Кіріспе
Малайзия штаты Келантан () – Малайзиядағы штат. Штаттың астанасы Кота-Бару, онда Кубанг Керианның патшалық резиденциясы орналасқан. Штаттың құрметті атауы – Дарул Наим (жауи: ; «Бақытты мекен»). Келантан – Шығыс Малайзиядан тыс, екінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісінде «аудан» терминін қолданбайтын жалғыз штат. Оның орнына аудандар «джаджахан» (колониялар) немесе жиынтықтар деп аталады, сондай-ақ бір автономды кіші аудан бар. Келантан түбектің солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. «Найзағайлар елі» деп аударылатын (төмендегі басқа теорияларды қараңыз) Келантан – жасыл күріш далалары, қарапайым балықшылар ауылдары және казуарина ағаштарымен көмкерілген жағажайлары бар аграрлық штат. Келантанда Малайзиядағы ең ежелгі археологиялық жаңалықтар табылды, оның ішінде бірнеше тарихи халықтардың қоныстары бар. Келантанның салыстырмалы оқшаулануы мен негізінен ауылдық өмір салтының салдарынан, келантандық мәдениет түбектің қалған бөлігіндегі малай мәдениетінен шамалы ерекшеленеді; бұл ас-суда, өнерде және кейбір стандартты малай тілін білетіндерге түсініксіз келантандық малай тілінде көрінеді. Келантан Малай түбегінің солтүстік-шығысында орналасқан. Солтүстікте Таиландтың Наратхиват провинциясы, оңтүстік-шығыста Теренггану, батыста Перак және оңтүстікте Пахангпен шектеседі. Келантанның солтүстік-шығысында Оңтүстік Қытай теңізі орналасқан. Келантан әртүрлі тропикалық жаңбырлы ормандарға және экваторлық климатқа ие. Штаттың тау тізбегі Титивангса тауларына жатады, олар Оңтүстік Мьянма, Оңтүстік Таиланд және Малайзия түбегінде орналасқан Тенэссерим тауларының бір бөлігі болып табылады, ал Йонг Белар тауы штаттың ең биік нүктесі болып табылады.
Kelantan (; Jawi: ; Kelantanese Malay: Klate; ) is a state in Malaysia. The capital, Kota Bharu, includes the royal seat of Kubang Kerian. The honorific name of the state is Darul Naim (Jawi: ; "The Blissful Abode"). Kelantan is the only state outside of East Malaysia that does not use the term district in its second level administrative division. Instead, the districts is named as colonies (Jajahan) or collectivities and one autonomous subdistrict. Kelantan is located in the north eastern corner of the peninsula. Kelantan, which is said to translate as the "Land of Lightning" (see alternate theories below), is an agrarian state with green paddy fields, rustic fishing villages and casuarina lined beaches. Kelantan is home to some of the most ancient archaeological discoveries in Malaysia, including several prehistoric aboriginal settlements. Due to Kelantan's relative isolation and largely rural lifestyle, Kelantanese culture differs somewhat from Malay culture in the rest of the peninsula; this is reflected in the cuisine, arts and the unique Kelantanese Malay language, which is unintelligible even for some speakers of standard Malay. Kelantan is positioned in the north east of the Malay Peninsula. It is bordered by Narathiwat Province of Thailand to the north, Terengganu to the south east, Perak to the west and Pahang to the south. To the north east of Kelantan is the South China Sea. Kelantan has diverse tropical rainforests and an equatorial climate. The state's mountain ranges belong to the Titiwangsa Mountains, which are part of the Tenasserim Hills that span throughout southern Myanmar, southern Thailand and Peninsular Malaysia, with Mount Yong Belar being the state's highest point.
Этимология
Келантан атауының шығу тегі туралы бірнеше ұсыныс бар. Бір теория бойынша, Келантан сөзі гелам хутам сөзінің өңделген түрінен шыққан, яғни каджупут немесе батпақ шай ағашын (Melaleuca leucadendron) білдіретін малай сөзі. Басқа теориялар атаудың малай тіліндегі «кілатан» – «жарық немесе жылтыр» немесе «колам танах» – «сазды тоған» сөздерінен шыққандығын айтады. Келантан, олардың ықпалында болған кезде сиамдықтар оны Калантан (กลันตัน) деп атаған.
Тарихқа дейінгі
Келантанның ерте тарихы толыққанды белгілі емес, бірақ археологиялық дәлелдер тарихи алдындағы дәуірде адамдар қоныстанғанын көрсетеді.
Малахадан бұрынғы дәуір
Ертедегі Келантан Фунан патшалығы, Кхмер империясы, Чампа және Сиаммен байланыста болған. Шамамен 1411 жылы Раджа Кумар есімді ислам билеушісі болды және Келантан сол кезде маңызды сауда орталығы еді.
Келантан сұлтандығы
1499 жылы Келантан Малакка сұлтандығының қарауында болды. 1511 жылы Малакка құлағаннан кейін Келантан бөлініп, кішкентай билеушілер басқарып, сол кездегі шығыс жартыаралдың қуатты малай мемлекеті Патаниге салық төледі. 17 ғасырдың басында осы билеушілердің көпшілігі Патаниге бағынды. Аңыз бойынша, Сик Сити Ван Кембанг 1610-1667 жылдар аралығында Келантанды билеген. Келантан 1619 жылы Раджа Биру билігінде Патанимен өзара сауда және әскери мақсаттар үшін саяси одақ құрды. 1651 жылы Келантан ражасы Патани патшайымын тақтан түсірді, осылайша Патаниде Келантан билігінің кезеңі басталды. 1760 жыл шамасында Патани тегіндес аристократ әскербасшысы Лонг Юнус қазіргі Келантан аумағын біріктіріп, әкесінің күйеуі Ку Тананг Вангса (Теренггану регенті) оны Янг ди Пертуан Муда, яғни Келантанның орынбасар билеушісі етіп таққа отырғызды. 1795 жылы Лонг Юнустан кейін оның күйеу баласы Тенгку Мұхаммедті Теренггану сұлтаны Мансур тағайындады. Лонг Юнустың ұлдары Теренгганудың Тенгку Мұхаммедті таққа отырғызуына қарсылық көрсетті, соның салдарынан Лонг Юнустың үлкен ұлы Лонг Мұхаммед Теренггануға қарсы соғыс ашты. 1800 жылы Теренггану жақтастары жеңіліске ұшырады, ал Лонг Мұхаммед Келантанды Сұлтан Мұхаммед I атандырып биледі. Кейін жаңа сұлтан мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін тақ үшін жаңа азамат соғысы басталды. Оның сіңілі ұлы Лонг Сеник Мөлүт Мерах ағалары мен туыстарынан басымдық алып, 1835 жылы Сұлтан Мұхаммед II болып таққа отырды. Сұлтан Мұхаммед II Сиаммен жасаған шала одағын пайдаланып, қазіргі Келантан мемлекетін құрды, оның орталығы Келантан өзенінің шығыс жағалауындағы жаңа бекініс болды, ол 1844 жылы Кота Бару атанды.
Федерацияланбаған малай мемлекеттері
1909 жылғы Англо-Сиам шартының талаптарына сәйкес, тайлар Келантан, Тереңгану, Кедах және Перлис штаттарына қатысты құқықтарын Британ империясына өткізді, осылайша Келантан британдық кеңесшісі бар Бірікпеген малай штаттарының біріне айналды.
Жапондықтар басып алған жер
Келантан 1941 жылғы 8 желтоқсанда жапондықтар Малайзияны басып алған кезде алғаш рет қонған жер болды. 1943 жылы Келантан екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар тарапынан Таиландқа берілді және Таиланд провинциясы болды. Келантан 1945 жылғы тамыз айында екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң Малайяға қайтарылды.
Малайя одағы мен Малайя Федерациясы
Келантан 1946 жылы Малай Одағының құрамына, ал 1948 жылғы 1 ақпанда Малайя Федерациясының құрамына кірді. Басқа Малайя штаттарымен бірге 1957 жылғы 31 тамызда тәуелсіздікке ие болды. 1963 жылғы 16 қыркүйекте Келантан Малайзия штаттарының біріне айналды.
География
Малайзия түбегіндегі ең биік екінші шың – Гунунг Корбудың беткейлерінде бастау алып, Ненгири өзені шығысқа қарай ағып, бірінші Галас өзенімен, содан кейін Лебир өзенімен қосылады. Лебир өзені Таман Негара ұлттық паркінің қалың ормандарында пайда болады. Куала Крайдан бастап біріккен өзендер Келантан өзені (сонымен қатар Сунгай Келантан деп те аталады) болып құяды, бұл кең, лайлы түсті өзен құнарлы жағалау жазықтарында үстемдік құрып, аймақтың географиясын анықтайды. Келантан өзенінің аңғары – құнарлы күріш егістігі, қатты ағаштар мен резеңкеге бай, тропикалық жемістермен толы жер. Ғасырлар бойы Келантанды елдің қалған бөлігінен Титиванса таулары бөліп тұрды – түбек бойында солтүстіктен оңтүстікке созылған тау тізбегі. Келантанға жету үшін апталар бойы қиын сапар жасау қажет болды. Келантанға жетудің "оңай жолы" – теңіз бен қарақшыларға қарсы тұрып, түбекті айналып өту еді. Осы себепті Келантан тарихы көбінесе теңіз және қайықтармен байланысты. Күні бүгінге дейін оның көптеген халқы теңізге тығыз байланысты. Жағалаудағы тұрғындармен сөйлессеңіз, олардың ата-бабаларының ең ерте заманнан бері "теңізден" шыққандығын естисіз. 1920 жылдары, британдық отаршылдық кезінде, теміржол салынып, штаттың солтүстік жағалауындағы Тумпатты Жоғарғы Келантан мен Пахангтың ормандары арқылы, содан кейін басқа штаттармен байланыстырды. Сонымен қатар, 1920 мен 1980 жылдар аралығында Келантанды көршілес штаттармен байланыстыратын магистральдық жолдар салынды. Қазіргі таңда 8-ші ұлттық тас жол арқылы Куала-Лумпур қаласынан Кота-Бхару қаласына 8 сағатта таулар арқылы саяхаттауға болады.
Климат
Келантан тропикалық климатқа ие, температурасы 21-ден 32 °C-қа дейін және жыл бойы үзіліспен жаңбыр жауады. Жаңбырлы маусым – қарашадан қаңтарға дейінгі шығыс жағалау муссоны.
Экономика
Келантан экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған, оның басты салалары – күріш, каучук және темекі өндірісі. 96 шақырымдық жағалау бойындағы балық аулау да маңызды экономикалық қызмет болып табылады. Батик, ағаш өңдеу және соңкет тоқу сияқты қолөнер өнімдерін шығаруда дәстүрлі шеберлік дағдыларын қолданатын шағын кәсіпорындар да кең таралған. Орманның кең аумағы сақталғандықтан, орман шаруашылығы белсенді түрде жүргізілуде. Соңғы жылдары туризм, әсіресе жағажай аралдарына саяхат, маңыздылығын арттырды. Қала тұрғындарына қызмет көрсету үшін бірнеше беделді қонақүйлер салынды және заманауи сауда орталықтары ашылды. Кота-Бару, штаттың астанасы, ірі қалалық орталық болып табылады, сонымен қатар штаттың оңтүстік бөлігін дамытуға бағытталған, көп миллиондық жобаны іске асыру жоспарлануда. Қала орталығындағы базар – ең танымал көрікті жерлердің бірі. 2006 жылы Келантанның жан басына шаққандағы ЖІӨ 7,985 RM құрады. 2018 жылдың 26 шілдесінде жарияланған 2017 жылғы Мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық есепте Келантанның 2017 жылғы жан басына шаққандағы ЖІӨ 13,593 RM болғаны хабарланды, бұл Малайзияның басқа штаттарынан едәуір төмен көрсеткіш. 1479 мәмілеге сәйкес тұрғын үйдің орташа бағасы 290 мың RM, шаршы метрлік бағасы 125,54 RM болды. Ал 95 мәмілеге сәйкес коммерциялық жылжымайтын мүліктің орташа бағасы 528,888 RM, шаршы метрлік бағасы 418,48 RM құрады. Бұл деректер NAPIC дереккөзінен алынған соңғы 12 айдағы өткен мәмілелер туралы ақпаратты көрсетеді. Келантанның Паттанимен байланысы Малайзия-Таиланд шекарасын пайдалануға мүмкіндік береді, онда келантандықтар мен оңтүстік тайлықтар туыстарын көру және шағын бизнестің қажеті үшін тауар тасымалдау үшін жиі өтеді.
Малайлар
Келантан штатында келантандық малайлар басым этникалық топ болып табылады. Олар келантандық малай тілінде сөйлейді, ол стандартты малай тілінен және Малайзиядағы басқа малай диалектілерінен ерекше грамматикасы, айтылуы және тілдік ерекшеліктерімен көзге түседі. Келантандық малай тілінің басқа малай диалектілерімен толыққанды түсіністік деңгейі шамалы. Араб әліпбиі – жауи Малайзияның басқа аймақтарында осымен бұрынғыдай кең қолданылмаса да, Келантан штатында малай тілін жазу және басып шығару үшін жиі пайдаланылады. Келантан штатындағы жол белгілері жауи және руми әліпбилерінде жазылған. Сонымен қатар, оңтүстік тай тілі де қолданылады. Келантан халқының 95,7 пайызы – этникалық малайлар, ал Малайзия Конституциясына сәйкес, барлық малайлар мұсылман дінін ұстанады; демек, ислам штаттың ең беделді діні болып табылады. Көптеген малайзиялықтар үшін Келантан – малай өнері мен қолөнерінің символы. Штаттың астанасы Кота Бару силат, жекпе-жек және керток барабандары сияқты мәдени іс-шаралардың танымал орталығы болып табылады. Сонымен қатар, Малайзияның басқа аймақтарымен салыстырғанда осы жерде дәстүрлі ойын-сауықтар, яғни айналдыруға арналған қозғалмалы ойыншық – гасинг және әсем әшекейленген үлкен вау атты желкендерді ұшыру кеңінен таралған.
Сиамдық
Келантанның азшылық этникалық малайзиялық сиам тұрғындары көбінесе штаттың екі жүзге жуық будда ғибадатханасының көп бөлігі орналасқан, сондай-ақ салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы сиамдық ауылдардың саны көп аймақта шоғырланған. Келантанда сөйленетін тай тілінің диалектісі Так Бай деп аталады, ол Малайзиядан Голок өзені арқылы орналасқан Наратхиват провинциясының ең оңтүстік жағалау қаласы Так Байдың атымен аталған. Так Бай диалектісі стандартты оңтүстік тай тілінен және басқа аймақтық тай тілінің диалектілерінен айқын ерекшеленеді, ал Келантан тайларының төрт ғасыр бұрын сирек қоныстанған малай жеріне қоныс аударған Наратхиваттың алғашқы анклавының ұрпақтары екені анық. Буддизмді штат бойынша тараған жүздеген тай ваттарында (кетик деп те аталады) көруге болады. 1980 жылдан бері Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ұзын жатқан Будда мүсіні Тумпаттағы Ват-Фотивиханда орналасқан. Бұл ғибадатхана паломниктер мен ізбасарлардың арасында өте танымал. Метта әнұраны түпнұсқа пали тілінде немесе тай тіліне аударылған нұсқада орындалады. Ток'катинна, Лой Кратонг, Сайбат және Сонгкран сияқты діни мерекелерге шамамен мың адам қатысады.
Қытай
Келантандағы қытайлар өздерін Cino Kapong (ауылдық қытайлар) немесе Cino Bandar (қалалық қытайлар) деп есептейді. Келантандағы белгілі қытай ауылдары: Кампунг Токконг (300 жылдық ғибадатхана), Бату-Джонг, Кампунг Джелаток, Кампунг Джо, Кампунг Теманган, Кампунг Мата Айер, Кампунг Таванг, Кампунг Балай және Гуа Мусанг. Алғашқы, шағын көші-қон толқындарының ұрпақтары Огхе Чино кито (біздің қытайлар) деп аталады, ал егдеулер Огхе Келате бето (нағыз келантандықтар) деп есептеледі. Келантандағы Кампунг қытайларының ассимиляциясы мынадай көрініс алады: "Малай мінез-құлқы – көрінетін жағы, ал қытай мінез-құлқы – жасырын жағы". Көрінетін мінез-құлыққа келантандық малай тілінде сөйлеу (тіпті өздерінің арасында болғанда), малай стиліндегі киім кию және белгілі бір малай әдет-ғұрыптары мен мерекелерін сақтау кіреді. Жасырын мінез-құлыққа тек үй ішінде сақталатын белгілі бір дәстүрлі қытай нанымдары мен әдет-ғұрыптары жатады. Олар осы үлгіні Перанакан қытайларымен де байланыстырады, алайда Малакка, Пенанг және Сингапурдің Перанакан қытайларынан немесе тіпті Индонезия Перанакандарынан кейбір мәдени ерекшеліктері бар. Келантандағы Кампунг қытайлары келантан диалектісін ана тілінде жетік меңгерген. Олардың сөйлегенін естіп, малай мен қытайды ажырату мүмкін емес. Қытай мәдениетінің көп бөлігі бүгінге дейін сақталған: мысалы, Қытай жаңа жылында Арыстан биі мен Аждаһа биі, ғибадатханада тойлау, бакчаң (етті қымыз), ай торт, нәресте толы ай, пулут кунинг, telur merah, таңюан ('е' деп те аталады) жеу, На Тук Конгқа дұға ету сияқты діни мерекелер. Олар сондай-ақ үйлену тойында 'бак хонг', 'уанг' (еттен жасалған шар) және жерлеу кезінде 'каям май' дайындайды. Малайзияның Келантан штатындағы Кампунг Токконг ауылы Сең Чоон Кионг деп аталатын тарихи маңызды қытай ғибадатханасымен әйгілі. Кота Барудан 25 км қашықтықта, ол шамамен 500 адам тұратын күріш егістік ауылының ішінде орналасқан. Ғибадатхана шамамен 300 жыл бұрын салынған. Ол Мацу құдайына арналған. Жыл сайын, қытай күнтізбесі бойынша 23 наурызға сәйкес келетін күні Мазудың (құдайдың) туған күні үш күн бойы концерттер, арыстан биі, 'Хенг киу' құдайларды алып жүру, 'сиам хи' және ваянг кулит көрсетілімдерімен атап өтіледі. Қытайлар мен Мазу ізбасарлары Мазуға құрмет көрсету үшін ғибадатханаға барып, денсаулық пен байлық, сондай-ақ жеке қауіпсіздік үшін дұға етеді және Кампунг Токонгтың ең танымал 'Бак Хонг' тағамын жейді. Малайзияның басқа аймақтарындағы қытайлардан айырмашылығы, Келантандағы қытайлар үйлену тойын мейрамханада емес, үйде өткізуді жөн көреді. Бұл олардың тойға қатысып, жаңа үйленгендерді құттықтаулары той тойлаудан маңыздырақ екенін көрсетеді. Бұл сонымен қатар 'қызыл' / бақыт ангсуын тойлау үшін жиналатын шара болып табылады. Қонақтардың саны көп болған сайын үй иесінің беделі артады. Бұл жаңа үйленгендерден алған ақшалай сыйлықтарының жомарттығымен де дәлелденеді. Әдетте, үйлену рәсімі бейсенбі күні басталып, келесі күні таңертеңге дейін жалғасады, өйткені Келантанда демалыс күні жұма. Жақсылыққа орай, күйеу жігіт жұма күні түскі сағат 12-ге дейін гүлмен безендірілген көлікпен келінін үйіне әкелуі керек. Көптеген қытай ауылдары қайтыс болғандарын жергілікті қаладағы зиратқа жерлейді. Ал кейбіреулері қайтыс болғандарды жақын маңдағы Ватқа апарып өртейді. Егер қайтыс болған адам қарт болса, үш күндік жерлеу рәсімі мен еске алу рәсімі өткізіледі, монахтар дұға оқиды. Ал егер қайтыс болған адам жас болса, онда ол мүмкіндігінше тезірек жерленеді немесе кремацияланады. Олар қайтыс болған күніне арналған дұғалар оқиды. Мысалы, Кампунг Токконг ауылының тұрғындары үшін Кампунг Токконг маңында 'Чиакка суа' деп аталатын зират бар. Келантандағы ең үлкен зираттардың бірі – Кем Деса Пахлаван қаласының жанында орналасқан 'Фу Лонг Шан'.
Үндістер
Үндістер Келантандағы ең кіші этникалық топтардың бірі ретінде танылады. Британ отаршылдығы кезеңінде үндістер Гуа Мусанг ауданы және Тана Мерах маңындағы каучук плантацияларында жұмыс істеу үшін Келантанға әкелінді.
Арал тұқымы
Оранг-аслилер, көбінесе темиар тайпасы, мыңдаған жылдар бойы Келантан және Перак ормандарында өмір сүріп келеді. Кейбір темиарлар өздерін қоршаған табиғатқа және анимистік элементтерге қатысты дәстүрлі сенімдерін сақтайды. Келантан жерінде жахаи, батек және мендрикс сияқты басқа да оранг-асли этностары да тұрады.
Дін
2020 жылғы жағдай бойынша Келантан халқының 97% мұсылман, 2,3% буддист, 0,1% христиан, 0,1% индуист, 0,4% басқа діндерді ұстанатын немесе дінсіз адамдарды құрайды. Үнді халқының көп бөлігі индуисттерді (76,5%) құрайды, сонымен қатар мұсылмандардың (11,6%), буддистердің (6,7%) және христиандардың (3,7%) айтарлықтай азшылықтары бар. Малай емес бумипутралардың көп бөлігі мұсылман (39,8%), ал айтарлықтай азшылықтары атеист (30,3%) және христиан (14,3%) болып табылады. Заң бойынша барлық малайлар мұсылман деп есептеледі.
Мәдениет
Келантан келантандардың атқаратын әртүрлі мәдени шараларына негізделген малай мәдениетінің алқабы ретінде танымал. Ең танымал мәдени дәстүрлердің қатарында Дикир Барат, Уайанг Кулит Келантан, Уайанг Кулит Мелаю, Мак Йонг, Менора, Майн Путери, Вау Булан (ұшқыш желкендер), Газинг (қарға), Силат, Томой, құс ән сайысы және қолөнер бұйымдары бар. Келантанның ерекше мәдениетінің бірі – Мак Йонг ЮНЕСКО-ның тізіміне енген. Малайзияның малай қауымдастықтары жасаған бұл ежелгі театр түрі актерлік өнер, вокалдық және аспаптық музыканы, қимыл-қозғалыстарды және әсем костюмдерді біріктіреді. Бұл дәстүрдің туған жері – Малайзияның солтүстік-батысындағы Келантан ауылдарында, негізінен ойын-сауық ретінде немесе емдеуге байланысты рәсімдер үшін қойылады. Қолөнер бұйымдарының ішінде әнке, батик, күміс және менгкуанг өнімдері бар. Кандис ақпараттық орталығы келантандық ағаш ою өнері туралы мәліметтер ұсынады.
Ас мәзірі
Келантаниялық ас малай ас мәдениетінің күшті ықпалында. Келантан тағамдарында елдің басқа аймақтарына қарағанда кокос сүті көп қолданылады. Каррилер одан да бай және кремовый болады.