Кіріспе

Этикалық, білім беру және діни қозғалыс

Этикалық қозғалыс (этикалық мәдениет қозғалысы, этикалық гуманизм және этикалық мәдениет) – 1877 жылы академик Феликс Адлер (1851–1933) құрған этикалық, білім беру және діни қозғалыс. Адамгершілік мінез-құлық кодектерін дамытуға бағытталған этикалық қозғалыс, Еуропаның секулярлық қоғамдарының және 19 ғасырдағы Америка Құрама Штаттарының секулярлық қоғамының моральдық дәстүрлерінен пайда болды. Іс жүзінде этикалық қозғалыс екі түрдегі ұйым ретінде құрылды: (i) секулярлық гуманистік қозғалыс және (ii) діни көзқараспен басымдыққа ие моральдық қозғалыс. АҚШ-та этикалық қозғалыстар білім беруді дамытуға бағытталған ұйымдарға айналды (мысалы, Америка гуманистік қауымдастығы және Америка этикалық одағы), ал Ұлыбританияда этикалық қозғалыстар Оңтүстік Этикалық қоғамы мен Британдық этикалық одағына айналды – ұйымдық модельдің шіркеулік түрінен әдейі басқан, Конвей Холл этикалық қоғамы, Humanists UK және Sunday Assembly сияқты ұйымдар. Халықаралық деңгейде этикалық мәдениет және секулярлық гуманистік ұйымдар бірлесіп жұмыс істеді; Америка этикалық одағы және Британдық этикалық одағы Humanists International ұйымының негізін қалаушылар болды, оның бастапқы атауы – «Халықаралық гуманистік және этикалық одақ» – этикалық мәдениет қозғалысының философиялық біртүтастығын көрсетеді. Этикалық мәдениеттің негізі – адамгершілік кодекске құрмет көрсету және оған сәйкес өмір сүру, мағыналы өмір сүру және барлық адамдар үшін әлемді жақсырақ ету үшін қажет. 19 ғасырдың басында бұл ғимарат «радикалды жиналатын орын» ретінде танымал болды. Ол кезде ол унитарийлік шіркеу болды; квакерлер сияқты, унитарийлік қозғалыс әйелдердің теңдігін қолдады. Пастор Уильям Джонсон Фокс басшылығымен (1817 жылы қауымның пасторы болған) ол Анна Уилер сияқты белсенділерге мінберін ұсынды, ол Англиядағы қоғамдық жиналыстарда феминизмді қолдаған алғашқы әйелдердің бірі болды және 1829 жылы «Әйелдер құқығы» тақырыбында сөз сөйледі. Кейінгі онжылдықтарда шіркеу унитарийліктен алыстап, алғашқыда атын Оңтүстік Этикалық қоғамы деп өзгертті. Кейін ол атын Оңтүстік Этикалық қоғамы деп өзгертті (бұл атау ресми түрде сақталды, бірақ ол 1929 жылдан бастап Конвей Холл ретінде танымал болды); қазіргі атауы – Конвей Холл этикалық қоғамы. Жаңа өмір қауымдастығы 1883 жылы шотланд зиялысы Томас Дэвидсон құрды. Қауымдастық мүшелеріне ақындар Эдвард Карпентер және Джон Дэвидсон, жануарлар құқықтарын қорғаушы Генри Стивенс Солт, сексолог Хавелок Эллис, феминист Эдит Лис (кейін Эллиске үйленген), романист Олив Шрайнер және Эдвард Р. Пиз кірді. Оның мақсаты – «әрбір адамда кемел мінез-құлықты дамыту» болды. Олар басқаларды шабыттандыру үшін таза және қарапайым өмір сүрудің үлгісін көрсету арқылы қоғамды өзгертуді қалады. Дэвидсон дін, этика және әлеуметтік реформа туралы жүйеленген философияның негізгі жақтаушысы болды. 1883 жылғы 16 қарашада өткен жиналыста Морис Адамс қоғамның мақсаттарының қысқаша мазмұнын жасады:

Қауымдастық қысқа өмір сүрген ұйым болғанымен, ол 1884 жылы Жаңа өмір қауымдастығынан бөлінген Фабиан қоғамын құрды.

АҚШ-та

Жас кезінде Феликс Адлер Нью-Йорктегі Реформалық еврей ғибадатханасы Эмануэльдің раввині болған әкесі Самуэль Адлер сияқты раввин болуға дайындалып жатқан. Білімін жетілдіру үшін Гейдельберг университетіне қабылданды, онда неоканттық философия оған үлкен әсер етті. Ол әсіресе Канттың құдайлардың немесе өлместіктің болуын немесе болмауын дәлелдеу мүмкін емес екендігі және моральді теологиядан тәуелсіз орнатуға болатындығы туралы ойларына қызығушылық танытты. Осы кезеңде ол әйелдер мен еңбек ресурстарын қанаудан туындаған моральдық мәселелермен де бетпе-бет келді. Осы тәжірибелер этикалық қозғалыстың интеллектуалдық негізін қалады. 1873 жылы Германиядан оралғаннан кейін, ол әкесінің қауымымен этикалық көзқарасын уағыз арқылы бөлісті. Оның айтқандарына жағымсыз реакция болғандықтан, ол раввин ретіндегі алғашқы және соңғы уағызы болды. Оның орнына Корнелл университетінде профессорлық қызметке кірісіп, 1876 жылы тағы бір уағыз айтты, ол 1877 жылы Нью-Йорк этикалық мәдениет қоғамын құруға себеп болды, бұл осындай алғашқы ұйым болды.

Ұлыбританияда

1885 жылы он жылдық американдық этикалық мәдениет қозғалысы Ұлыбританияда ұқсас әлеуметтік қызметті ынталандыруға көмектесті. Американдық социолог Джон Грэм Брукс Чикаго этикалық қоғамының жетекшісі Уильям Салтердің памфлеттерін Бернард Босанке, Джон Генри Мьюрхед және Джон Стюарт Маккензи сияқты британдық философтар тобына таратты. Феликс Адлердің әріптесі Стэнтон Койт олардың американдық әріптестерінің "мақсаттары мен принциптерін" талқылау үшін Лондонға келді. 1886 жылы алғашқы британдық этикалық қоғам құрылды. Койт Саут-Плейстің басшылығын бірнеше жылға алды. Ұлыбританияда этикалық қоғамдар гүлденді. 1896 жылы Лондондағы төрт қоғам этикалық қоғамдар одағын құрды, ал 1905 және 1910 жылдар аралығында Ұлыбританияда елуден астам қоғам болды, олардың он жетісі одаққа мүше болды. Бұл жылдам өсудің бір бөлігі Койтке байланысты, ол 1892 жылы Саут-Плейстің басшысы ретіндегі қызметінен бас тартты, себебі ол күткен билік пен құқықтар берілмеді. Британдық этикаға берік орныққандықтан, Койт Лондонда қалды және Батыс Лондон этикалық қоғамын құрды, ол толығымен оның бақылауында болды. Койт Батыс Лондон қоғамын этикалық мәдениеттің және діни практиканың элементтерін қамтитын етіп қалыптастыру үшін жұмыс істеді, 1914 жылы қоғамды Этикалық шіркеу деп атады. Ол мұны "теологиялық терминдерді гуманистік мағынада қолдану" теориясын қолдау арқылы жасады, бұл этикалық қозғалысты дінге мәдени байланыстары бар, бірақ дінсіз адамдарға, мысалы, мәдени христиандарға тартымды ету үшін болды. Койт жиналыстарды "ғибадаттарға" айналдырды, ал кеңістікті шіркеуге ұқсас етіп өзгертті. Ол бірқатар кітаптарында Англикан шіркеуін этикалық шіркеуге айналдыруды ұсынды, этикалық ритуалдың құндылығын жоғары бағалады. Ол Англикан шіркеуінің қоғамның өзінен туындайтын табиғи моральдық күшке ие екенін сезінді, егер шіркеу теологияны ғылыммен алмастырып, табиғаттан тыс сенімдерден бас тартып, Киелі кітабына әртүрлі мәдениеттердің этикалық әдебиеттерін қосып, өзінің сенімдерін және діни рәсімдерін қазіргі заманғы этика мен психология тұрғысынан қайта қараса. Оның Англикан шіркеуін реформалау әрекеті сәтсіз аяқталды, ал ол 1944 жылы қайтыс болғаннан кейін он жыл өткен соң Этикалық шіркеу ғимараты Рим-католик шіркеуіне сатылды. Гарольд Блэкхэм, Лондон этикалық шіркеуінің басшылығын алғаннан кейін, этикалық қозғалыстың шіркеу сияқты элементтерін жоюға тырысты және дінге ұқсамайтын қарапайым гуманизм нанымын жақтады. Ол Этикалық одақты Рационалистік баспасөз қауымдастығымен және Саут-Плейс этикалық қоғамымен біріктіруді ұсынды, ал 1957 жылы бірігуді зерттеу үшін Гуманистік кеңес құрылды. Қайырымдылық мәртебесіне қатысты мәселелер толық бірігуге кедергі келтірсе де, Блэкхэм басшылығымен Этикалық одақ 1967 жылы атын өзгертіп, Британ гуманистік қауымдастығына айналды – бұл Ұлыбританияда дінсіз мораль мен секуляризмді қолдау үшін негізгі ұйымдастырушы күшке айналды. BHA этикалық қоғамдар одағының заңды мұрагері болды. 1886-1927 жылдар аралығында Ұлыбританияда жеті жүз төрт этикалық қоғам құрылды, бірақ бұл жылдам өсім ұзаққа созылмады. 1920-ші жылдар мен 30-шы жылдардың басында олардың саны үнемі азайды, 1934 жылы он қоғам ғана қалды. 1954 жылы олардың саны төртке дейін азайды. 1971 жылы әлеуметтанушы Колин Кэмпбелл "Ағылшын этикалық қозғалысы 1969 жылы Саут-Плейс этикалық қоғамы өзінің атын Саут-Плейс гуманистік қоғамы деп өзгерту туралы талқылаған кезде тоқтады" деген пікірді айтты.

Негізгі идеялар

Этикалық мәдениет өзінің негізін қалаушының көзқарастарын міндетті түрде соңғы сөз деп санамаса да, Адлер этикалық мәдениетте маңызды болып қалатын негізгі идеяларды анықтады. Бұл идеялар мыналарды қамтиды:

Адамның құндылығы мен ерекшелігі – Барлық адамдар өздерінің іс-әрекеттерінің құндылығына тәуелсіз, табиғи құндылыққа ие деп есептеледі. Олар құрмет пен қадір-қасиетке лайық, ал олардың бірегей қабілеттері қолдау көрсетіліп, құрметпен аталуы тиіс. Өзара байланыстылық – Адлер ғаламды сансыз ерекше және маңызды моральдық тұлғалардан (жеке адамдардан) тұратындығы туралы түсінігін білдіру үшін «Этикалық көпқырлылық» терминін қолданды, олардың әрқайсысы басқаларына өлшеусіз әсер етеді. Басқаша айтқанда, бәріміз бір-бірімізбен байланыстымыз, әр адам бүтіннің бір бөлігі болып табылады және бүтін әр адамға әсер етеді. Біздің өзара байланыстылығымыз этиканың өзегінде жатыр. Көптеген этикалық қоғамдар "Адамдар ең биік нәрсені іздеу үшін жиналатын орын – қасиетті жер" деген мағынадағы белгіні көрнекті орынға қояды.

Құрылымы мен оқиғалары

Әдепті қоғамдарды әдетте "Лидерлер" басқарады. Лидерлер Америка этикалық одағында оқытылып, сертификат алады (бұл дін қызметкеріне берілетін құқыққа тең). Қоғамдар Лидерлерді, протестанттық қауымдар пасторды "шақырып" жұмысқа алатындай, солай жұмысқа тартады. Барлық этикалық қоғамдарда кәсіби Лидер болмайды. (Көбінесе этикалық қозғалыс, сертификатталған кәсіби Лидерлерді басқа Лидерлерден ажырату үшін үлкен әріптер қолданады.) Директорлар кеңесі күнделікті мәселелерді шешеді, ал мүшелер комитеттері қоғамның нақты іс-әрекеттеріне және қатысуына бағытталған жұмыстармен айналысады. Әдепті қоғамдар көбінесе жексенбі күндері апта сайын жиналыстар өткізеді, әр жиналыстың басты бөлігі – "Платформа" болып табылады, онда Әдепті қоғамның Лидері, қоғам мүшесі немесе қонақтар жарты сағаттық сөз сөйлейді. Көптеген этикалық қоғамдарда Платформамен бірге кәмелетке толмағандарға арналған жексенбілік мектеп те ұйымдастырылады. Америка этикалық одағы жыл сайын AEU Ассамблеясын өткізеді, ол АҚШ-тың барлық этикалық қоғамдарын біріктіреді.

Құқықтық даулар

Этикалық қоғамдардың діни ұйымдар ретінде салықтық мәртебесі Вашингтон, Колумбия округінде (1957) және Остин, Техас штатында (2003) сот істерінде сақталды. Салықтан босату статусынан бас тартуға қатысты шағымда Тексас штатының апелляциялық соты "Комптролердің тестілеуі конституциялық тұрғыдан жеткіліксіз және Этикалық қоғам сұралған салық жеңілдіктеріне құқылы" деген шешім шығарды. Өйткені, Комптролердің тестілеуі біздің көп түрлі және плюралистік қоғамымызда Бірінші поправканың қорғауына лайық болатын сенім жүйелерінің толық спектрін қамтымайды.

Адвокаттар

Британ премьер-министрі Рамзи Макдональд британдық этикалық қозғалыстың белсенді қолдаушысы болды, өмірінің басында христиан дінін ұстанған. Ол этикалық шіркеудің және этикалық қоғамдар одағының (қазіргі Humanists UK) мүшесі, South Place этикалық қоғамының тұрақты қатысушысы болды. Этикалық қозғалысқа қатысқан кезінде ол бірнеше рет Этикалық одақтың жылдық мәжілісін төрағалық етті және Стэнтон Койттың «Этикалық әлем» журналына мақалалар жазды. Британ сыншысы және альпинист Лесли Стивен Ұлыбританиядағы этикалық мәдениеттің көрнекті жақтаушысы болды, Батыс Лондон этикалық қоғамының президенті ретінде бірнеше мерзім қызмет етті және этикалық қоғамдар одағының құрылуына атсалысты. Альберт Эйнштейн этикалық мәдениетті қолдады. 1951 жылы Нью-Йорк этикалық мәдениет қоғамының 75 жылдығында ол этикалық мәдениет идеясы діни идеализмдегі ең құнды және мәңгілік нәрсенің жеке түсінігін бейнелейтінін айтты. Адамзаттың тірі қалуы үшін мұндай сенім қажет, – деп сақты Эйнштейн. Ол: «Этикалық мәдениет болмаса, адамзаттың құтқарылуы жоқ» деді. Бірінші ханым Элеонора Рузвельт гуманизм қазіргі түрімен қалыптаса бастаған кезде Нью-Йорк этикалық мәдениет қоғамының тұрақты қатысушысы болды және сол жерде ол замандас жетекші гуманистермен және этикалық мәдениет өкілдерімен достық қарым-қатынас орнатты. Ол этикалық қоғамның жетекшісі Ал Блэкпен бірлесіп бүкіл ел бойынша азаматтық лагерь құруға жұмыс істеді. Ол Атлантиканың екі жағындағы тұлғалар секулярлық гуманизм туы астында бірігуді қолдаған кезде қозғалысқа қатысуын жалғастырды. Ллойд пен Мэри Морейннің «Гуманизм – келесі қадам» (1954) кітабының бірінші басылымына қолдау көрсетіп, оны «Маңызды кітап» деп бағалады.