Кіріспе

Пандораның қорабы, «Ғылым ғасырынан алынған нақыл» деген тақырыппен, Адам Кертистің BBC телеарнасы үшін түсірген деректі фильмдер сериясы. 1993 жылы «Ең үздік деректік серия» номинациясы бойынша BAFTA сыйлығын жеңіп алды. Кертис саяси және технократтық рационализмнің салдарына қатысты, ретімен келесі мәселелерді қарастырады: Кеңес Одағындағы коммунизм, Суық соғыс кезеңіндегі жүйелік талдау және ойын теориясы, 1970 жылдардағы Ұлыбритания экономикасы, ДДТ инсектициді, 1950 жылдардағы Ганадағы Кваме Нкруманың басшылығы және ядролық энергия тарихы. Деректі фильмде «Арман үшін жоба» деген қысқаметражды фильмнен алынған кадрлар, әсіресе ашылу тізбегінде кеңінен қолданылады. Кертистің кейінгі «Өзіндік ғасыры» және «Тұрақ» серияларында Пандораның қорабындағыдай ұқсас тақырыптар көтеріледі.

Өмірбаян

Адам Кертис сериалдың туындауы туралы былай түсіндірді: "Мен 50-ші, 60-шы жылдардың соңында өстім. Мен үшін ғалым – ақ халат киген, жарқыраған зертханада мақтанмен тұрған батыр тұлға болатын. Барлығы ғылымның жақсы әлем құруға қолданылуы мүмкін деген ойға құмарланатын. Бірақ содан бері бұл бейне қатты зардап шекті, ал "Пандораның қорабы" осының себебін анықтауға бағытталған". "Пандораның қорабы" Адам Кертистің кейіннен ерекшеленетін көркем стилін алғаш рет көрсеткен жұмысы болды. Ол былай деді: "Мен "Пандораның қорабында" экономика туралы көңілді фильм жасағым келді. Мен телеарнада жаңа ғана бастаған едім, монтаждау кезінде көзімнен жас шығып, суреттеуге ештеңе таба алмадым, тіпті жұмыстан шығарады деп қорқып кеттім. Осы қиын жағдайдан шығу үшін мен BBC архивін қарап шықтым, тіпті бір кезде сөйлейтін үйірсінділерді де қостым. Стильдік тұрғыдан алғанда, көп нәрсе осы тапсырманы мерзімінде орындау қажеттілігінен туындады".

1-бөлім: "Инженерлердің зайыбы"

Бұл эпизод алғаш рет 1992 жылғы 11 маусымда көрсетілді. Ол 1917 жылы билікке келген большевиктердің Кеңес Одағын ғылыми әдістермен индустрияландыруға және басқаруға қалай тырысқанын толық баяндайды. Большевиктер совет халқын ғылыми тұлғаға айналдыруды көздеді. Алексей Гастев адамдарды рационалды ету үшін әлеуметтік инженерияны, соның ішінде әлеуметтік инженерия машинасының көмегімен қолданды. Бірақ большевиктік саясаткерлер мен буржуазиялық инженерлер арасында қақтығыс туды. Ленин: «Коммунистер ештеңеге жетекшілік етпейді, оларға жетекшілік етіледі». 1930 жылы Сталин 2000 инженерді тұтқындады, олардың сегізін «Өнеркәсіптік партия ісі» бойынша соттады. Инженерлік мектептер партияға адал жандарға инженерлік сала бойынша шектеулі білім берді, осылайша олардың саяси ықпалын азайтуға тырысты. Кеңес Одағын дамыту үшін өнеркәсіптік Америка үлгі ретінде пайдаланылды. Магнитогорск қаласы Гэри (Индиана штаты) болат зауытының қаласын дәл көшіру үшін салынды. Бұрынғы жұмысшының бірі олардың тіпті металл ағаштар жасағанын айтады, себебі далада ағаштар өспейтін еді. 1930 жылдардың соңында Леонид Брежнев, Алексей Косыгин және Никита Хрущев сияқты Сталинге адал инженерлердің ықпалы артты, себебі Сталин көптеген бұрынғы большевиктік инженерлерді жойды. Олар бүкіл елді жоспарлау үшін Сталиннің саясатына сәйкес инженерлік технологияны қолдануды мақсат етті. Орталық жоспарлаудың бас мекемесі – Госпланда инженерлер болашақтағы рационалды қажеттіліктерді болжады. КСРО Ғылым академиясының профессоры Виталий Семенович Лельчук бұл деректердің толықтығын абсурдты деп сипаттады: «Тіпті КГБ-ға қанша тұтқындаулар жасалуы керек және қай түрмелерді пайдалану керектігі айтылды. Қамқорлық, роман және фильмдерге деген сұраныс та жоспарланды». Рационалды көрінетін өлшемдер күтпеген нәтижелерге әкеле бастады. Жобаға сәйкес бір километрге тасымалданған тоннаны өлшеу кезінде пойыздар тек квотаны орындау үшін ұзақ сапарлар жасады. Материалдарды пайдалану талаптарын орындау үшін дивандар мен люстралардың көлемі ұлғайтылды. Сталиннен кейін билікті Никита Хрущев алғанда, ол жоспарды жақсартуға тырысты, соның ішінде бағаларды ескеруді де қарастырды. Бұл жерде бағаны құруды ұйымдастыру және әдістеме жөніндегі КСРО мемлекеттік комитетінің басшысы баға журналдарының үлкен үймесімен бірге: «Бұл жүйенің рационалды екенін анық көрсетеді» деді. Академик Виктор Глушков жоспарлау проблемаларын шешу үшін кибернетиканы қолдануды ұсынды. 1960 жылдары экономикалық деректерді өңдеу үшін компьютерлер қолданыла бастады. Тұтынушылардың сұранысы компьютерлік есептеулер арқылы сауалнамалар арқылы жиналған деректер негізінде есептелді. Бірақ жүйедегі уақыт кешіктіруі салдарынан, өндірілген кезде заттарға сұраныс болмайтын. 1960 жылдардың ортасында Леонид Брежнев пен Алексей Косыгин билікті алғанда, Кеңес Одағының экономикасы тоқырады. 1978 жылға қарай ел толық экономикалық дағдарысқа ұшырады. Өндіріс «мағынасыз, күрделі рәсімге» айналды және жоспарды жақсартуға жасалған әрекеттер тоқтатылды. «Ұлы моральдық әрекет ретінде басталған рационалды қоғам құру миллиондаған совет халқы үшін ең жақсы, түсініксіз өмірге әкелді».

"Мәңгіліктің шетіне"

Бұл эпизод, бастапқыда 1992 жылғы 18 маусымда көрсетілген, АҚШ үкіметі мен оның ведомстволарының Суық соғыс кезінде ядролық қауіп пен ядролық қарулану жарысын бақылау стратегиясын әзірлеу үшін жүйелік талдау мен ойын теориясын қалай пайдалануға тырысқанын көрсетеді. Сонымен қатар, ғарыш жарысы, Куба зымыраны дағдарысы және Вьетнам соғысы сияқты оқиғалар кезінде туындаған "бақылаудың жоғалтылуы" дағдарысын басқаруға жасалған әрекеттер де баяндалады. Эпизодта "Доктор Странжлав" фильміне негіз болған деп есептелетін Герман Кан, Альберт Вулстеттер және Джон фон Нейман сынды тұлғаларға назар аударылады. Бұл математикалық сарапшылар Американың RAND корпорациясымен ядролық дәуірдегі ұлттық қауіпсіздік мәселелерін зерттеу үшін жұмыс істеген. Олар әлемді қорқыныш арқылы ғылыми манипуляциялау арқылы басқаруға болатынына сенді. Бірақ бір мәселе саясаткерлердің, қоғамның және жеке тұлғалардың көбінесе болжаусыз және иррационалды мінез-құлқы болды, бұл теорияның кейбір аспектілерін қолдануды қиын етірді. Сонымен қатар, нақты, бейтарап және өңделмеген деректерді табу да қиындық тудырды, олар қысқаша болжамдар жасау үшін негіз болатын еді. Нәтижесінде, олардың көзқарастары көлеңкеге кетіп, ғылыми фантастиканың құрамына кірді. Осы материалдың ұқсас бөлігі Кертистің кейінгі жұмысы "Тұзақтан" ("The Trap") шығармасының "Сенді е*й, дос" ("F**k You Buddy") бөлімінде де қарастырылады. Алайда, "Мәңгілік шетіне" ("To The Brink of Eternity") шығармасы Суық соғыс стратегиясының ядролық және әскери аспектілеріне толыққанды назар аударады, мысалы, алдын алу соғысын жоспарлау және оған қарсы әрекет ету. Джон Нэш туралы есім аталмайды, сондай-ақ ойын теориясының психологиялық және экономикалық аспектілері де қамтылмаған. 2024 жылғы сәуір айының мәліметі бойынша, бұл Адам Кертистің АҚШ-тағы YouTube арнасында көпшілікке қолжетімді емес серияның жалғыз эпизоды.

3-бөлім: "Адамдар лигасы"

Бұл бөлім 1992 жылғы 22 маусымда алғаш рет көрсетілді. Онда 1960-шы жылдардағы консервативті және лейбористік үкіметтер экономистерді экономикалық өсімді белгілі мақсаттарға жету үшін пайдалануға, сондай-ақ Ұлыбританиядағы соғыстан кейінгі экономикалық басқаруды жоспарлауға, салыстырмалы экономикалық құлдыраудың алдын алуға тырысқандары туралы айтылады. Сондай-ақ 1960-шы жылдардағы Уилсон үкіметтерінің девальвацияның ұлттық қадір-қасиетке нұқсан келтіретіні туралы пікіріне тоқталады. 1970-шы жылдардың ортасында кейнсиандық теориялар саясаткерлерді шатастыратын стагфляция пайда болды. Осы уақытта экономистер тобы Маргарет Тэтчерді, Кит Джозефті және басқа британдық саясаткерлерді Ұлыбританияны қайтадан «күшті» етудің қатесіз техникалық құралдары бар екеніне көндірді. 1970-шы жылдардағы стагфляция сол кездегі монетаризмнің түсініксіз экономикалық теориясын саяси ойдың алдына шығарды. 1970-шы жылдардың соңында Милтон Фридман экономика саласындағы Нобель сыйлығына ие болды, тіпті кейбір лейбористік саясаткерлер үкіметтің капиталды құю арқылы экономиканы өсіруге тырысуы инфляцияны қоздырып, зиян келтіреді деп мәлімдеді. 1979 жылы Маргарет Тэтчер билікке келіп, мемлекеттік шығыстарды қысқарту және пайыздық ставкаларды көтеру арқылы инфляцияны төмендету үшін осы жаңа экономикалық теорияларды іске асыруды бастады, осылайша ақша ұсынымын шектеді. Бірақ бұл инфляцияны бірден тоқтатуға мүмкіндік бермеді, сонымен қатар кең ауқымды жұмыссыздыққа және өнеркәсіптік құлдырауға әкелді. 1980-шы жылдардың басында жұмыссыздық 2,5 миллионға жетті, Ұлыбританияның өнеркәсіптік өндірісі 1/6-ға төмендеді, ал Ұлыбританияда ірі көлемде тәртіпсіздіктер басталды. Консервативті үкімет монетаристтік жобадан бас тарды және жұмыс орындарын құру үшін пайыздық ставкаларды төмендетті. Шындығында, 1980-шы жылдардың ортасында Тэтчер ханым телеинтервьюда Милтон Фридманның теорияларына «ешқашан қолдау көрсетпегенін» мәлімдеді. Эпизод экономиканы басқаруға жасалған сәтсіз әрекеттерге қатысқан көптеген экономистердің 30 жыл бұрынғы алдыңғы буындарының соңғы қорытындысына келгенімен аяқталады: олар экономикалық апаттың алдын алуға ғана қабілетті, бірақ өсімді жасауға емес. Басқа экономистердің пікірінше, басқа елдердің табысы бүкіл ұлттық экономиканы жасауға жасалған масштабты әрекеттерге қарағанда, білім беру жүйелерін және өнеркәсіптік базаларын жақсартуға көбірек байланысты. Маргарет Тэтчердің кеңесшісі және экономисті Алан Баддтың айтуынша, бүкіл монетаристтік жоба жұмысшы табының экономикалық және саяси билігін жұмыссыздықты арттыру және жалақыны төмендету арқылы, яғни ол айтқандай, «еңбек резервінің армиясын құру» арқылы азайтуға бағытталған болуы мүмкін.

4-бөлім: "Қызым, қош келдіңіз"

Бұл бөлім, бастапқыда 1992 жылдың 2 шілдесінде эфирге шықты, табиғатқа қатысты көзқарастарға назар аударады және 1940 жылдары адамзатты құтқарушы деп есептелген, бірақ 1960 жылдардың соңында бүкіл экожүйенің құрылуына себепкер болды деп саналған ДДТ инсектицидінің тарихын баяндайды. Сондай-ақ, энтомология және экология ғылымдарының саяси және экономикалық қысымдардың әсерінен қалай өзгергенін көрсетеді. Эпизод 1959 жылғы «Қош бол, миссис Ант» фильмімен аталған. Сонымен қатар, 1958 жылғы «Жер мен жәндікке қарсы» қорқыныш фильмінен және 1941 жылғы «Хоппити қалаға барады» шегіртке мультфильмінің үзінділері қолданылады. АҚШ-та жәндіктер үлкен мәселе болды және олар жиі бүкіл егістіктерді жойды. 1940 жылдары пайда болған ДДТ және басқа инсектицидтер бұл мәселені шешуге көмектесетін сияқты көрінді. Инсектицидтердің көбейгеніне қарай, энтомология ғылымы жәндіктерді жіктеуден жаңа инсектицидтерді сынауға және оларды жоюға, емес, тізімдеуге көшті. Бірақ 1946-1948 жылдары энтомологтар инсектицидтердің басқа жануарларға, әсіресе құстарға кері әсерін тигізіп жатқанын байқады. Химиялық компаниялар жәндіктерге қарсы күресті тіршілік үшін күрес ретінде көрсетті және олардың 1950 жылдардағы жарнамалық фильмдері Чарльз Дарвинді еске түсірді. Дарвиннің өмірбаясын жазған Джеймс Мур Дарвин теориясының майдан және өмір мен өлім аспектілерінің суық соғыс жылдарына қалай бейімделгенін атап өтті. Ғалымдар эволюциядан күш алып, оны қоршаған ортаны бақылау арқылы өзгерте аламыз деп ойлады. 1962 жылы биолог Рейчел Карсон «Көктемнің үнсіздігі» кітабын жариялады, бұл пестицидтерге қарсы алғашқы күшті шабуыл болды және олардың зиянды әсерлерін сипаттады. Бұл үлкен резонанс тудырды, бірақ пестицидтерді қолдануға бірден әсер етпеді. Энтомолог Гордон Эдвардс Карсонның кітабына сын айтқан сөздерін еске түсіреді. Ол ДДТ-ны камера алдында жеп, оның қауіпсіздігін осы кездесулерде көрсеткенін айтады. Американың дамып келе жатқан қала маңындағы аудандарда ДДТ шашыру оның жанама әсерлерін бай және білімді орта таптың назарына жеткізді. Қала маңында тұратын және заңгер Виктор Яннаконе пестицидтерді қолдануға қарсы заңдық шаралар қабылдау мақсатында Экологиялық қорғаныс қорын құруға көмектесті. Олар химиялық заттардың таралуымен бірге уыттылығы артатынын, оны қаңғыбас соқаның жоғалуы дәлелдейді деп мәлімдеді. 1968 жылы Висконсин штатының Мэдисон қаласында ДДТ бойынша тыңдау өтті. Бұл екі тарап үшін де маңызды жаңалыққа айналды, олар Американың барлық құндылықтары қауіпте деп мәлімдеді. Биолог Томас Жукс сот кезінде Time журналына жіберген «Америка – сұлу» әніне ДДТ-ға қарсы пароди жасады. Хью Ильтис 1969 жылы бір ғалымның ДДТ-нің ана сүтіне қалай өтіп, нәрестелердің майлы тіндерінде қалай жиналатыны туралы куәлік бергенін баяндады. Бұл үлкен медиа назарына түсті. Бұрын химиялық заттар жақсы деп есептелсе, енді олар жаман болып саналды. 1960 жылдардың соңында экология маргиналды ғылым болды. Бірақ Яннаконе ДДТ-ны қорғаушылардың эволюция идеясына қарсы тұру үшін экологияны ғылыми негіз ретінде пайдаланды. 1950 жылдары энтомология ғылымының өзгеруіне ұқсас, 1970 жылдардың басындағы әлеуметтік және саяси қысымдар экологияны өзгертті. Экологтар адамның табиғатпен қарым-қатынасының қорғаушылары болды. Джеймс Мур адамдардың Дарвинді табиғатқа деген көзқарастарының жағына бұруға тырысатынын сипаттады. «Түрлердің пайда болуы» кітабында табиғат соғысқандай көрінеді, бірақ сонымен қатар күрделі қарым-қатынастардың желісімен салыстырылады. Дарвин адамдарға табиғатты бақылауға емес, онымен ынтымақтасуға шақырды. Халықтың ойынша, ғылыми теорияның бір ғана тұрақты мағынасы бар, бірақ шындығында ол мәдени меншікке айналады және оны әртүрлі мүдделі тараптар пайдалана алады. 20 жыл өткен соң, ДДТ тарихы баспана құрылысын тоқтату туралы хабарлаған баспасөз конференциясымен жалғасады, себебі онда қоныстанған қара құс табылған. Орнитолог Дэвид Бергер бұл оқиға табиғаттың сезімталдығы туралы мифті дамытуға көмектесті деп сынға алады. Джоан Галифакс экологияны адамдар мен барлық түрлерге сый ретінде сипаттайды, бұл утопия емес, экоттопияны тудырған моральдық сабақ. Саясаттану профессоры Лэнгдон Уиннер әлеуметтік идеалдар ғылымнан алынған сабақтар сияқты бізге оқылып жатыр деп теориялайды. 1950 жылдардың ғылыми түсініктері, табиғатты пайдаланудың шексіз мүмкіндіктері туралы идеялар қазір нашар ойластырылған деп саналады. Ал бүгінгі экология идеялары 30 немесе 40 жылдан кейін де солай ойластырылмаған болып көрінуі мүмкін. Эпизод Дарвиннің табиғаттағы құдайлық қамқорлықты іздеу туралы сөзімен аяқталады: «Мен бүкіл мәселенің адам санасы үшін тым терең екенін терең сезінемін. Ньютонның санасы туралы иттің болжауы сияқты. Әр адам үміттеніп, өзіне сенген нәрсені сене берсін».

6-бөлім. "Атом"

Бұл соңғы эпизод, 1992 жылғы 16 шілдеде алғаш рет көрсетілген, 1953 жылы General Electric компаниясы шығарған «Атом үшін А» атты жарнамалық фильммен аталған. Эпизод ядролық энергияның тарихына шолу жасап береді. 1950 жылдары ғалымдар мен саясаткерлер ядролық энергияның шексіз көзі арқылы жаңа әлем құруға болатынына сенген. Бірақ жағдай нашарлай бастады. Америка мен Кеңес Одағының ғалымдары ондаған қауіпті ядролық электр станцияларын салуға икемделді. Бизнес мүдделері үшін General Electric және Westinghouse компаниялары сатуға арналған реакторлардың ядролық су асты кемелерінде қолданылатын үлгілерге негізделгенін шешті, бірақ олардың тиімділігі мен қауіпсіздігі туралы күмәнді уәделер берді. Дегенмен, 1964 жылы Атом энергиясы комиссиясы кіші реакторлар қауіпсіз болғанымен, электр станцияларында қолданылатын үлкен реакторлар ядролық балқуға бейім екенін анықтады – ядролық реактордың қорғау ыдысының түбінен еруі мүмкін болатын апат. Зерттеулер мұндай оқиғаның болуы мүмкін екенін көрсетті, ал егер орын алса, реактор зардап шегуі мүмкін. Бұл алаңдаушылықтар көпшілікке жарияланбады. Эпизод балқу мәселесін шешуге жасалған әрекеттерді егжей-тегжейлі қарастырады. Кеңес Одағында реакторлар тым қымбат деп есептелді, Брежнев билікке келгенге дейін. Оның басшылығымен Анатолий Петрович Александров қауіпсіздік шаралары өте аз, кейде тіпті қорғау ыдысы жоқ, арзан реакторларды жобалады және олар жоғары жылдамдықпен өндірілді. Бұл сарапшылардың сынына ұшырады, бірақ олардың пікірі ескерілмеді. 1974 жылы Ұлыбританиядағы отандық озық газды суытылатын реакторлық электр станциясының кешігуі Ұлыбританияны американдық PWR реакторлық дизайнын қабылдауға мәжбүр етті. Алайда, Америкада ядролық реактордың күрделі жағдайында ерітуді болдырмау үшін жұмыс істеуге тиіс қауіпсіздік жүйелерінің сенімді жұмыс істеуіне кепілдік беру мүмкін емес екені анықталды. 1971 жылы Айдахо штатында Атом энергиясы комиссиясының сынақ үлгілерінде жүргізілген құбырдың жарылуына қарсы төтенше салқындату жүйелеріне жасалған сынақтар бірнеше рет сәтсіз аяқталды; көбінесе су қысыммен реактордан шығарылды. Теориялық есептеулер шындықпен сәйкес келмейтіні анықталды. Дегенмен, олар нақты реакторда жұмыс істемейтінін дәлелдемеді, сондықтан апат болған жағдайда жұмыс істемеуі мүмкін екенін көрсететін ең жақсы дәлелдерге сүйене отырып, міндетті қауіпсіздік жүйелерін жалғастыруға шешім қабылданды. Инженерлер, ғалымдар және реттеушілер әлеуетті мәселелерді жариялауға тырысқанда, олардың алаңдаушылықтары жарияланбады, бұл мәселелер көпшілікке белгісіз болды және ядролық энергияға деген сенім жоғары болды. Содан кейін 1979 жылы Три-Майл-Айленд және 1986 жылы Чернобыль апаттары осы жаңа технологияның қауіпсіздігі туралы көпшіліктің көзқарасын өзгертті. Ол өнеркәсіп осы типтегі реакторлардың проблемаларын және болжау мүмкін емес сипатын жасырғанын және олармен кеңеспей-ақ, халыққа қауіп төндіргенін көрсетті. Эпизод реакторлардың түрлерінің тек бизнес мүдделерімен таңдалғаны туралы тұжырыммен аяқталады. Зерттелмеген ғылыми және инженерлік мүмкіндіктердің кең ауқымы бар. Сондықтан, ядролық энергияны қоғамдық шешімдер арқылы басқару және қайта дамыту қажет, бірақ моральдық принциптерге негізделген көзқараспен.