Күрт Эйснер: Бавария Республикасының төңкершісі және премьер-министрі

Кіріспе

Баварияның президенті 1918–1919 жылдары және Бавария Халық Республикасының жетекшісі Курт Эйснер (14 мамыр 1867 – 21 ақпан 1919) – неміс саясаткері, революционер, журналист және театр сыншысы. Социалистік журналист ретінде ол 1918 жылғы қарашада Бавариядағы Виттельсбах монархиясын құлатқан социалистік революцияны ұйымдастырды, осының нәтижесінде ол «Бавария революциясының символы» деп танылды. Эйснер одан кейін Бавария Халық Штатын жариялады, бірақ 1919 жылғы 21 ақпанда Мюнхенде оңшыл неміс ұлтшылы Антон Граф фон Арко уф Валли оны қатыл қылды.

Өмір және мансап

Курт Эйснер 14 мамыр 1867 жылы Берлинде Еммануэль Эйснер мен Хедвиг Левенштейн отбасында дүниеге келген. Оның қазасы туралы газет хабарларында ол Галиция Корольдігінде туған деп көрсетілген. 1892 жылдан 1917 жылға дейін ол суретші Элизабет Хендрихке үйленген, олардың бес баласы болған. Ажырасқаннан кейін Эйснер редактор Элиза Беллиге үйленді, олардан екі қызы дүниеге келді. Эйснер философияны оқыған, бірақ кейін Марбургте журналист болып жұмыс істеген. 1890 жылдан 1895 жылға дейін ол Frankfurter Zeitung газетінің редакторы болды, сол кезде ол Кайзер Вильгельм II-ге қарсы мақала жазып, тоғыз ай түрмеде отырды. Эйснер әрқашан ашық республикашыл және социал-демократ болған, 1898 жылы SPD-ға қосылған, бірақ тактикалық себептермен неміс социал-демократиясы, әсіресе кейінгі кезеңдерінде, республикалық үгіт-насихатты қажетсіз деп санап, жалпы социал-демократиялық мақсаттарына енгізген. Сондықтан ол саяси демократия және социал-демократия үшін белсенді күрескен. 1900 жылы Вильгельм Либкнехт қайтыс болғаннан кейін ол Vorwärts газетінің редакторы болды, бірақ 1905 жылы редакциялық алқасының көпшілігі оны отставкаға кетуге шақырды, себебі олар көбірек ортодоксалды марксистерді жақтады. Содан кейін оның қызметі негізінен Бавариямен шектелді, бірақ ол Германияның басқа да аймақтарына сапарлады. Ол 1907 жылдан 1910 жылға дейін Нюрнбергтегі Fränkische Tagespost газетінің бас редакторы болды, кейін Мюнхенде бос журналист ретінде жұмыс істеді. Эйснер 1917 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясына қосылды және 1918 жылы оқ-дәрі өндіретін жұмысшылардың ереуілін қоздырғаны үшін мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. Ол 9 ай бойы Штадельхайм түрмесінің 70-ші камерасында отырды, бірақ сол жылдың қазан айындағы жалпы кешірім кезінде босатылды. Түрмеден босатылғаннан кейін Эйснер Бавариядағы монархияны құлатқан төңкерісті ұйымдастырды (Германия төңкерісін қараңыз). Ол 8 қараша 1918 жылы Баварияны еркін мемлекет және республика деп жариялады, Баварияның алғашқы республикалық премьер-министрі болды. 1918 жылдың 23 қарашасында ол 1914 жылдың шілде және тамыз айларында Берлиндегі Баварияның толық өкілеттігі бар өкілінен соғыстың себебін "ақылсыз пруссиялық әскерилердің кішкентай тобы" және "бірлескен" өнеркәсіпшілер, капиталистер, саясаткерлер мен ханзадалар тудырды деген дәлелдерді ұсынған құжаттарды жариялады. Берн қаласында (Швейцария) өткен социалистердің Берн конференциясында ол Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына қатысқандығын мойындаудан бас тартқаны үшін Германияның орташа социалистерін сынады. Осы сөзі үшін және Пруссияға деген кескілестігі үшін ол неміс халқының көп бөлігінің жек көруіне ұшырады. Оның қазасы Бавария Халық мемлекетінің сайланған үкіметінің Мюнхеннен қашуына және қысқа өмір сүрген Бавария Кеңестік Республикасы мен парламенттің құрылуына әкелді. Арко Валли 1920 жылдың қаңтарында кісі өлтіргені үшін сотталды. Ол кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді, бірақ жазасы өмір бойы түрмеде болуға ауыстырылды. Прокурор оның жайлы: "Егер бүкіл неміс жастары осындай құлшыныспен толы болса, біз болашаққа сеніммен қарауымыз мүмкін" деді. Ол Ландсберг түрмесінің 70-ші камерасында жазасын өтеді, 1924 жылы Адольф Гитлерге орын босату үшін камерадан шығарылды. 1925 жылы босатылып, 1927 жылға дейін мерзімі біткенге дейін бақылауда болды. 1945 жылдың маусым айында Арко Валли Зальцбургте болған жол апатында қаза тапты, ол отырған атпен тартылатын карета АҚШ армиясының көлігімен соқтығысты. Эйснердің жерлеу рәсіміне мыңдаған адам қатысты. Сол кездегі қонақтардың бірі Адольф Гитлер болды. Бір қызықты факті – Эйснердің жерлеу рәсімінен сақталған бейнежазбада Гитлер Эйснерге аза тұтуын білдіретін қара лента, сондай-ақ Мюнхендегі социалистік революцияны қолдаған қызыл лента тағып жүргенін көруге болады. Эйснер Мюнхендегі Остфридхофқа жерленді. 1922 жылдың 1 мамырында Мюнхеннің еркін кәсіподақтары (Münchner Freien Gewerkschaften) "революцияның құрбандарына" арналған ескерткіш орнатты. Эйснердің күлін сақтайтын урна оның тұғырына қапталды. Ұлттық социалистер билікті басып алғаннан кейін көп ұзамай Революция ескерткіші қиратылды: ол 1933 жылдың 22 маусымында қиратылды, ал Эйснердің күлін сақтайтын урна Жаңа еврей зиратына көшірілді, ол әлі күнге дейін сол жерде жатыр. Остфридхофтағы ескерткіш екінші дүниежүзілік соғыстан кейін суретші Константин Фрик тарапынан түпнұсқаның дәл көшірмесі ретінде қайта жаңартылды. 1989 жылы Эйснердің қаза болған жерінде жаяу жүргіншілерге арналған ескерткіш орнатылды. Онда: "Курт Эйснер, 8 қараша 1918 жылы Бавария республикасын жариялаған, Бавария Халық мемлекетінің бұрынғы премьер-министрі, 21 ақпан 1919 жылы осы жерде өлтірілді" деп жазылған.

Kurt Eisner was born in Berlin on 14 May 1867, to Emanuel Eisner and Hedwig Levenstein, both Jewish. Newspaper reports of his death identify him as being born in the Kingdom of Galicia. From 1892 to 1917 he was married to painter Elisabeth Hendrich with whom he had five children. After they divorced Eisner married Elise Belli, an editor. With her, he had two daughters. Eisner studied philosophy, but then became a journalist in Marburg. From 1890 to 1895, he was contributing editor of the Frankfurter Zeitung, during which time he wrote an article attacking Kaiser Wilhelm II, and for which he spent nine months in prison. Eisner was always an open republican as well as a Social Democrat, joining the SPD in 1898, although for tactical reasons, German Social Democracy, particularly in its later stages, rather cold shouldered anything in the shape of republican propaganda as unnecessary and included in general Social Democratic aims. Consequently, he fought actively for political democracy as well as Social Democracy. He became editor of Vorwärts after the death of Wilhelm Liebknecht in 1900, but in 1905 was called upon to resign by a majority of the editorial board, which favored more orthodox Marxists. After that, his activities were confined in the main to Bavaria, though he toured other parts of Germany. He was chief editor of the Fränkische Tagespost in Nuremberg from 1907 to 1910, and afterward became a freelance journalist in Munich. Eisner joined the Independent Social Democratic Party of Germany in 1917, at the height of World War I, and was convicted of treason in 1918 for his role in inciting a strike of munitions workers. He spent nine months in Cell 70 of Stadelheim Prison, but was released during the General Amnesty in October of that year. After his release from prison, Eisner organized the revolution that overthrew the monarchy in Bavaria (see German Revolution). He declared Bavaria to be a free state and republic, the People's State of Bavaria, on 8 November 1918, becoming the first republican premier of Bavaria. On 23 November 1918, he leaked documents from the Bavarian plenipotentiary in Berlin during July and August 1914 that he thought proved that the war was caused by "a small horde of mad Prussian military" men as well as "allied" industrialists, capitalists, politicians, and princes. At the Berne Conference of Socialists held in Bern, Switzerland, he attacked moderate German socialists for their refusal to acknowledge Germany's part in bringing about World War I. For that speech, and for his uncompromising hostility to Prussia, he became bitterly hated by large sections of the German people. His assassination resulted in the elected government of the People's State of Bavaria fleeing Munich and the establishment of the short lived Bavarian Soviet Republic and parliament. Arco Valley was tried for murder in January 1920. He was found guilty and sentenced to death, but his sentence was reduced to life imprisonment. The State Prosecutor said of him, "If the whole German youth were imbued with such a glowing enthusiasm we could face the future with confidence." He served his sentence at Landsberg Prison in cell 70, and in 1924 he was evicted from his cell to make way for Adolf Hitler. He was released in 1925, and was on probation until 1927, when he was pardoned. In June 1945, Arco Valley was killed in a traffic accident in Salzburg, after the horse drawn carriage which he was riding in collided with a U. S. Army vehicle. Eisner had a very large funeral with thousands of attendants coming to mourn his death. One guest who was there was Adolf Hitler. One thing of note is that in surviving footage of Eisner's funeral, Hitler can be seen wearing a black armband to symbolize the mourning of Eisner, as well as a red armband which represented support for the socialist revolution in Munich. Eisner was buried in the Munich Ostfriedhof. On 1 May 1922 the Free Trades Unions of Munich (Münchner Freien Gewerkschaften) commissioned a monument dedicated to "the Dead of the Revolution". The urn containing Eisner's ashes was walled into its pedestal. Shortly after the National Socialists took power the Monument to the Revolution was destroyed: it was demolished on 22 June 1933, and the urn with Eisner's ashes was moved to the New Jewish Cemetery, where it is still buried. The monument in the Ostfriedhof was re created after World War II by the artist Konstantin Frick as a faithful copy of the original. In 1989, a monument was installed in the pavement at the site of Eisner's assassination. It reads, Kurt Eisner, der am 9. November 1918 die Bayerische Republik ausrief, nachmaliger Ministerpräsident des Volksstaates Bayern, wurde an dieser Stelle am 21. Februar 1919 ermordet ("Kurt Eisner, who proclaimed the Bavarian republic on 8 November 1918 – later Prime Minister of the Republic of Bavaria – was murdered here on 21 February 1919").