚШ ЖСД-нің сол қанатымен біріккеннен кейін
Желтоқсан 1924 2.70 9.086 8.9 (No. 5) 3.7 17
1928 3.26 4.793 10.6 (No. 4) 1.7 9
1930 4.59 0.160 13.1 (No. 3) 2.5 23 Қаржы дағдарысынан кейін
Шілде 1932 5.28 2.636 14.3 (No. 3) 1.2 12
Қараша 1932 5.98 0.239 16.9 (No. 3) 2.6 11
Наурыз 1933 4.84 8.058 12.3 (No. 3) 4.6 19 Гитлер Германияның канцлері болған кезде
1949 1.36 1.706 5.7 (No. 5) 6.6 66 Батыс Германияның алғашқы федералды сайлауы
1953 607.86 0.2 2.2 (No. 8) 3.5 15

Президент сайлауы

+ КПД федералды сайлау нәтижесі (1925–1932)СайлауДауыстарКандидатNo.%19251 871 815 (1-тур)1 931 151 (2-тур)7.0 (No. 4)6.4 (No. 3)Эрнст Телманн19324 938 341 (1-тур)3 706 759 (2-тур)13.2 (No. 3)10.2 (No. 3)Эрнст Телманн