Кіріспе

Саравактағы өзен, Малайзия. Малайзияның ең ірі және ең биік (160 м) гидроэлектрлік жобасы – Бакун гидроэлектрлік тоғаны Ражанг өзенінің саласы Балуи өзенінде орналасқан. Басқа маңызды салалары – Катибас өзені, Нгемах өзені, Иран өзені, Пила өзені, Балле өзені, Банкит өзені және Кановит өзені. Өзеннің жоғарғы ағысындағы аймақтар, мысалы, бастауына жақын жерлер, малай тілінде «Улу» (яғни «өзеннің жоғарғы ағысы») немесе «Хулу» деп аталады. «Хулу Ражанг» – Ражанг өзенінің жоғарғы ағысының бөлігі. Өзен бойындағы, қала деп атауға тым кішкентай елді мекендер ибан тілінде «Нанга» деп аталады, бұл тіл өзеннің негізгі арнасына салалар қосылатын аймақтарда қолданылады. «Нанга» мысалдары: Нанга Нгемах, Нанга Дап және Нанга Пой. Ибан тілінде «Нанга» сөзі «ұзын үй» дегенді білдіреді және көбінесе оның жанынан өтетін өзеннің атымен аталады. Кейбір қауымдар «Румах» (малай тілінде «үй» дегенді білдіреді) деп атайды, одан кейін басшының аты қосылады (сондықтан ол уақыт өте өзгеруі мүмкін). «Long» сөзі, «қосылған жер» деген мағынаны білдіретін, Оранг Улу (жоғарғы ағын халқы) кіші салалар мен үлкен өзеннің қосылған жерін атау үшін қолданады, дәл сол сияқты малай тілінде «Куала» (мәні «өзен дельтасы») сөзі қолданылады. Қытай иммигранттары Қытайдағы тағы бір «Аққу өзенін» еске түсірген болуы мүмкін.

Курс

Ражанг – Малайзиядағы ең ұзын өзен жүйесі, оның бастауы Ниувенхус тауларында, ол Малайзия мен Индонезия арасындағы саяси шекараны құрайды. Бұл тауларда жыл сайын 200 миллионнан астам тонна жауын-шашын түседі, ол Ражанг өзенінің бастауын құрайды. Өзен солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай ағады. Пунан-Бах халқы Ражанг өзенінің бастауында қоныстанған. Ражангтың салаларының бірі – Балуи өзені, Хос тауларының солтүстігінде, Каян және Кения халқының жеріне құяды. Өзеннің батыс жағында Белага ауданы орналасқан, ал одан төмен қарай Ибан халқының басымдығын көрсететін Пелаг Rapids жатыр. Бұл ағын Ражанг өзенінің сағасынан 180 миль (290 км) қашықтықта орналасқан. Балех өзені Хос тауларының оңтүстігінен Балуи өзеніне қосылғанда, осы қиылысқан жерде, өзен сағасынан шамамен 160 миль (257 км) жерде, Капит қаласына жақын шығыстан батысқа қарай аға бастайды. Капит – Сибудан келетін экспресс кемелердің соңғы аялдамасы, онда қытай, ибан және кайан халқы тұрады. Капит – Ражанг өзенінің жоғарғы ағысындағы ең ірі қала. Өзен бойында Катибас өзенінің сағасында орналасқан Сонг сияқты кішкентай қалалар да бар. Теңізден 193 шақырым қашықтықта қытайлар мен ибандар қоныстанған жерлер орналасқан. Жерлер бірнеше акрға бөлінген, онда шағын шаруалар ауыл шаруашылығы үшін жерді өңдейді. Осы аралас аймақтардың арасында, теңізден 169 шақырым қашықтықта Кановит қаласы орналасқан; мұндағы өзеннің ені 1 шақырымға жетеді. Өзен жағасындағы ең ірі қала – Сибу, Ражангтың сағасынан 105 шақырым жоғарыда орналасқан. Оған мұхиттық кемелермен жетуге болады және ол Саравақтың орталық аймағының саяси, экономикалық, мәдени және білім беру орталығы болып табылады. Өзен бойындағы басқа қалалар – Сарикей (Ражанг қаласынан 24 миль (39 км) қашықтықта) және Бинтангор (Сарикейден 11 миль (18 км) қашықтықта). Бұл екі қалада негізінен қытай халқы қоныстанған. Танжунг Манис ауданы (өзен сағасынан 16 миль (26 км) қашықтықта) Ражанг дельтасының жанында орналасқан, онда малай және меланау халқы басым. Брюит аралы Ражанг дельтасында орналасқан, Сирик нүктесінде маяк орнатылған.

Тарих

Ражанг алабының халқы 19-шы ғасырда Бруней империясы кезінде өте сирек болды. Өзен жағасында тұратын адамдар Брунейден келген малайлармен сауда жасады. Сол кезде Меланау, Кановит және Ражанг этностары өзеннің төменгі ағысында өмір сүрді; Букет, Пунан Бах, Лугат, Сихан және Кежаман этностары өзеннің ортаңғы бөлігінде, ал Пенан және Сепинг тайпалары – жоғарғы ағысында мекен етті. 19-шы ғасырдан кейін Каян және Кениях тайпалары қазіргі Индонезияның Калимантан аймағынан Балуи өзеніне көшіп келді. Сонымен қатар, Ибан халқы Батыс Калимантаннан Ражанг аңғарының төменгі бөлігіне қоныс аударып, егіншілік негізін өзгертті. Ражанг алабына жаңа тайпалардың келуі этносаралық қақтығыстарға алып келді, соның салдарынан кейбір этностық топтар Балингиан және Татау өзендеріне қашып кетті. 19-шы ғасырдың соңында Чарльз Брук үкіметі Ражанг алабында саяси тұрақтылықты орнату мақсатымен Ражанг бойында бекіністер салуға кірісті. Одан кейін қытайлар ішкі аймаққа көшіп, бекіністерге жақын қоныстанды және жергілікті тұрғындармен орман өнімдерін саудалады. 1884 жылы Вайнер бекінісі салынды, ал Белага тез арада ауданның саяси және экономикалық орталығына айналды. Кейіннен бекіністің маңында мемлекеттік мекемелер, мектептер, банк, полиция бөлімі, мешіт және шіркеулер бой көтерді. 1973 жылдың 25 наурызында, коммунистік бүлік кезінде, Саравак үкіметі «Ражанг арнайы қауіпсіздік аймағын» құрды, ал Ражанг қауіпсіздік командованиесі (РАСКОМ) Ражанг дельтасындағы коммунистік қызметтерді тоқтату үшін азаматтық, әскери және полиция басшылықтарының бірлескен күштерімен құрылды. 1997 жылдан бастап Балуи өзенінің жоғарғы ағысында Бакун тоғанының салынуы Сугай Асапқа қайта қоныстандыру жобасын іске қосты.

Құстар

2004 жылғы зерттеуде құстардың барлығы 122 түрі тіркелді, оның 21 түрі өзеннің сағасында, 96 түрі Хосе тауларында және 88 түрі Саравақтың ішкі аймағындағы Ланжак Энтимауда кездесті. Ражанг алабында табылған жалғыз эндемикалық құс түрі – күріш далаларында көптеп кездесетін Дуски муниясы. Ражанг алабында жиі кездесетін басқа құс түрлері: Тынық мұхитының қарлығашы, кішкентай құс шоқысы және Азия жылтыр торғайы. Құстардың жиырма түрі (көбінесе бүркіттер, балықшылдар, шағалақайлар, тоқылдақтар) қорғалады, ал құстардың жеті түрі (көбінесе мүйізділер мен фазандар) 1998 жылғы Саравак жабайы табиғатты қорғау туралы заңымен толық қорғалады. Емпурау (Tor tambroides) және Сема (Tor douronensis) балықтары жергілікті халық арасында бағаланатын балықтар болып саналады. Емпурау әлі де Ражангтың жоғарғы салаларында, мысалы Балле өзенінде, сондай-ақ Бакун тоғанының жанында көбейеді.

Экономика

Ражанг өзенінің жоғарғы ағысындағы негізгі экономикалық қызмет – ағаш өңдеу. Экспортқа шығарылатын ағаштардың түрлеріне рамин, фанера, капур, меранти, керуинг және белиан жатады. Ражанг бассейнінің ортаңғы бөлігінде күріш ең көп өсіріледі. 1960 және 1970 жылдары биньябанг жемістері ("иллипе жаңғақтары") кеңінен саудаланып, сауда орталығы Сибу қаласы болды. Бұл жемістер өзенде қоныстанған емпурау балығы сияқты балықтардың тағамы болып табылады. Ражанг алабындағы өзге де шаруашылық қызметтеріне резеңке, бұрыш және көкөніс өсіру, сондай-ақ құс шаруашылығы кіреді.

Сауда

Ражанг порты басқармасы (RPA) Ражанг өзені бойындағы бес өзен портының сауда қызметін үйлестіретін бас реттеуші орган болып табылады. RPA барлық порт пайдаланушыларына техникалық қызмет көрсету, жеткілікті және тиімді порт қызметтерін ұсынуға арналған. Ол Сибу портының операциялық орталығында орналасқан. Сибу мен Сунгай Мераға Палох өзені арқылы қысқарақ жолмен жетуге болады, бұл жағдайда өзен сағасынан қашықтық тиісінше 82 км және 92 км-ге дейін қысқарады. Бірақ өткен жылға қарағанда жалпы жүк көлемі 5,0 миллионнан 3,2 миллион тоннаға дейін азайды. Ражанг өзені бойындағы бес өзен порты (өзен сағасынан қашықтығы бойынша реттелген): 2017 жылғы «Сибуға сапар» кезінде Ражанг өзені бойындағы ұзын үйлерге саяхат экологиялық туризм жобасы ретінде насихатталды. Өзен жағасында мекендейтін бақалар осы шараның талисманы болды.

Көлік

Сибу қаласына 80 миль (130 км) қашықтықтан теңіз кемелері жүріп келе алады, ал тағы 100 миль (160 км) өзенді азу шағын кемелермен бағалауға болады. Саравак ішкі аймағына қарай созылатын өзеннің қалған бөліктерін тек кішкентай каноэлер ғана бағалай алады.

Су сапасы

Ражанг өзенінің жоғарғы ағысында еңбекке жарамды ағаштарды кесу кеңінен таралған. 2004 жылдың мамыр айынан желтоқсан айына дейін Ражанг өзені бойында жүргізілген маңызды зерттеу көрсеткендей, Ражанг өзенінің негізгі арнасы кішігірім салаларынан басқа лайлы болды. Судың мөлдірлігі сол кезде шамамен 4-тен 5 сантиметрге дейін болды. Таксономиялық байлық индексіне сүйенсек, Қановит пен Белага өзендері арасындағы өзеннің жоғарғы ағысы 15-20 жыл бұрынғы ағаш кесуден жаңарып келеді, бірақ Пенан өзені жергілікті тұрғындар балық аулау үшін улы химиялық заттар қолдануына байланысты қалпына келмейді. Лебааннан Селаланг өзеніне дейінгі өзен бөлігі таза емес деп есептеледі.

Су тасқыны

Жағалауға жақын Ражанг дельтасындағы су тасқыны көбінесе толқындардың көтерілуінен туындайды, ал Сибу маңындағы 120 км ішкі аймақтардағы су тасқыны – өзен төсегінде шөгінділердің жиналуынан туындаған, жеткіліксіз су өткізгіштікке байланысты қатты жаңбырдың салдарынан болады, бұл өзеннің жоғарғы ағысындағы қарқынды құрылыс есебінен туындаған. 2020 жылдың қыркүйек айында Ражангтың жоғарғы салаларындағы ауыр жаңбыр Капит, Сонг, Кановит және Сибудың жазық аймақтарында күрт су тасқынына әкелді.

Ағаш бұталары

2010 жылдың 6 қазанында қатты жаңбырдан үлкен жер көшкіні болды, нәтижесінде ағаштар мен қиындықтар Балех өзеніне, Капиттен жоғарыдағы салаларына, содан кейін Ражанг өзеніне құлады. Ағаштар мен қиындықтардың жалпы көлемі 300 000 м³-тен асып кеткені естілді. Бұл тосқауыл Иган өзеніне де әсер етті. 50 шақырымға созылған ағаш қалдықтары 8 қазанда Сибуға жетіп, өзен жағасында тұратын адамдардың көлікпен қатынауын қиындатып, көптеген балықтардың өлуіне себеп болды. 2012 жылдың 2 қарашасында Global Witness компаниясы WTK компаниялар тобының еншілес компаниясы Interglobal Empire компаниясының T/3476 орман шаруашылығы желісіндегі ағаш кесу операциялары Мелатай өзеніне құлаған жер көшкініне кінәлі екенін мәлімдеді, бұл Ражанг өзенін тосқан. 2017 жылдың басында Балуи өзенінің жоғарғы ағысында да осындай тосқауылдар орын алды. 2021 жылдың тамызында Режанг өзені тосылып, Сибудағы су тазарту қондырғылары жұмысын тоқтатты. 2024 жылдың наурыз айында Капит облысының Сонг қаласының жанында тағы да тосқауыл болды.