Кіріспе

Американдық ғалым Питер Глейк (/g//l//ɪ//k/; 1956 жылы туған) – қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша жұмыс істейтін американдық ғалым. Ол 1987 жылы құрылған, Калифорния штатының Окленд қаласында орналасқан Тынық мұхит институтында жұмыс істейді және оның негіс қоюшыларының бірі. 2003 жылы су ресурстарындағы еңбегі үшін ол МакАртур стипендиясына ие болды. Ол су ресурстары үшін туындаған қақтығыстар, су және климаттың өзгеруі, даму және адам денсаулығы сияқты мәселелерді қарастырды. 2006 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Глейк 2011 жылы Халықаралық су ресурстары қауымдастығының (IWRA) Вен Те Чоу мемориалдық сыйлығын алды, ал сол жылы ол және Тынық мұхит институты алғашқы АҚШ су сыйлығымен марапатталды. 2014 жылы "Гардиан" газеті Глейкті әлемдегі ең үздік 10 "су твиттерінің" қатарына қосты. 2018 жылы Глейк ғылымды насихаттау бойынша Карл Саган сыйлығын алды. 2019 жылы Тель-Авив университетінің Борис Минтс институты Глейкке жыл сайынғы BMI сыйлығын "стратегиялық жаһандық мәселені шешуге өзінің ғылыми-зерттеу және академиялық өмірін арнаған ерекше тұлға" ретінде табыс етті. 2023 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Мансап

Глейк Йель университетінен бакалавр, ал Калифорния университетінің (Беркли) Энергетика және ресурстар факультетінде магистр және доктор ғылымдарының дәрежесін алды, гидроклиматологияға ерекше назар аударды. Оның диссертациясы климаттың өзгеруінің су ресурстарына әсерін модельдеу бойынша алғашқы жұмыс болды. Глейк қоршаған орта мәселелері, әсіресе су және климаттың өзгеруі мен халықаралық қауіпсіздік арасындағы байланыс туралы алғашқы зерттемелердің авторы болып табылады, су ресурстары үшін туындаған ұзаққа созылған қақтығыстарды және судың соғыста қару ретінде және нысана ретінде қолданылуын анықтады. Ол сонымен қатар «жұмсақ су жолы» және «судың шегі» тұжырымдамаларын ұсынды. Глейк 1980 жылдан 1982 жылға дейін Калифорния губернаторының энергетика және қоршаған орта жөніндегі орынбасары болып жұмыс істеді. 2003 жылы су ресурстарындағы еңбегі үшін ол МакАртур стипендиясын алды, ал 2006 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Оның 2010 жылы Island Press баспасынан жарық көрген «Бөтелкеге салынған және сатылған: біздің бөтелкеленген суға деген құштарлығымыздың сыры» атты кітабы «Conscious Media/Journalism/Investigative Reporting» санатында «Наутилус» кітап сыйлығын жеңіп алды. 2011 жылы Глейк Халықаралық су ресурстары қауымдастығының (IWRA) Вен Те Чоу естелік сыйлығымен марапатталды. 2012 жылы Оксфорд университетінің баспасы Глейк пен оның әріптестерінің «21 ғасырдағы АҚШ су саясаты» атты кітабын жариялады, сондай-ақ ол Xylem компаниясының «25 су қаһарманы» тізіміне енді. 2013 жылы Глейк Силикон алқабының суды сақтау жөніндегі сыйлығының «Өмір бойы жеткен жетістіктері» номинациясы бойынша марапатталды. 2013 жылдың басында Глейк National Geographic ScienceBlogs платформасында «Маңызды сандар» атты жаңа блог ашты. Ол сонымен қатар Huffington Post Green журналына тұрақты автор болды, ал қазір оның көптеген мақалаларын жеке веб-сайтында табуға болады. Глейк су тақырыбына арналған көптеген деректі фильмдерде де түсті, олардың ішінде «Ривер'с энд: Калифорнияның соңғы су соғысы», Джим Тебауттың «Раннинг Драй» деректі фильмі, 2004 жылғы неміс деректі фильмдер сериясы «Дер дурстиге планета», Ирена Салинаның «Flow: For Love of Water» деректі фильмі (2008 жылғы Санденс кинофестиваліне қабылданған), ABC News-тың «Earth2100» деректі фильмі, Джессика Ю мен Элис Перлштейннің 2011 жылғы «Оазистегі соңғы шақыру» деректі фильмі (Participant Media), сондай-ақ USA Today Network өндірісіндегі «Pumped Dry: The Global Crisis of Vanishing Groundwater» фильмдері бар. Ол «Thirst», «Гранд-Каньон Әуесқойлығы: Қатерлі өзен» және басқа да су тақырыбына арналған фильмдердің ғылыми кеңесшілер тобында жұмыс істеді.

Тынық мұхит институты

Питер Глейк зерттеулері әлемдік экологиялық мәселелердің өзара байланысын, әсіресе тұщы су және климаттың өзгеруіне баса назар аударады. 1987 жылы Глейк екі әріптесімен бірге Даму, қоршаған орта және қауіпсіздік зерттеулерінің Тынық мұхит институтын құрды, бұл тәуелсіз коммерциялық емес саясатты зерттеу орталығы қазір Калифорния штатының Окленд қаласында орналасқан. Институттың миссиясы: "Тынық мұхит институты әлемдегі ең маңызды су мәселелеріне шешімдер әзірлейді және оларды іске асыруға көмектеседі". Глейк қазіргі уақытта Институттың құрметті президенті болып табылады, ал оның орнын Джейсон Моррисон басқарады.

Климаттың өзгеруі мен су

Глейктің Калифорния университеті, Берклиде қорғаған философиялық диссертациясы және оның алғашқы зерттеулері адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруінің тұщы су ресурстарына тигізетін әсерлеріне арналған. Ол климаттың кең ауқымды жалпы циркуляциялық модельдерінің нәтижелерін егжей-тегжейлі аймақтық гидрологиялық модельмен байланыстырып, температура мен жауын-шашын өзгерістерінің өзен ағынына, қар қаптамасына және топырақ ылғалдылығына қалай әсер ететінін бағалауға алғашқылардың бірі болды, бұл ретте Калифорниядағы Сакраменто өзені бассейніне ерекше назар бөлді. Басқа нәтижелермен қатар, бұл жұмыс температураның көтерілуі таулы аймақтарда қардың ерте еруіне және судың ертерек ағып кетуіне алып келетін тәуекелдерге назар салды, бұл қыста су тасқынының қаупін арттырып, көктемгі және жазғы ағынды азайтуы мүмкін. Бұл ерте жұмыстың болжаған көптеген әсерлері қазірде байқалып отыр. Глейк 2000 жылы жарияланған бірінші Ұлттық климаттық бағалаудың Су секторы жөніндегі баяндамасының да бірлескен авторы болды. Ұлттық климаттық бағалау (NCA) – 1990 жылғы Жаһандық өзгерістерді зерттеу туралы заңның қолдауымен жүзеге асырылатын климаттың өзгеруі ғылымы саласындағы АҚШ үкіметінің бірлескен, үздіксіз жұмысы. NCA – АҚШ-тың Жаһандық өзгерістерді зерттеу бағдарламасының (USGCRP) маңызды өнімі, ол сарапшылар тобын үйлестіреді және Федералдық кеңесші комитеттен ақпарат алады.

Қоршаған орта және қауіпсіздік

1987 және 1988 жылдары Берклидегі Калифорния университетінде докторантурадан кейінгі зерттеуші ретінде Глейк ұлттық және халықаралық қауіпсіздікке қатысты, оның ішінде климаттың өзгеруі және су ресурстары сияқты экологиялық факторлардың тудыратын тәуекелдерді қарастырған алғашқы еңбектердің бірін жариялады. Осыған дейін халықаралық қауіпсіздік тақырыбындағы академиялық зерттеулер көбінесе реализм саясатымен және АҚШ пен КСРО арасындағы үлкен державалардың қарым-қатынасымен байланысты болды. 1980-ші жылдары КСРО ыдырағаннан кейін үлкен державалар арасындағы шиеленіс азайып, бейбітшілікке қауіп төндіретін мәселелердің ауқымы кеңейді. Оларға ресурстарды пайдаланудың немесе ірі ауқымды ластанудың саяси салдарынан туындайтын экологиялық қауіптер де кірді. 1980-ші жылдардың ортасына қарай бұл зерттеу саласы «экологиялық қауіпсіздік» деп атала бастады және қазір экологиялық факторлар саяси даулар мен қақтығыстарда тікелей де, жанама да әсер ететіні баршаға мәлім. Бұл саладағы белгілі алғашқы зерттеушілердің қатарында Норман Майерс, Джессика Тухман Мэтьюс, Майкл Реннер, Ричард Уллман, Артур Вестинг, Майкл Клэр, Томас Гомер Диксон және Джеффри Дабелко бар. Глейктің 1989 жылы «Climatic Change» журналында жарияланған мақаласы климаттың өзгеруінің әлемдік азық-түлік өндірісіне, Арктикадағы стратегиялық минералдарға және тұщы су ресурстарына байланысты аймақтық және жаһандық шиеленістерге қалай әсер ететінін талдады. 1993 жылы «International Security» журналындағы мақаласы су ресурстары үшін туындайтын зорлық-зомбылық қаупіне арналды. Ол бұл мәселелерді зерттеуді жалғастырып, Тынық мұхиты институтында су ресурстарына байланысты зорлық-зомбылықтың толыққанды онлайн деректер базасын құрып, оны жаңартып отырады. Бұл дерекқорда 6000 жылға жуық деректер тіркелген, оның ішінде 1600-нан астам жазбада су ресурстары немесе жүйелері зорлық-зомбылықтың себебі, салдары немесе құралы болған жағдайлар көрсетілген. Бұл жұмысты әскери және барлау қызметінің сарапшылары жоғары бағалады. Глейк саяси-әскери басшыларға баяндама жасады және Вашингтондағы АҚШ Армиясының соғыс колледжінде және Ұлттық соғыс колледжінде лекция оқыды.

Адамның суға құқығы

Глейк сонымен қатар адам құқығының суға қатысты алғашқы еңбектерін жасады. 20-ғасырда адам құқықтары заңдарының бастапқы назары 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациямен қорғалған саяси және азаматтық құқықтарға аударылған. Алайда, 1960-жылдары ғалымдар мен адам құқықтары сарапшылары 1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісім (ЭСӘӘҚҚ) арқылы экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға да назар аударды. Екі декларацияның да су мәселесін қарастырмағанымен, 1990-жылдары жүздеген миллион адамды қауіпсіз сумен және санитариямен қамтамасыз етудегі сәтсіздіктерге алаңдаушылық артты және ғалымдар суға адам құқығын ашық мойындауды талап етті. Адамның суға құқығын анықтауға жасалған алғашқы екі әрекет 1992 жылы Тынық мұхиты университетінің заң профессоры Стивен МакКэффри мен 1998 жылы Глейк тарапынан жасалды. МакКэффри: "Мұндай құқық тамақ немесе күнкөріс құқығының, денсаулық құқығының, немесе ең бастысы – өмір құқығының бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін", – деген пікір білдірді. БҰҰ 2002 жылы жазылған 15-ші жалпы түсініктемесінде осы еңбекке сілтеме жасады, онда адам құқығының суға қатысты ең нақты анықтамасы берілді. 15-ші жалпы түсініктемеде суға қол жеткізу – лайықты өмір деңгейіне құқықты жүзеге асыру шарты екені, денсаулықтың жоғары деңгейіне қол жеткізу құқығымен тығыз байланысты және демек, адам құқығы екені айтылды. Онда: "Адамның суға құқығы әрбір адамды жеке және тұрмыстық қажеттіліктері үшін жеткілікті, қауіпсіз, қабылданатын, физикалық жағынан қолжетімді және төлемге қабілетті сумен қамтамасыз етеді", – делінген. Бұл Резолюция әрбір адамның жеке және тұрмыстық қажеттіліктері үшін жеткілікті, қауіпсіз және төлемге қабілетті суға қол жеткізу құқығын мойындады. 2010 жылдың қыркүйек айында БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі адамның су мен санитарияға құқығы лайықты өмір деңгейіне құқықтың бір бөлігі екенін мойындаған резолюцияны қабылдады. Глейктің судың қажетті талаптары мен адам құқықтары жөніндегі жұмысы Оңтүстік Африкадағы Мазибуконың Йоханнесбург қаласының сотына қатысты Суридегі суға адам құқығын қарастырған Соуэто қалашығының ең көне аудандарының бірінде де пайдаланылды. Тынық мұхиты институты доктор Питер Глейктің жұмысына негізделген осы іс бойынша құқықтық куәліктер берді. Оңтүстік Африканың Йоханнесбургтегі Витватерсранд университетінің Қолданбалы құқықтық зерттеулер орталығы (CALS) және Калифорнияның Оклендтегі Тынық мұхиты институты 2008 жылы Бизнес этика желісінің BENNY сыйлығымен марапатталды.

Қазіргі жұмыс

Глейк – әлемдегі судың жағдайы туралы екі жылдық серияның редакторы, ол "Әлемдегі су" деп аталады. Ол су және климат мәселелері бойынша ақпараттың маңызды көзі болып табылады және CNBC, CNN, Fox Business, Fresh Air with Terry Gross, NPR телеарналарында, сондай-ақ The New Yorker журналында және басқа да көптеген басылымдарда жарияланды. Глейк жылына ондаған рет жаһандық су ресурстарының проблемалары мен шешімдері, климат ғылымы мен саясаты, ғылымның адалдығы туралы лекция оқиды. 2008 жылы ол АҚШ Ұлттық ғылым академиясында Абель Вулман атындағы ерекше лекция ұсынды. 2009 жылы Густав Адольф колледжінде өткен Нобель конференциясында негізгі лектор болды. 2014 жылы Глейк Америка метеорологиялық қоғамының "Ауа райы, климат және қоғам" (WCAS) журналында құрғақшылықтың, климаттың өзгеруінің және суды басқару шешімдерінің Сириядағы азаматтық соғысқа тигізген әсері туралы мақала жариялады. Бұл мақала 2014 жылғы WCAS-тің ең көп оқылған мақаласы болды. 2014 жылдың қыркүйегінде Глейк Калифорния штатының Ауа ресурстарын басқару жөніндегі кеңесі және R20 климаттық әрекет аймақтарымен (R20) бірлесіп ұйымдастырылған "Жаһандық климат келіссөздері: Калифорниядан алынған сабақтар" симпозиумында негізгі баяндама жасады, онда климаттың өзгеруіне байланысты Калифорния штаты қолданған түрлі саясаттарды атап өтті. 2015 жылдың ақпан айында Глейктің "Су-энергия байланысы" жөніндегі жұмысы Джорджтаун университетінің 2015 жылғы қазіргі заманғы арабтану орталығының жылдық симпозиумында шақырылған негізгі баяндамада ерекше аталып өтті. Соңғы лекцияларының ішінде 2017 жылдың қараша айында МакДжордж құқық мектебінде өткен Суға адам құқығы жөніндегі симпозиумдағы негізгі баяндама, 2019 жылғы SkeptiCal конференциясындағы "Фактілерден жұрдас тұмандағы ғылымның шамшырағы" атты негізгі баяндама және 2019 жылы Дүниежүзілік банктың Су апталығындағы "Су, климат және қауіпсіздік: осал әлемде төзімділікті арттыру" тақырыбындағы баяндама бар. 2023 жылы Глейк PublicAffairs/Hachette баспасынан жарық көрген "Судың үш дәуірі" атты жаңа кітабын шығарды, ол Дэвид Уоллес Уэллс, Элизабет Колберт, Джерри Браун және Грета Тунбергтен жағымды пікірлер алды.

Heartland институтының оқиғасы

2012 жылдың 20 ақпанында Глейк ақпан айының ортасында The Heartland институтының құжаттарын рұқсатсыз таратуға өзінің жауапты екенін мәлімдеді. Глейк "Хартленд институтының климаттық бағдарламасының стратегиясының егжей-тегжейін сипаттайтын, пошта арқылы келген анонимді құжатты" алғанын және құжаттың нақтылығын тексеруге тырысқанда "басқа біреудің атынан Хартленд институтынан қосымша материалдарды сұрап алғанын" хабарлады. Heartland институтының мәлімдемесіне сәйкес, таратылған құжаттардың бірі – екі беттік "Стратегиялық хаттама" жалған екен. Глейк құжатты жасақтағанын жоққа шығарды. Глейк өзінің бұл әрекеттерін "жеке және кәсіби шешімдерімдегі және этикадағы қателік" деп сипаттап, "осы жағдайдағы өз әрекеттеріне өте өкініш білдірді" және "осы оқиғадан зардап шеккендердің барлығынан кешірім сұрады". Ол "Климат ғылымы мен ғалымдарға жасалған, көбінесе анонимді, қаржыландырылған және үйлестірілген шабуылдар мен осы пікірталасқа кедеріс келтіруге байланысты, сондай-ақ қатысқан ұйымдардың ашықтығының жетіспеуінен туындаған ашуым менің ой-шешімімді бүлдірді" деді. 24 ақпанда ол Тынық мұхиты институтының басқармасына "уақытша, қысқа мерзімді демалысқа" рұқсат беру туралы өтініш жолдады. Басқарма Глейк пен Heartland құжаттарына қатысты "жақындағы оқиғаларға қатты алаңдаушылық білдірді" және 27 ақпанда жаңа атқарушы директорді тағайындады. Тергеу нәтижесінде Глейк қызметіне қайта орналастырылды, онда институт жалған айыптауды растайтын ешқандай дәлел таппады және "Доктор Глейктің Heartland институтымен болған қарым-қатынасы туралы жария түрде айтқандарын қолдады".