Кіріспе
Марин ван дер Люббе (13 қаңтар 1909 – 10 қаңтар 1934) – голланд коммунисі, 1933 жылғы 27 ақпанда Германияның ұлттық парламенті – Рейхстаг ғимаратын өртеп жіберді деген айыппен нацистік Германия үкіметі тарапынан сотталып, айыпталды және атқарылды. Сот барысында айыптау тарапы ван дер Люббе кең ауқымды коммунистік құйрықшылықтың тапсырысы бойынша әрекет еткенін алға тартты, ал солшыл анти-нацистер бұл өртті нацистердің өздері жасаған жалған шабуыл деп мәлімдеді. Көптеген тарихшылар ван дер Люббе жеке әрекет еткенін келіседі. Оқиғадан шамамен 75 жыл өткен соң Германия үкіметі ван дер Люббеге өлімнен кейін кешірім берді.
Marinus van der Lubbe (13 January 1909 – 10 January 1934) was a Dutch communist who was tried, convicted, and executed by the government of Nazi Germany for allegedly setting fire to the Reichstag building—the national parliament of Germany—on 27 February 1933. During his trial, the prosecution argued that van der Lubbe had acted on behalf of a wider communist conspiracy, while left wing anti Nazis argued that the fire was a false flag attack arranged by the Nazis themselves. Most historians agree that van der Lubbe acted alone. Nearly 75 years after the event, the German government granted van der Lubbe a posthumous pardon.
Ерте өмір
Марин ван дер Люббе Нидерландының Оңтүстік Голландия провинциясындағы Лейден қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы ажырасқан, анасы он екі жасында қайтыс болғаннан кейін, ол Огстгест қаласындағы жарты әпкесінің отбасымен бірге тұруға кетті. Жастық шағында ван дер Люббе кірпіш қалаушы болып жұмыс істеді. Ол күштілігі үшін боксшы Джек Демпсидің есімімен аталды. Жұмыс істеп жүрген кезінде ван дер Люббе еңбек қозғалысымен танысты. 1925 жылы 16 жасында ол Нидерландының Коммунистік партиясына (CPN) және оның жастар бөліміне, Коммунистік жастар одағына (CJB) қосылды. 1926 жылы ол жұмыста жарақат алып, көздеріне әк тиіп, бірнеше ай ауруханада жатып, көру қабілетін жоғалтуға жақын болды. Жарақат салдарынан жұмысынан кетуге мәжбүр болғандықтан, ол аптасына 7,44 гульден (сол кезде шамамен 3,05 АҚШ доллары, 2023 жылы 52,41 АҚШ долларына тең) мөлшерінде зейнетақы алып, жұмыссыз қалды. Қарындасымен туындаған келіспеушіліктерден кейін, ван дер Люббе 1927 жылы Лейденге көшіп келді. Ол жерде ол неміс тілін меңгеріп, Ленин үйін құрды, онда саяси жиналыстар ұйымдастырды. Тильманн зауытында жұмыс істеп жүргенде ереуіл басталды. Ван дер Люббе басшылыққа өзін ереуілдің бастаушыларының бірі деп мәлімдеді және егер басқа ешкім жазаланбаса, кез келген жазаны қабылдауға дайын екенін айтты, тіпті оның бұл оқиғаға тікелей қатысы болмағанын мойындады. Сот процесінде ол өзінің ғана кінәлі екенін дәлелдеуге тырысты және жазаланбау идеясына қарсы болды. Кейін ван дер Люббе КСРО-ға эмиграциялауды жоспарлады, бірақ оның жеткілікті қаржаты болмады. 1931 жылға дейін ол жұмыссыз жұмысшылар арасында саяси белсенділік танытты, содан кейін КПН-мен келіспей, Халықаралық коммунистер тобына өтті. 1933 жылы ван дер Люббе Германияға коммунизмді насихаттау үшін қашып кетті. Оның өрт қоюға жасаған бірнеше әрекеттері бойынша қылмыстық ісі тіркелген.
Рейхстагтағы өрт
1933 жылғы 27 ақпанда ван дер Люббе рейхстаг ғимаратында тұтқындалды, ғимарат өртенгенге шамалы уақыт өткен соң. Ван дер Люббе кінәсін мойындап, өзі жалғыз әрекет еткенін және фашистік үкіметке қарсы неміс жұмысшыларын біріктіру мақсатында рейхстаг ғимаратын өртеп жібергенін мәлімдеді. Ол Германия Коммунистік партиясының басшысы және Германияда Коммунистік Интернационал үшін жұмыс істеген Болгария Коммунистік партиясының үш мүшесімен бірге сотталды. Сотта ван дер Люббе рейхстагты өртеп жібергені үшін айыпталды және өлім жазасына кесілді. Қалған төрт айыпталушы (Эрнст Торглер, Георгий Димитров, Благой Попов және Васил Танев) ақталды. Ван дер Люббе 1934 жылғы 10 қаңтарда Лейпциг түрмесінің ауласында, 25 жасқа толуына үш күн қалғанда, гильотинаға алынды. Ол Лейпцигтегі Зюдфридхоф (Оңтүстік зиратында) белгісіз қабірге жерленді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның інісі Ян ван дер Люббе алғашқы үкімді қайта қарауға тырысты. 1967 жылы судья оның өлім жазасын сегіз жылдық түрме жазасына ауыстырды. 1980 жылы көптеген шағымдардан кейін Батыс Германия соты үкімді толығымен жойды, бірақ бұл мемлекеттік прокурор тарапынан сынға ұшырады. Іс Германия Федеративтік сотында үш жыл бойы қайта қарастырылды. 1983 жылы сот мәселе бойынша соңғы шешімін шығарды және 1980 жылғы сот шешімінің негізсіз болғандықтан заңсыз деп танылды. Алайда, 2007 жылғы 6 желтоқсанда бас прокурор Моника Хармс 1998 жылғы неміс заңына сүйене отырып, нацистік заңсыздықтардың кейбір істерін қайта қарауға мүмкіндік беретін заңға сәйкес, барлық үкімді жоққа шығарды және ван дер Люббені өлімнен кейін кешірді. Соттың шешімі ұлттық-социалистік режимнің өзінің мәні бойынша әділетсіз болғанына және іс бойынша өлім жазасы саяси мотивациямен шығарылғандықтан, бұл әділетсіздіктің жалғасы болған болуы мүмкін деген тұжырымға негізделді. Бұл қорытынды ван дер Люббе өртті шығарды ма, жоқ па деген фактілік мәселеден тәуелсіз болды.
Жауапкершілікті талап ету
Тарихшылар Ван дер Люббе неміс жұмысшы табының жағдайына наразылық ретінде өздігінен әрекет еткені немесе үлкен қастандыққа қатысқандығы туралы пікірде келіспейді. Нацистер коммунистік қастандық деп айыптады. Рейхстаг өртіне жауаптылық мәселесі қазіргі тарихи зерттеулерде және талқылауларда әлі де даулы тақырып болып қалуда. Журналист Уильям Ширер 1960 жылы жазғанда, Ван дер Люббе рейхстагты өртеп жіберуге итермеленген, бірақ нацистер сол кезде одан да күрделі өрт ұйымдастырған деген болжам жасады. 1998 жылы Ян Кершоудың мәлімдемесінше, дерлік барлық заманауи тарихшылардың пікірі бойынша, Ван дер Люббе шындығында рейхстагты өртеп жіберген.
Лекс ван дер Люббе
"Лекс ван дер Люббе" – 1933 жылғы 29 наурызда қабылданған өлім жазасын тағайындау және орындау туралы нацистік заңды белгілейтін жиі қолданылатын термин. Заңның аты ван дер Люббеге өлім жазасын тағайындаудың құқықтық негізін құрағандығынан туындайды. 1933 жылғы 28 ақпандағы Рейхстаг өрті туралы жарлықта бұрынғыдай өмір бойына бас бостандығынан айырудың орнына өлім жазасы тағайындалатын қылмыстардың тізімі келтірілген. Өлім жазасын тағайындау және орындау туралы заң Гитлер үкіметі 29 наурызда қабылдады (23 наурызда қабылданған Берілген өкілеттіктер туралы заң негізінде). Бұл заң ретроспективті түрде 1933 жылғы 31 қаңтарға дейін қолданылды, соның салдарынан Веймар конституциясының 116-бабы бұзылды, ол ретроспективті жазаларды тыйымдаған. Алайда, Берілген өкілеттіктер туралы заң президенттің, Рейхстагтың және Рейхсратының құзыретіне әсер етпесе, бұл заңнаманы конституциялық етті. Осылайша, ол 27 ақпанда Рейхстагты өртеп жібергенін сотта мойындаған ван дер Люббеге қолданылуы мүмкін болды. Ақырында, заң 1946 жылғы 30 қаңтарда Одақтас әскерлерінің Бақылау кеңесінің №11 Бақылау актісі арқылы жойылды.
Жерлеу
2023 жылдың қаңтарында Ван дер Люббе деп саналатын қабірден дене қалдықтары эксгумацияланды. Бұл қабірдің нақты орналасқан жерін және кімге тиесілі екенін анықтау, сондай-ақ токсикологиялық сараптама жасау мақсатында жасалды. Ван дер Люббе сот барысында шаршаған және бейжай көрінді, осыдан ол есірткілік заттар қолданған деген күдік туды. Бірнеше айлық сот-медициналық сараптамадан кейін бұл қалдықтар Ван дер Люббеге тиесілі екені анықталды. Токсикологиялық қорытынды Ван дер Люббеге есірткілік заттар енгізілгенін көрсетпеді, алайда денедің шіруіне байланысты бұл мәселені ғылыми тұрғыдан дәлелдеу мүмкін емес екені және сұрақ ашық күйінде қалғаны айтылды.
Басқа дереккөздер
Марин ван дер Люббе өмірбаяны libcom.org сайтында, тарих бөлімі. Мартин Шютен: Ринус ван дер Люббе 1909–1934 – өмірбаяны. "De Bezige Bij", Амстердам 1986. (голланд тілінде) Александр Бахар және Вильфрид Кугель: Der Reichstagbrand, q басылымы (2001) неміс тілінде ғана. Герш Фишлер: Рейхстаг өртін қою уақыты туралы. Альфред Берндтстің зерттеулеріне түзетулер, in: Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte 55 (2005), 617–632 беттер. (ағылшын тіліндегі қысқаша мазмұнымен)
Alexander Bahar and Wilfried Kugel: Der Reichstagbrand, edition q (2001) German language only. Hersch Fischler: Zum Zeitablauf der Reichstagsbrandstiftung. Korrekturen der Untersuchung Alfred Berndts, in: Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte 55 (2005), S. 617–632. (with English summary)