Кіріспе
Британ аралдарындағы экоөңір – Каледон орманы – Шотландияның ежелгі (ескі өсіп тұрған) қоңыржай орманы. Бүгінгі орман – адамдар қоныстанғанға дейінгі орманның қысқартылған түрі, ол бірнеше ондаған қалдық аймақтарда сақталған. Каледон орманының қарағайлары соңғы мұз дәуірінен кейін Шотландияға келген алғашқы қарағайлардың тікелей ұрпақтары, бұл шамамен 7000 ж.б.д. болған. Орман шамамен 5000 ж.б.д. ең үлкен аумақты қамтыды, содан кейін Шотландия климаты ылғалдырақ және желдірек болды. Бұл климаттың өзгеруі 2000 ж.б.д. орман аумағын айтарлықтай қысқартты. Осы кезден бастап адамның әрекеттері (қой мен бұғының жайылуының әсері қоса алғанда) оны қазіргі деңгейге дейін кемітті. Бүгінде бұл орман 35 қалдықтан тұрады, бұл Стивен мен Карлайлдың (1959) растауымен айқындалған (немесе 35-тің кейінгі субъективті бөлінулерін қоса алғанда 84 қалдық), олардың жалпы ауданы шамамен... Каледон орманының осы қалдықтарындағы қарағайлар, анықтама бойынша, мұз дәуірінен кейін Шотландияға келген алғашқы қарағайлардың тікелей ұрпақтары болып табылады. Бұл қалдықтар генетикалық тұрғыдан әртүрлі шотландтық ортаға бейімделген, сондықтан олар әлемдік деңгейде бірегей; олардың экологиялық ерекшеліктері топырақ, өсімдіктер және жануарлардың әртүрлі түрлерімен 9000 жылдық табиғи эволюцияның үздіксіз тізбегін құрайды. Көп жағдайда қалдықтар тым тік, тым тасты немесе ауыл шаруашылығына жарамсыз жерлерде сақталды. Ең ірі қалдықтар Стратспейде және Страт-Диде, өте қышқыл, су өткізгіш мұздық шөгінділерде орналасқан, олар егіншілік пен мал шаруашылығы үшін аз пайдалы. Шотландияның ең алғашқы карталарын зерттеу көрсетіп тұрғандай, Каледон орманының қалдықтары 1600 жылдан бері көп өзгермеген.
The Caledonian Forest is the ancient (old growth) temperate forest of Scotland. The forest today is a reduced extent version of the pre human settlement forest, existing in several dozen remnant areas. The Scots pines of the Caledonian Forest are directly descended from the first pines to arrive in Scotland following the Late Glacial; arriving about 7000 BC. The forest reached its maximum extent about 5000 BC, after which the Scottish climate became wetter and windier. This changed climate reduced the extent of the forest significantly by 2000 BC. From that date, human actions (including the grazing effects of sheep and deer) reduced it to its current extent. Today, that forest exists as 35 remnants, as authenticated by Steven & Carlisle (1959) (or 84 remnants, including later subjective subdivisions of the 35) covering about or The Scots pines of these remnants are, by definition, directly descended from the first pines to arrive in Scotland following the ice age. These remnants have adapted genetically to different Scottish environments, and as such, are globally unique; their ecological characteristics form an unbroken, 9000 year chain of natural evolution with a distinct variety of soils, vegetation, and animals. To a great extent the remnants survived on land that was either too steep, too rocky, or too remote to be agriculturally useful. The largest remnants are in Strathspey and Strath Dee on highly acidic, freely drained glacial deposits that are of little value for cultivation and domestic stock. An examination of the earliest maps of Scotland suggests that the extent of the Caledonian Forest remnants has changed little since 1600.
Тарих
Соңғы мұздық кезеңнен кейін ағаштар қазіргі Британ аралдарына, қазіргі Дувер бұғазының астындағы құрлық көпірі арқылы қоныстанды. Бұл типтегі ормандар қазіргі Ұлыбритания аралында бірнеше мың жыл бойы сақталды, содан кейін климат Атлант кезеңінде бірте-бірте жылына бастады және қоңыржай қылқан жапырақты ормандар Шотландияның Таулы Жерлеріне, британдық аралдарда олар үшін қолайлы соңғы климаттық аймаққа қарай шегіне бастады (Шотландия климатына қараңыз). Мұздықтан кейінгі Еуропа тайгасының батыс шетін құраған жергілікті қарағай ормандарының Шотландия қарағайы, қайың, рован, аспан, арша, емен және басқа да бірнеше төзімді түрлерден тұратын кең дала болған деп есептеледі. Батыс жағалауда емен мен қайың басымдық құрды, ол папоротниктерге, мүктерге және лишайниктерге бай, қоңыржай жаңбырлы ормандар экожүйесінде өркендеді.
Этимология
Атауы Плиний Ескіден шыққан, ол Римнің Британияны басып алғаннан кейін 30 жыл өткен соң, олардың осы аймақ туралы білімі Сильва Каледония маңынан аспағанын жазды. Ол Сильва Каледонияның қайда орналасқандығы туралы ешқандай ақпарат бермейді, бірақ римдіктердің басып алған аумағының белгілі шегі оның Клайд өзенінің солтүстігінде және Тай өзенінің батысында болғанын көрсетеді.
Аңыздар мен фольклор
Британия мәселесінде орман, Historia Brittonum бойынша, король Артурдың он екі шайқасының бірі болған жер, және бұл шайқас Cat Coit Celidon деп аталған. Ғалымдар Рейчел Бромвич пен Марджед Хейкок ескі валлилік Cad Goddeu ("Ағаштар шайқасы") поэмасындағы сиқыршылардың жандандырған ағаштар әскерінің Каледония орманына сілтеме жасағанын ұсынады. Мерлинге байланысты әдебиетте Мэрдин Уилт кейіпі 573 жылы Арфдерид шайқасынан кейін ақылынан айырылып, осы ормандарға шегінді. Ол Гвендолеу ап Кеидионы өлтіргеннен кейін Стратклайд патшасы Риддерх Хейлдің ықтимал ашуынан қашып кетті. Бұл туралы Кармартеннің қара кітабындағы орта валлий тіліндегі екі Мерлин поэмасы – Yr Oinau және Yr Afallenau – жазылған. Орман сонымен қатар Vita Kentigerni-ден Лайлокен атты тағы бір кейіпкердің панасы болды, ол да ақылынан айырылып орманға қашып, Мэрдин Уилттің бастапқы прототипі болуы мүмкін. Уильям А. Янгтың пікірінше, Кретьен де Труаның Артур романындағы "Арыстанның салтбастысы" романында кездесетін Броселианде орманы Целитон орманымен байланысты болуы мүмкін. Орта валлик әңгіме Culhwch және Olwen-де басты кейіпкер Culhwch, Celyddon Wledig атты патшаның ұлы, және оның аты орманмен байланысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Осы әңгімедегі тағы бір кейіпкер, Cyledyr Wyllt, орманның ерекше түрдегі ақылынан айырылған немесе gwyllt (ирланд тілінде geilt) қиналыстарынан зардап шеккендер үшін пана болып табылатынын көрсетеді. Әңгіменің 994-996 жолдарында былай делінеді: "A Chyledyr Wyllt y uab, a llad Nwython a oruc a diot y gallon, a chymhell yssu callon y dat, ac am hynny yd aeth Kyledyr yg gwyllt" ("және оның ұлы Қиледир Жабайы. Гвинн Нютонды өлтіріп, жүрегін кесіп алып, Қиледирді әкесінің жүрегін жеуге мәжбүрледі, осылайша Қиледир де есінен шықты"). Тікелей аталмаса да, Қиледир Уилт есімі Келидон орманының ақылынан айырылу немесе gwyllt қиналыстарынан зардап шеккендердің жасырыну орны екенін көрсететін екі ұғымға жақын.
Қорғау
Шотландияның туған жері қарағай ормандарын зерттеуде Стивен мен Карлайл (1959) шаруалардың жер жыртуы және жергілікті емес қылқан жапырақты ағаштармен отырғызу арқылы одан әрі зақым келгенін көрсетті, нәтижесінде ежелгі орта қалған 12 000 гектардан аспады. Ежелгі қарағай ормандарына арналған келесі нұсқаулық сақтау тарихын қарастырады және әрбір учаскедегі басқару туралы ақпаратты, сондай-ақ қоғамдық көлік, жаяу және велосипедпен барлық ормандарға қалай жетуге болатыны туралы нұсқаулар ұсынады. Каледония қарағай орманының көп бөлігі толық қорғалған, оның көп бөлігі Каирнгормс Ұлттық паркінің құрамына кіреді. Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам (RSPB) және Шотландияның Орман және Жер басқармасы да өздерінің қорықтарында бірнеше қарағайлы алқаптарға ие. Қалған ең ірі аумақтардың бірі – Балморал иелігіндегі Баллохбуи орманы, ол Еуропалық Одақтың Мекендемелер туралы директивасы бойынша ерекше қорғау аймағы ретінде қорғалады. Каледония орманының экологиясы мен оны қалпына келтіру бойынша ғылыми зерттеулер жалғасуда. Сирек кездесетін жер жамылғысы – Linnaea borealis популяциялары бір-бірінен тым алыс болуы мүмкін, нәтижесінде олар көбейе алатын тұқымдарды өндіре алмайды, және ол осы мекендеме типінің индикаторлық түрі саналады. Өрт шотланд қарағайының жаңа көшеттерінің табиғи өсуін күшейтеді.
Қайта енгізу
Соңғы жылдары Ұлыбританияда қырылып кеткен, бірақ бұл жердің туатын жануарларын Каледония қарағай ормандарына қайта енгізуге қызығушылық күшейді. Осы мәселені шешу үшін үкіметті ықпалдауға бағытталған корпорациялар құрылды. Аргиллдегі Кнапдейлге еуразиялық суырды қайта енгізу жөніндегі ұзаққа созылған науқан сәтті аяқталды, сондай-ақ сұр қасқыр мен еуразиялық сілеусінді қайта енгізуге де қолдау көрсетілуде. Жақында кейбір жер иелері өз жерлерінде ірі аң аулау қорықтарын салу және оларға осы түрлерді босату жоспарларын жариялады. Бұл жерлер негізгі учаскелердің 84 кіші бөліміне бөлінген. 2019 жылдың наурыз айында Орман және жерді басқару (Шотландия) заңының 2018 жылғы ережелерін іске асыру шеңберінде Шотландия үкіметі 84 учаскені Каледония қарағайлы ормандары ретінде тізімге енгізді.