Кіріспе

1969 жылы Аркадий мен Борис Стругацкийдің "Билік тұтқындары" романы, сонымен қатар "Тұрғын арал" (Обитаемый остров, ) – совет авторлары Аркадий мен Борис Стругацкийдің ғылыми-фантастикалық романы. Ол 1969 жылы жазылып, сол жылы "Нева" әдеби журналында жарияланды (1969, № 3, 4 және 5, Кеңес жазушылар одағының Ленинград бөлімшесінің басылымы). 1971 жылы мемлекеттік цензура талап еткен көптеген өзгертулермен кітап түрінде шықты; ал 1977 жылы ағылшын тіліне аударылды. Романның басты кейіпкері – Максим Каммерер, ол Түскі әлемдегі Жердің бір нұсқасынан келіп, Саракш атты беймәлім планетада қалып қояды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Максим Каммерер – Жерден келген жас әуесқой ғарыш зерттеушісі, достары мен туыстары оны сәтсіздікке ұшыраған деп санайды, себебі бұл қызмет жемісті емес деп есептеледі. Роман ол адам тәрізді нәсілдер мекендейтін, зерттелмеген Саракш планетасын кездейсоқ ашқанда басталады. Саракштағы атмосфералық жағдай тұрғындардың шардың ішінде өмір сүретінін ойлауына себеп болады. Планетадағы технологиялық даму деңгейі 20 ғасырдың ортасындағы Жермен салыстырғанда шамалас. Жақында планетада ауыр ядролық және конвенциялық соғыс болды, халықтың жағдайы қиын. Максим қонғанда, жергілікті тұрғындар оның кішкентай ғарыш кемесін қару деп қате түсініп, жояды. Бастапқыда ол жағдайын жеңіл қабылдайды, өзін аралдағы қарапайым, бірақ достық халықпен қалған Робинзон Крузо сияқты елестетеді. Ол планета халқымен байланыс орнатып, дос болуды асыға күтеді. Алайда, шындық мүлдем басқаша болып шығады. Қарулы жергілікті тұрғындар оны тұтқынға алып, алғашында концлагерьге, кейіннен психикалық науқас ретінде қарастыратын үкіметтік зерттеу институтына жібереді. Ол қашып, тоталитарлық мемлекеттің астанасына жетеді, ол көршілерімен үнемі соғыс жағдайында болады. Қала қараңғы, лас, полиция мен әскерилердің үстемдігі басып алады. Ол күн сайын екі рет түсініксіз қуатты шабысқа ұшырайды, сол кезде елдің жасырын билеушілеріне, белгілі Аталарға (цензураланған нұсқаларда – Отты Жаратқандар) толық адалдығын және шексіз алғысын білдіреді. Олар халықтың мүддесін қорғайтын, шетелдік және ішкі қауіптерге қарсы бекініс құратын, негізінен, дегенеративтер деп аталатын халықтың келісімсіз жауы, кейде елге шашылған зениттік ракеталық кешендерді (ЗРК) жарылатын террористер. Бұның бәрі Максимге түсініксіз, өйткені оның қоғамы соғыстан, жаулықтан, қылмыстан және материалдық жетіспеушіліктен мүлдем бос. Ресми идеологияға қатысты әлі де шатасқан Каммерер мемлекет пен оның халқын қорғау үшін әскери қызметке алынады. Оған тұтқынға алынған дегенеративтерді, оның ішінде әйелді өлімге жіберу тапсырылады. Ол бас тартқанда, оқ жаудырып жаралайды, аман қалып, күніне екі рет қатты бас ауруына шалдыққан дегенеративтерден құралған астыртын ұйымға қосылады. Дегенеративтер бұл ЗРК-нің салдарынан деп санайды. Максим мұндай кешендердің біріне шабуылға қатысады. Тұтқынға алынып, сотталып, Оңтүстіктегі концлагерге жіберіледі, сол жерге ол қонған болатын. Астыртын ұйымның жоғары лауазымды мүшесі оған кешендер туралы шындықты айтады. Олар Аталардың халықты бақылау үшін қолданатын сананы бақылау сигналын таратады. Ұдайы төмен деңгейдегі сигнал көптеген адамдардың ақпаратты сыни түрде бағалау қабілетін басып тастайды, бұл режимнің үгітін тиімдірек етеді. Сонымен қатар, күніне екі рет берілетін күшті сигнал, үгіт пен шындық арасындағы қақтығыстан туындаған психикалық стрессті жеңілдетеді, сезімтал көпшілікте эйфорияны, ал сигналдың мәжбүрлеу күшіне төтеп бере алатындарда қатты бас ауруын тудырады. Олар – елдегі жалғыз саналы ойлайтын адамдар, соның ішінде астыртын дегенеративтер мен Аталардың өзі. Осы аянға таң қалған және қорқып қалған Каммерер планетаны сананы бақылау жүйесінен құтқаруды өзіне міндет етеді. Оның бірнеше жоспары сәтсіз аяқталады, себебі ем аурудан да нашар болуы мүмкін. Ол шабуылды ұйымдастыру үмітімен радиоактивті Оңтүстікке қашып кетеді, бірақ онда тұратын мутанттар әлсіз және жай жүректі, ал оңтүстікке қарай орналасқан тайпалар аяусыз варварлар. Содан кейін ол мемлекеттің көршісі – Арал Империясына жүгінеді, бірақ Империяның әскерилері әдетте жасайтын жаппай қырғындар мен басқа да зұлымдықтарды сипаттайтын су асты кемесінде құжаттарды тапқаннан кейін бұл жоспардан бас тартады. Ол қазір сананы бақылау хабарларын шығаратын басқару орталығын табуға және жоюға тырысуда. Бұл арада Аталар елдің солтүстік көршісі Хонтиге қарсы жеңіске жету үшін кішігірім соғыс бастауға шешім қабылдайды. Каммерер жергілікті жандармдарға беріліп, Солтүстікке шабуыл жасауды басқаратын жазалау батальонына тағайындалады. Бұл сәтсіз әрекетте оның достарының көпшілігі қаза табады, ал Каммерердің өзі қарсы шабуылдың нәтижесінде ядролық жарылыстардан мүжіліп құтылады. Соғыста қызмет еткеннен кейін, ол мемлекет тарапынан оңалтуды алады және ол қол жетпейтін, Wanderer деп аталатын қуатты Әкеге тапсырылады. Smarty деп аталатын Әке Каммерердің хабарламаларға әсер етпейтінін біліп, оны төңкеріс жасап, билікке келу үшін пайдалануды жоспарлайды. Оның жоспары бойынша Каммерер басқару орталығын басып алып, оның хабарларын қарсыластарын басып тастау және халықтың санасында жаңа басшы ретінде орнату керек. Орталыққа енуге ешбір жергілікті тұрғынға мүмкіндік бермейтін, депрессияны күшейтетін жергілікті хабар тарату алаңымен қоршалған. Smarty орталықтың орналасқан жерін Каммерерге ашады, ол осы жоспарға келіседі; алайда, орталыққа енгеннен кейін, ол оны жояды, осылайша бүкіл ел бойынша жүйені тоқтатып тастайды. Күшті Әке, Wanderer, шындығында, адам прогрессоры, Рудольф Сикорский екені белгілі болады, ол Саракш халқының жағдайын жақсарту үшін жасырын түрде жұмыс істеп жатыр. Оның жоспарлары бұзылғаннан кейін, Wanderer ақыры Максимен кездесіп, оның араласуы үшін оны кінәлайды. Ол Каммерердің асығыс әрекеттерінің күтпеген салдарыларын сипаттайды: сананы бақылау сигналынан бас тарту салдарынан халықтың 20 пайызы қаза табады немесе ақылдан аяды; Саракшта ашаршылық, анархия, кең таралған радиоактивті ластану және Арал Империясының жақын арадағы шапқыншылығы қаупі туындайды, оны олар депрессиялық алаңмен тоқтатуды жоспарлаған. Wanderer Каммерерді планетаны тастап кетуге бұйырады, бірақ Максим бас тартады және жағдайды тұрақтандыруға көмектесу үшін қалады. Саракштың алдағы көптеген қиындықтарына қарамастан, ол басқару орталығын жойғанын қуанады, себебі енді халық өзінің тағдырына өзі жауапты.

Жалғасы

Борис Стругацкийдің кейінгі естеліктеріне сәйкес, Стругацкий ағайындылары "Тұрғын аралдың" жалғасын жазуды жоспарлап отырды. Бірақ Аркадий Стругацкийдің қайтысынан кейін, қалған ағайы роман жазуға батыл болмады. Роман "Белый Ферзь" ("Ақ Ферзь") деп аталатын. Ферзь – шахматтағы патшайымды білдіретін орыс сөзі, орыс тілінде еркек туысқа жатады. Роман Максим Каммерердің, енді прогрессор болған, Арал империясының ортасына ену оқиғасын баяндайтын. Арал империясы бірнеше әлеуметтік "шеңберлерден" тұратын болар еді. Сыртқы шеңбер фашистік, әскериленген қоғамды, ортаңғы шеңбер бейбітшіл, либералдық қоғамды, ал ішкі ядро – Noon Universe Жеріне ұқсас, жоғары дамыған, гармониялық интеллектуалдар қоғамын көрсетер еді. Арнайы әлеуметтік жүйе империяның әрбір азаматын жеке басының ерекшеліктеріне қарай, оған тиіс шеңберге бағыттайды. Кітапта Арал империясының осы қатыгез әлеуметтік іріктеуі әлеуметтік утопияның болуы үшін ең (немесе тіпті жалғыз) шынайы жол екені көрсетілуі керек еді, ал керісінше, Түскі әлемнің Жерінің шынайы мүмкін екендігіне күмән тудырылар еді, тіпті Максимге ішкі шеңбердің басшыларының бірі (олармен байланыс орнатқанда) оның "Жерінің" шындығында қиял әлемі, нақты әлемде болуы мүмкін емес, әдеби туынды екенін айтатын еді (бұл авторлардың өздерінің туындысы бойынша соңғы бағасы болар еді). "Қарағай қырағы" және "Уақыт саяхатшылары" деген тағы екі жалғасы бар, бірақ олардың сюжеттері бірінші кітаптан дерлік тәуелсіз: оларда Максим Каммерер мен Рудольф Сикорский ортақ кейіпкерлер болғанымен, "Тұрғын арал" оқиғалары туралы тек қысқаша айтылады. Авторлар "Ақ Ферзь" кітабында сипаттауды жоспарлаған оқиғалар "Қарағай қырағы" мен "Уақыт саяхатшылары" оқиғалары арасында орын алатын.

Бейімделулер

2007 жылы шыққан роман негізінде үш компьютерлік ойын жарық көрді: Step Creative Group әзірлеген Inhabited Island: Earthling приключение ойыны, Wargaming жасаған Galactic Assault стратегиялық ойыны және Orion Games компаниясының Inhabited Island: Prisoner of Power бірінші тұлғадан ату ойыны. 2008 жылдың желтоқсаны мен 2009 жылдың сәуірінде екі бөліктен тұратын орыс фильмi "Қараңғы планета" шықты.

Ағылшын тіліндегі басылымдар

Бірінші ағылшын тіліне аудармасы, Х. С. Джейкобсон жасаған, романның цензураланған нұсқасына негізделген, себебі түпнұсқа аудармашыға қол жетімді болмады. Эндрю Бромфилд жасаған екінші ағылшын тіліне аудармасы түпнұсқа нұсқаны көрсетеді.