Селангор штаты: Экономика, тарих және қалалары

Кіріспе

Малайзия мемлекеті

Селангор штатының әкімшілік орталығы Шах Алам, ал патшалық резиденциясы Кланг қаласы. Кажанг – агломерациялық халық саны бойынша ең ірі муниципалитет, ал Петалинг Джая – қала ішіндегі жалпы халық саны бойынша ең ірі муниципалитет. Петалинг Джая және Субанг Джая қала мәртебесін сәйкесінше 2006 және 2019 жылдары алды. Селангор – Малайзияда ресми қала мәртебесіне ие бірнеше қаласы бар төрт штаттың бірі; қалғандары – Саравак, Джохор және Пенанг. Селангор штаты жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көлемі бойынша Малайзиядағы ең ірі экономикаға ие, 2022 жылы 384 миллиард RM (шамамен 82 миллиард доллар) құрады, бұл елдің ЖІӨ-нің 25,6%-ын құрайды. Бұл Малайзиядағы ең дамыған штат; оның жолдар мен көлік инфрақұрылымы жақсы дамыған, сондай-ақ Малайзиядағы ең көп халыққа ие. Бұл жерде өмір сүру деңгейі жоғары және елдегі ең төмен кедейлік деңгейі тіркелген.

Этимология

Селангор атауының шығу тегі белгісіз. Көпшілік бұл атау малай тіліндегі langau сөзінен шыққан деген пікірде. Бұл атау солтүстік-батыстағы Селангор өзенінің (Сунги Селангор) бойындағы батпақтарда кездесетін үлкен ұшқышты немесе сопақшаны білдіреді. Жергілікті аңыз бойынша, португалдықтар Малакканы жаулап алғаннан кейін қашқан жауынгер солтүстікке сапар шегіп, осы жердегі ағаш түбінде демалыпты. Бірақ оны бір тұрақты шыбық алаңдатып, ол аймалды зерттеуді шешкен. Оған осы жер ұнап, сонда қоныстанған соң, оны "satu (se) langau" деп атаған, яғни "бір үлкен сопақша" дегенді білдіреді. Этимологиялық түсіндірме болмағандықтан, баламалы теориялар көп. Бір болжам бойынша, бұл атау Куала-Селангор мен Селангор өзені бойында өсетін ментангау деген ағаш түрінен шыққан болуы мүмкін. Тағы бір теория бойынша, штаттың атауы Саланг Ур терминінен алынған, мұнда ur - тамил тілінде "қала" немесе "ауыл" дегенді білдіреді, яғни Саланг халқының ауылы. Клангтан немесе оның маңынан "туланг мавас" ("қоңыз сүйектері") деп аталатын темір құралдар табылған. 1405 және 1433 жылдар аралығында адмирал Чжэн Хэ экспедицияларында қолданған Мин әулетінің Мао Кун картасында Селангордағы Кланг өзенінің сағасы (吉令港) және, мүмкін, төбелі аймақтар көрсетілген. Малай жылнамаларында Селангор аймағы 15 ғасырда Малака сұлтандығының бақылауында болғандығы айтылады; алайда, Селангор сол кезде біртұтас мемлекет болмаған. Кланг және Джерам сияқты жекелеген өзендер бойындағы мемлекеттер аймақта болған. 17 ғасырда Джохор Джамбиге қарсы соғысқа қатысып, Джохор сұлтаны Джамбиге қарсы күресу үшін Сулавесиден Бугис жалдамалыларын шақырған. Джохор жеңіске жеткеннен кейін Бугистер қалып, аймақта билікке ие бола бастады. Бастапқыда Селангор мен Кланг өзендерінің сағаларына, сондай-ақ оңтүстіктегі Линггиге 17 ғасырдың басында бірнеше жүз Бугис қоныстанған. Кейінірек, Бугистер Джохорда ықпалды орынға ие болғанда (бугистерге Ям Туан Муда лауазымы берілді, олар Сиактың шабуылын тойтарғандары үшін), 1723 жылға қарай Селангорға одан да көп қоныстанды. Бугистердің ең белгілілері бес бауырдан тұратын топ болды. Негізінен Негери Сембиланға қоныс аударған кейбір Минангкабаулар 17 ғасырда, тіпті одан ертерек Селангорға қоныс аударған болуы мүмкін. Бугистер мен Суматрадан келген Минангкабаулар Джохорды бақылау үшін күресті; Минангкабаулардың қолдауымен Раджа Кецил шабуыл жасады, бірақ Бугистер оларды ығыстырып шығарды. Билікке негіз құру үшін Даэнг Селақтың ұлы (бес Бугис бауырларының бірі) Раджа Салехуддин Селангордың Тенгку Раджасы болып, 1766 жылы Куала-Селангордағы астанасымен қазіргі мұрагерлік Селангор сұлтандығын құрды. Селангор Малай түбегінде Бугистер құрған жалғыз штат ретінде ерекше. 19 ғасырда Селангор экономикасы қалайы кендерін пайдалану арқасында гүлденді; тау-кен өндірісі Селангордың әртүрлі аймақтарында, мысалы Ампангта жүргізілді, бұл Куала-Лумпурдың өсуіне әкелді. 1854 жылы Селангор сұлтаны Раджа Абдуллаға Клангты басқару құқығын берді, бұған дейін Клангты басқарған басшының ұлы Раджа Махдиді жіберді, бұл 1867 және 1874 жылдар аралығында болған Селангор азаматтық соғысына әкелді. Малай топтарының арасындағы соғыс, сондай-ақ қалайыдан түсетін табысты бақылау үшін күрес те болды. Қалайы өндірісі көптеген қытай көшіп келуші жұмысшыларды тартты, Селангор басшыларымен одақтасқан қытай тайпалары да азаматтық соғысқа қосылды. Перак пен Селангордағы малай және қытай топтарының арасындағы қақтығыстар, сондай-ақ жағалау саудасына әсер еткен қаратөбеліктердің қатері британдықтардың Малай мемлекеттерінің істеріне араласуына әкелді. 1874 жылы Селангор сұлтаны Абдул Самад британдық резидентті қабылдады, бұл жүйе британдықтарға билік жүргізуге мүмкіндік берді, ал сұлтан номиналды билеуші болып қалды. Кланг 1875 жылдан 1880 жылға дейін Селангор үшін британдық отаршылдық әкімшілігінің астанасы болды, содан кейін ол Куала-Лумпурға көшірілді. Британдықтардың орнатуымен Селангор қайтадан гүлденді. 1896 жылы, негізінен резидент Франк Свэттенхэмнің үйлестіруімен, Селангор Негери Сембилан, Перак және Пахангпен бірігіп, Куала-Лумпур астанасымен Федеративтік Малай мемлекеттерін құрды. 1948 жылы Малайя Федерациясы құрылды, ол 1957 жылы тәуелсіздік алды. Федерация 1963 жылы Малайзия деп аталды, онда оның қазіргі штаттары Саравак, Солтүстік Борнео және Сингапурдың басқа британдық колонияларымен бірікті. Куала-Лумпур Малайзияның ұлттық астанасы және Селангор штатының астанасы болды. 1974 жылы Селангор Куала-Лумпурды федералды үкіметке өткізді. Селангор сұлтаны қаланың берілуін жаңа Федералды аумақтың және Селангордың шекарасында орналасқан аркамен белгіледі; бұл арка Бангсар мен Петалинг-Джая арасындағы Федералды тас жолдың бөлігінде орналасқан Кота Дарул Эхсан. Штаттың астанасы берілуден кейін Шах-Аламға көшірілді. Малайзияның жаңа әкімшілік астанасы болу үшін жобаланған Путражая қаласы федералды үкімет тарапынан Селангорда салынды; Селангор сұлтанына қайтадан жерді федералды үкіметке беру сұралды. Путражая 2001 жылы федералды аумаққа айналды.

The origin of the name Selangor is uncertain. A common suggestion is that the name refers to the Malay word langau, a large fly or blowfly that is found in the marshes along the Selangor River (Sungai Selangor) in the state's north west. According to local lore, a warrior who escaped from Malacca after the Portuguese conquest, took a break from his journey north and rested under a tree here. However, he was disturbed by a persistent fly, whereupon he decided to explore the area. When he found the place to his liking and chose to settle there, he named the place "satu (se) langau" meaning "a large blowfly". In the absence of a firm etymological explanation, alternative theories abound. One suggestion is that the name may have originated from a kind of tree found in Kuala Selangor and along Selangor River named mentangau. Another theory claims the state's name is derived from the term Salang Ur where ur means "town" or "village" in Tamil, meaning village of the Salang people. and iron tools called "tulang mawas" ("ape bones") have been found in or near Klang. The Mao Kun map dating to the Ming dynasty and used by the Admiral Zheng He during his voyages of expedition between 1405 and 1433 refers to places in Selangor such as the Klang River estuary (吉令港) and perhaps a hilly area. The Malay Annals indicates that the Selangor area was under the control of the Sultanate of Malacca in the 15th century; however, Selangor at that time was not a unified domain—separate river states such as Klang and Jeram existed in the region. In the 17th century, Johor was involved in a war against Jambi, and the Sultan of Johor engaged the help of Bugis mercenaries from Sulawesi to fight against Jambi. After Johor won, the Bugis stayed and started to gain power in the region. Initially there were only a few hundred Bugis who settled in the estuaries of Selangor and Klang rivers as well as Linggi further south in the early 17th century, later when the Bugis had gained position of influence in Johor (the Bugis were given the position of Yam Tuan Muda having helped repel an attack from Siak), much larger number settled in Selangor by 1723. The most prominent of the Bugis were a group of five brothers. Some Minangkabaus, who mainly settled in Negeri Sembilan, may have also settled in Selangor by the 17th century, perhaps earlier. The Bugis and the Minangkabaus from Sumatra struggled for control of Johor; Raja Kecil, backed by the Minangkabaus, invaded but were driven off by the Bugis. In order to establish a power base, Raja Salehuddin, the son of Daeng Cellak (one of the five Bugis brothers) became Tengku Raja Selangor and founded the present hereditary Selangor Sultanate with its capital at Kuala Selangor in 1766. Selangor is unique as the only state on the Malay Peninsula that was founded by the Bugis. In the 19th century, the economy of Selangor boomed due to the exploitation of its tin reserves; mining occurred in various parts of Selangor, for example in Ampang, that led to the growth of Kuala Lumpur. In 1854, the Sultan of Selangor granted Raja Abdullah control of Klang, passing over Raja Mahdi, the son of the chief who previously ruled Klang, which led to the Selangor Civil War fought between 1867 and 1874. The war between the Malay factions was also partly a struggle for control of the revenues from tin. Tin mining had attracted a large influx of Chinese migrant labourers, and Chinese clans allied with Selangor chiefs also joined the civil war. The conflicts between Malay and Chinese factions in Perak and Selangor, as well as concerns over piracy that affected coastal trade, led to increasing British involvement in the affairs of the Malay states. In 1874, Sultan Abdul Samad of Selangor accepted a British Resident in a system that allowed the British to govern while the Sultan remained the apparent ruler. Klang was the capital of the British colonial administration for Selangor from 1875 until 1880 when it was moved to Kuala Lumpur. Under the stability imposed by the British, Selangor again prospered. In 1896, largely through the coordination of the Resident Frank Swettenham, Selangor united with Negeri Sembilan, Perak and Pahang to form the Federated Malay States, with Kuala Lumpur its capital. The Federated Malay States evolved into the Federation of Malaya in 1948, which became independent in 1957. The federation became known as Malaysia in 1963, when its existing states federated with the other British colonies of Sarawak, North Borneo and Singapore. The city of Kuala Lumpur functioned as the national capital of Malaysia and as the state capital of Selangor. In 1974, Selangor relinquished Kuala Lumpur to the federal government. The Sultan of Selangor commemorated the city's transfer by building an archway on the borders of the new Federal Territory and Selangor; this archway is the Kota Darul Ehsan that straddles a section of the Federal Highway between Bangsar and Petaling Jaya. The state capital was moved to Shah Alam after the cession. Putrajaya, a new city designed to be the new administrative capital of Malaysia, was built by the federal government in Selangor; Sultan Salahuddin was asked again to cede land to the federal government. Putrajaya became a federal territory in 2001.

География

Селангордың аумағы шамамен 8000 км² құрайды және Малайзия түбегінің батыс жағалауына дейін созылады. Штаттың солтүстігінде Перак штатымен Бернам өзені, оңтүстігінде Негери Сембилан штатымен Сепанг өзені, шығысында және оңтүстік-шығысында Паханг және Негери Сембилан штаттарымен Титивангса таулары, ал батысында Малакка бұғазы орналасқан. Селангор Куала-Лумпур және Путраджая федералды аумақтарын қоршап жатыр. Топографиялық тұрғыдан алғанда, Селангор жағалауға жақын жерлерде салыстырмалы түрде тегіс, ал шығысқа қарай біртіндеп төбелі және таулы болып келеді. Штаттың шығыс және орталық бөлігін қоршап тұрған төбелер мен таулар Кланг өзенінің аңғары мен су жинау алабын құрайды, бұл Кланг аңғары деп аталады және халықтың көп бөлігі осы аймақта шоғырланған. Кланг аңғары көбінесе басқа атаумен, Үлкен Куала-Лумпурмен бірдей мағынада қолданылады, бірақ екі терминнің арасында айырмашылықтар бар. Малайзия мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең урбанизацияланған аймақтардың бірі болғандықтан, Кланг аңғарына Селангор және патшалық астаналары Шах Алам мен Кланг, сондай-ақ стратегиялық маңызға ие мемлекеттің орталық бөлігінде орналасқан федералды астана Куала-Лумпур кіреді. Бұл қала 1974 жылы федералды аумақ құру үшін федералды үкіметке өткізілгенге дейін Селангор аумағының бір бөлігі болған. 1995 жылы Сепанг ауданының Пранг-Бесар аймағы да федералды үкіметке берілді, ол қазіргі елдің әкімшілік және сот астанасы – Путраджаяға айналды. Селангор тоғыз ауданға бөлінеді: Сабак Бернам, Куала Селангор, Хулу Селангор, Петалинг, Кланг, Куала Лангат, Хулу Лангат және Сепанг.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Малайзия орманын тропикалық жаңбырлы ормандар деп жіктеуге болады. Селангордың 250,129 га тұрақты қорық орман бар, оның ішінде 82,890 га – торф батпақты ормандар, ал жағалау бойында 18,998 га – мангр ормандары. Тұрақты қорық орман мемлекеттік жердің шамамен 32 пайызын құрайды. Селангорда орналасқан орман парктеріне Габай сарқырамасы, Таман Римба Темплер, Таман Римба Ампанг, Таман Римба Команвел, Сунгай Чонгкак, Сунгай Туа, Сунгай Сендат, Сунгай Текала, Канчинг, Гунунг Нуанг және Букит Табур кіреді. Селангордағы қорық ормандарды мемлекеттік орман шаруашылығы департаменті басқарады және сақтайды, себебі Малайзия Конституциясы орман шаруашылығының тиісті штаттардың қарауында екенін көрсетеді. Селангордың орман шаруашылығы бас штабы Шах Аламдағы Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз Шах ғимаратында орналасқан. Селангор Малайзия үкіметінің заңды агенттігі – Малайзия Орман зерттеу институтының (FRIM) да орнында. Кепонгта орналасқан FRIM, тропикалық орман шаруашылығындағы зерттеулер, даму және қолдану арқылы білім мен технологияны қалыптастыру арқылы Малайзиядағы орман ресурстарын тұрақты басқаруды және тиімді пайдалануды ілгерілетеді. Селангорда биоәртүрлілікті және жануарлар дүниесін сақтау мақсатында бірнеше қорғалатын аумақтар бар. Оларға Суматра мүйісті бұқасының (қазір жойылған) қорғау үшін құрылған Сунгай Дусун қорығы, Куту Хилл қорығы және Куала-Лумпур мен Селангор шекарасында орналасқан Букит Сунгай Путех Хилл қорығы кіреді. Штатта сондай-ақ Денгилге жақын Куала Лангат ауданында орналасқан Пая Индах ылғалды жерлері деген экожүмыс туризмі орталығы бар. Бұл көшпенді және тұрақты құстарға, әкелінген Найл бегемоттары мен қолтырауларға пана. Селангордағы бірнеше табиғи орындар даму қаупіне тап болып отыр. Олардың ішінде Шах Алам қауымдық орман бар, ол тұрғын үйлер, жолдар және зират үшін кесілуде. Сонымен қатар, Букит Лагонг орман қоры да карьерлерді қазу және тұрғын үйлер салу қаупіне ұшырауда. Тағы бір қауіп – Куала Селангор табиғи паркі сияқты туризмді дамыту.

Malaysian forest can be classified as tropical rainforest. Selangor has 250,129 ha of permanent reserve forest, of which 82,890 ha are peat swamp forest and 18,998 ha formed mangrove forest along the coast. The permanent reserve forest makes up about 32 percent of the state land. Forest parks that are situated in Selangor include Gabai Waterfall, Taman Rimba Templer, Taman Rimba Ampang, Taman Rimba Komanwel, Sungai Chongkak, Sungai Tua, Sungai Sendat, Sungai Tekala, Kanching, Gunung Nuang and Bukit Tabur. Reserved forests in Selangor are managed and conserved by the state's forestry department, as the Constitution of Malaysia provides that forestry comes under the jurisdiction of the respective states. Selangor's forestry headquarters is located at the Sultan Salahuddin Abdul Aziz Shah Building, in Shah Alam. Selangor is also home to a statutory agency of the Government of Malaysia, the Forest Research Institute Malaysia (FRIM). Located in Kepong, FRIM promotes sustainable management and optimal use of forest resources in Malaysia by generating knowledge and technology through research, development and application in tropical forestry. Selangor has a few declared protected areas (PAs) in order to safeguard biodiversity and wildlife. They are Sungai Dusun Wildlife Reserve which was created to protect the now extirpated Sumatran Rhinos, Kutu Hill Wildlife Reserve, and Bukit Sungai Puteh Hill Wildlife Reserve which is located at Kuala Lumpur and Selangor's border. The state also has an ecotourism centre, Paya Indah Wetlands, which is located in the district Kuala Langat near Dengkil. It is a sanctuary to migratory and residential birds, introduced Nile hippos and crocodiles. Several Nature Sites in Selangor are at risk from development. These include Shah Alam Community Forest which is being cleared for housing, roads and a cemetery. Similarly, Bukit Lagong forest reserve is at risk from quarrying and housing development. Another threat is development for tourism such as has been proposed for Kuala Selangor Nature Park.

Климат

Малайзияның қалған бөлігі сияқты, Селангорда да тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Кёппен климаттық жіктелімі Af) және тропикалық муссондық климатқа жақын климат орналасқан. Климат көбінесе айналасындағы теңіз бен бағытталған жел жүйесімен анықталады. Орташа температура және жауын-шашын мөлшері жоғары.

Демография

Селангор – Малайзияның ең көп халқы бар штаты; ол елдің ең ірі агломерациясы – Кланг аңғарына ие. Селангордың Малайзия түбегінің орталық бөлігіндегі географиялық орны, Малайзияның көлік және өнеркәсіп орталығы ретінде штаттың қарқынды дамуына әсер етті, жұмыс орындарын жасады және басқа штаттардан, сондай-ақ Азия елдерінен, әсіресе Индонезиядан, Филиппиндерден, Вьетнамнан, Мьянмадан, Бангладештен, Үндістаннан, Пәкістаннан және Қытайдан мигранттарды тартты. Соңғы онжылдықтарда, әсіресе Индонезиядан келген иммигранттардың көптеп келуі Селангор халқының өсуіне де үлкен үлес қосты. Селангор халқы соңғы онжылдықтарда едәуір артты, бұл негізінен Кланг аңғарының дамуымен байланысты. 1980 жылы халық саны 1 426 250 адамды құраса, 2000 жылы 3 941 316 адамға жетті, ал 2010 жылы 5 482 141 адамға дейін өсті.

Этностық топтар

Этникалық топХалық саны20102015 Малай 2,814,597 51,14% 3,069,100 52,24% Басқа Бумипутралар 62,657 1,14% 77,500 1,32% Бумипутралар жалпы 2,877,254 52,48% 3,146,600 53,56% 3,895,880 55,70% Қытайлық 1,441,774 27,6% 1,499,400 25,52% 1,756,181 25,11% Үнділік 679,130 12,5% 712,000 12,12% 726,017 10,38% Басқалар 42,163 0,80% 41,400 0,72% 52,357 0,75% Малайзиялық жалпы 5,040,321 92,20% 5,399,400 91,92% 6,430,435 91,94% Малайзия емес 421,820 6,82% 474,700 8,08% 563,988 8,06% Жалпы 5,462,141 100,00% 5,874,100 100,00% 6,994,423 100%

Селангор малайларының дәстүрлі мәдениеті сондай-ақ буги, минангкабау, мандайлинг, яван, банджар тайпаларының шығу тегінен де әсер алады; олардың көпшілігі мұсылман. Явандық шығу тегі Сабак Бернам, Куала-Селангор, Кланг, Куала-Лангат және Сепанг сияқты батыс жағалау аудандарында басым. Ал Гомбак және Хулу Селангорда минангкабау ұрпақтары басым. Селангор халқының құрамына этникалық қытай және үнді әсері де кіреді; бұл екі топ ең ірі азшылықтарды құрайды. 3000 Мах Мери халқы, түпкілікті халық – Оранг Аслинің бір бөлігі, Кари аралында табылады және қазіргі заманғы өмір салтына бейімделе отырып, өз мәдениеті мен тілін сақтайды. Дамыған деңгейімен Селангор сауда, бизнес және білім беру арқылы басқа ауылдық штаттарға қарағанда көбірек халықаралық байланыстарға ие.

Үкімет

Мемлекет тұқым қуалайтын конституциялық монархия болып табылады, оның 2001 жылдан бері билік ететін сұлтаны – Сұлтан Шарафуддин Идрис Шах. 2018 жылдың 19 маусымынан бастап, Menteri Besar (штат үкіметінің бас атқарушысы) – Халықтық әділдік партиясының (ПКР) Амирудин Шари, ол Пактан Харапанның (бұрын Пактан Раякат) құрамдас бөлігі. Бұл лауазым мұрагерлікпен беріледі және оны тек Селангордың патшалық отбасының мүшесі ғана атқара алады. Қазіргі билеуші – 2001 жылдан бері осы лауазымды иеленген оның мәртебелі сұлтандығы Сұлтан Шарафуддин Идрис Шах.

Мемлекеттік атқарушы кеңес

Мемлекеттік атқарушы кеңес, солтанмен бірге Селангордың атқарушы билігі болып табылады және 1959 жылғы конституциямен құрылған. Оның құрамына төрағасы және Селангор үкіметінің басшысы болып табылатын Menteri Besar және тағы он мүше кіреді. Олардың барлығы Селангор сұлтаны тарапынан Мемлекеттік жиналыстың мүшелерінен тағайындалады. Қазіргі Menteri Besar – Янг Амат Берхормат Дато’ Menteri Besar Амируддин Шари.

Аудандар тізімі

Сан Аты Халық саны 2010 жылғы санақ Аумағы (км²) Ішкі аудандар Ескерту 1 Гомбак 682,226 650.08 Олу Кланг, Ампанг, Сетапак, Бату үңгірлері, Селаянг, Раванг, Таман Темплер, Сунгай Було, Кундунг, Бату 20, Кампунг Сунгай Пусу Гомбақтың мағынасы белгісіз, бірақ атауы Гомбак (Гомбак Сетия) деп аталатын Сетапак ауылынан шыққан деп саналады. Аудан 1974 жылдың 1 ақпанында, Куала-Лумпурдың Федералды аумақ болып жарияланған күні құрылды. Гомбак – көптеген қалалары бар сирек аудандардың бірі, оның барлық кіші аудандары Бату 20, Кампунг Сунгай Пусу және Сетапақтан басқа қалалар болып табылады. Танымал туристік орындар: Zoo Negara, Бату үңгірлері және Малайзия Орман зерттеу институты. 2 Хулу Лангат 1,156,585 829.44 Кажанг, Беранг, Черас, Хулу Лангат, Хулу Семени, Келанг, Танджонг 12, Тарун, Сунгай Макау, Сунгай Люи, Сунгай Кембонг Беранг, Шри Нандинг, Симпанг Балак, Рома Мура Сунгай Люи, Кампунг Сунгай Танкас, Какао, Кампунг Пасир Бату 14 Семени, Деса Рая, Сунгай Рая, Бату 26, Бату 23. Хулу Лангат атауы Лангат өзенінің бастауын білдіреді. Хулу Лангатта Черас және Кажанг сияқты ауданның солтүстігінде орналасқан көптеген ірі қалалар бар. Танымал туристік орындардың бірі – Сунгай Конгкак демалыс орман және Габаи өзені. 3 Хулу Селангор 198,132 1,740.46 Куала-Кубу Бару, Сунгай Чик, Улу Ям, Улу Ям Бару, Керлинг, Куала Калуманг, Сунгай Гумут, Серендайх, Перетак, Сунгай Чох, Букит Бертунг, Букит Сентоса Хулу Селангор атауы Селангор өзенінің бастауын білдіреді. Хулу Селангорда қалалар бар, бірақ ауданның көп бөлігі ауылдармен қамтылған. Ауданның басым бөлігі әлі де орманмен жабылған. Танымал туристік орындардың арасында Букит-Куту және Керлинг ыстық бұлақтары бар. 4 Кланг 861,189 626.78 Кланг, Капар, Букит-Раджа, Порт-Кланг, Пандамаран, Телок-Менегун, Таман-Сри-Муда, Кота-Кемунинг, Букит-Кемунинг, Бату 4. Кланг атауының шығу тегі белгісіз. Клангтың Корольдік қаласы, сонымен қатар мемлекеттің бұрынғы астанасы. Порт Кланг Малайзия экономикасында маңызды рөл атқарады. Ауданның көптеген танымал туристік орындары бар, мысалы, Истана Алам Шах, Кланг Корольдік қала мешіті, Сұлтан Абдул Азиз Корольдік галереясы, Танжунг Харапан, Плауа Кетэм және Кішкентай Үндістан. 5 Куала Лангат 224,648 858 Бандар Саужана Путра, Дженджаром, Канчонг Дарат, Сижангканг, Тонгка, Телук Даток, Телок, Сунгай Раба, Мориб, Перматанг Пасир, Келанг Бату 6, Канчонг, Чодой, Букит Чанганг, Бату, Джугра Куала Лангат атауы "Куала" (өзеннің құйылуы) және Лангат (Лангат өзенінен) сөздерінің бірігуінен алынған. 6 Куала-Селангор 209,590 1,194.52 Апи апи, Куала-Селангор, Букит Мелавати, Ижөк, Кампунг Куантан, Куала-Сунгай Було, Пасанган, Олу Тенг, Уджонг Перматаң, Тамбак-Джава, Таман ПКНС, Сунгай Сембиланг, Симпанг 3 Ижөк, Пасир Пенамбанг, Симпанг 3, Парит Маханг, Кг. Бару Хулу Тирам Бурук, Букит Таланг, Букит Белимбинг. "Куала" сөзі екі немесе одан көп өзендердің кездесетін жерін білдіреді, ал Селангор сөзі ауданның өзенінің атауынан шыққан. Екі сөздің бірігуі Куала-Селангор атауын береді. Сапарға келетін танымал орындар: Букит Мелавати, Куала Селангор табиғи паркі және Кампунг Куантан отқағаздары. 7 Петалинг 1,812,633 484.32 Петалинг Жая, Субанг Жая, Шах Алам, Дамансара, Бандар Шри Дамансара, Кантри Хайтс, Пучонг, Пучонг Жая, Пучонг Пердана, Бату Тига, Сунгай Беси, Серданг, Гленмари, Пенага, Мербау Семпак, Каю Ара, Деса Пучонг. Петалинг атауы Petaling деп аталатын жойылған ағаш түрінен алынған. Петалингте Петалинг Жая, Шах Алам және Субанг Жая сияқты көптеген ірі қалалар бар. Танымал туристік орындардың арасында Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз мешіті, Бандар Сунвей және 1 Утама бар. 8 Сабак Бернам 105,777 997.1 Сабак, Сунгай Бесар, Секинчан. Сабак Бернам атауы осы жерді алты дос ашқан деген аңызға байланысты. Сабак Бернамның негізгі экономикалық қызметі – ауыл шаруашылығы, әсіресе Секинчандағы күріш егістіктерімен танымал. 9 Сепанг 211,361 599.66 Пучонг, Букит Пучонг 2, 16 Сиера, Таман Путрума, Таман Мас, Таман Путрума, Таман Меранти Джая, Плаула Меранти, Киберджая, Денгкил, Беранг, Салак Тингги. Сепанг атауы Сепанг ағашынан алынған. Танымал туристік орындарға Сепанг халықаралық трассасы, Куала-Лумпур халықаралық әуежайы және Киберджая кіреді.

Number Name Population2010 Census Area (km2) Sub districts Note 1 Gombak 682,226 650.08 Ulu Klang, Ampang, Setapak, Batu Caves, Selayang, Rawang, Taman Templer, Sungai Buloh, Kundang, Batu 20, Kampung Sungai Pusu The meaning of Gombak is unknown but it is believed that the name comes from a village in Setapak called gombak (Gombak Setia). The district was created on 1 February 1974, the same day when Kuala Lumpur was declared a Federal Territory. Gombak is one of the few districts that has many cities and all of its sub districts are cities except Batu 20, Kampung Sungai Pusu, and Setapak. Popular tourism places include Zoo Negara, Batu Caves, and Forest Research Institute Malaysia. 2 Hulu Langat 1,156,585 829.44 Kajang, Beranang, Cheras, Hulu Langat, Hulu Semenyih, Kelanang, Tanjong 12, Tarun, Sungai Makau, Sungai Lui, Sungai Kembong Beranang, Sri nanding, Simpang Balak, Rumah Murah Sungai Lui, Kampung Sungai Tangkas, Kacau, Kampung Pasir Batu 14 Semenyih, Desa Raya, Sungai Raya, Batu 26, Batu 23. The name Hulu Langat means the beginning of Langat River. Hulu Langat has many major cities which are mostly located in the north of the district, such as Cheras and Kajang. Popular tourism places includes Sungai Congkak Recreational Forest and Gabai River. 3 Hulu Selangor 198,132 1,740.46 Kuala Kubu Bharu, Sungai Chick, Ulu Yam, Ulu Yam Baru, Kerling, Kuala Kalumpang, Sungai Gumut, Serendah, Peretak, Sungai Choh, Bukit Beruntung, Bukit Sentosa The name Hulu Selangor means the beginning of river of selangor. Hulu Selangor have a city but majority of the settlements in the district are villages. The district is still largely covered with forests. Popular tourism places include Bukit Kutu, and Kerling Hot Spring. 4 Klang 861,189 626.78 Klang, Kapar, Bukit Raja, Port Klang, Pandamaran, Telok Menegun, Taman Sri Muda, Kota Kemuning, Bukit Kemuning, Batu 4. The origin of the Klang name is unknown. The Royal Town of Klang, which is also the former capital of the state. Port Klang played major rolled in Malaysia economy. There are many popular tourist hotspots in the district, such as Istana Alam Shah, Klang Royal Town Mosque, Sultan Abdul Aziz Royal Gallery, Tanjung Harapan, Pulau Ketam and Little India. 5 Kuala Langat 224,648 858 Bandar Saujana Putra, Jenjarom, Kanchong Darat, Sijangkang, Tongkah, Teluk Datok, Telok, Sungai Raba, Morib, Permatang Pasir, Kelanang Batu 6, Kanchong, Chodoi, Bukit Changgang, Batu, Jugra Kuala Langat name derives from the combination of the word "Kuala" (river confluence) and Langat (from the Langat River). 6 Kuala Selangor 209,590 1,194.52 Api api, Kuala Selangor, Bukit Melawati, Ijok, Kampung Kuantan, Kuala Sungai Buloh, Pasangan, Ulu Tinggi, Ujong Permatang, Tambak Jawa, Taman PKNS, Sungai Sembilang, Simpang 3 Ijok, Pasir Penambang, Simpang 3, Parit Mahang, Kg. Baru Hulu Tiram Buruk, Bukit Talang, Bukit Belimbing. The word "Kuala" means the meeting between two or more river while the word Selangor comes from the name of the river located in the district, Selangor River. The combination of two words generates the name Kuala Selangor. Popular place to visit includes Bukit Melawati, Kuala Selangor Nature Park and Kampung Kuantan Fireflies. 7 Petaling 1,812,633 484.32 Petaling Jaya, Subang Jaya, Shah Alam, Damansara, Bandar Sri Damansara, Country Heights, Puchong, Puchong Jaya, Puchong Perdana, Batu Tiga, Sungai Besi, Serdang, Glenmarie, Penaga, Merbau Sempak, Kayu Ara, Desa Puchong. The name Petaling comes from an extinct species of tree called Petaling. Petaling has many major cities such as Petaling Jaya, Shah Alam, and Subang Jaya. Popular tourism places include Sultan Salahuddin Abdul Aziz Mosque, Bandar Sunway, and 1 Utama 8 Sabak Bernam 105,777 997.1 Sabak, Sungai Besar, Sekinchan. The name Sabak Bernam comes from the story that this place is opened by six friend (Malay : Sahabat berenam). Sabak Bernam main economic activity is agriculture and it is popular for its paddy fields especially in Sekinchan. 9 Sepang 211,361 599.66 Puchong, Bukit Puchong 2, 16 Sierra, Taman Putra Prima, Taman Mas, Taman Putra Perdana, Taman Meranti Jaya, Pulau Meranti, Cyberjaya, Dengkil, Beranang, Salak Tinggi. The name Sepang is taken from a tree called Sepang. Popular tourism places include Sepang International Circuit, Kuala Lumpur International Airport and Cyberjaya.

Экономика

Селангор экономикасы прогрессивті нарықтық экономика болып табылады, оның негізгі салалары сауда мен ауыл шаруашылығы. Селангор жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көрсеткіші бойынша Малайзияның ең бай штаты болып есептеледі. 2005 жылғы 27 тамызда Селангор штат үкіметі тарапынан Малайзиядағы алғашқы дамыған штат деп ресми жарияланды.

Сауда және өнеркәсіп

Сауда, өнеркәсіп және қызмет көрсету саласы Селангор экономикасына маңызды үлес қосады, штаттың ЖІӨ-сінің 58%-дан астамын құрайды. Бірнеше өнеркәсіптік орталықтар электрондық тауарлар, химиялық заттар және көлік құралдарын, оның ішінде Proton және Perodua автомобильдерін шығарады. Toyota, Nissan, Volkswagen және BMW Motors сияқты өндірушілерден импортталған көліктер де штат аумағында құрастырылады. Көптеген халықаралық өндіріс компаниялары осы жерде өкілдіктерін ашты. Селангордың өнеркәсіптік қалаларының қатарында Субанг-Джая, Шах-Алам, Кланг, Кажанг, Раванг, Селаянг, Ампанг-Джая және Петалинг-Джая бар. Порт Кланг Малайзиядағы ең жұқ жүретін порт болғандықтан, Селангордың өнеркәсіптік дамуында маңызды рөл атқарады. Қызмет көрсету секторы ЖІӨ-ге екінші үлкен үлес қосады, штаттың ЖІӨ-сінің 60,1%-ын құрайды. Коммерциялық жылжымайтын мүліктің орташа бағасы 600 000 RM, шаршы футының бағасы 577,11 RM болды, жалпы сомасы 5 382 қайта сату операциясын құрады.

Ауыл шаруашылығы

Селангор экономикасының дамыған саласы болып табылатын ауыл шаруашылығы штаттің ЖІӨ-сінің 1,4%-ын құрайды. Штаттағы маңызды ауыл шаруашылығы қызметтеріне пальма майы және каучук плантацияларын құру кіреді. Селангор – Малайзияның отарлық кезеңінде 20 ғасырдың басында каучук плантациялары алғаш құрылған штаттардың бірі болды. 1930 жылдары Малайзия әлемдегі ең ірі каучук өндірушісіне айналды. Кейіннен 20 ғасырдың соңында көптеген каучук плантациялары пальма майымен алмастырылды. Кокос пен кофе де егілді. Штатта өсірілетін басқа да дақылдарға жұлдызша тәрізді жемістер, папайя және банан жатады. Селангор күріштің ірі өндірушісі емес, бірақ Куала-Селангор және Сабак-Бернам аудандарында күріш егілетін алқаптар бар.

Туризм

Селангордағы туристік орындарға Шах Аламдағы I City кіреді, ол миллиондаған LED шамдары мен жабық саябақтары бар сауда және коммерциялық орталық; Ампанг Джаядағы Малайзияның Ұлттық бақшасы (Zoo Negara), 4000-нан астам жануары бар Малайзиядағы ең ірі бақша; Сепангтағы Сепанг Халықаралық Жарыс Трассасы, Формула-1 Малайзия Гран-присі, A1 Гран-присі және Малайзия Мотоцикл Гран-присі өтетін орын; Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз Шах мешіті; Ват Чэтаван және Бандар Сунвейдегі Sunway лагунасы, Малайзияның ең танымал ойын-сауық паркі. Селангордың тағы да бірнеше көрікті жерлері бар: Селаянгтағы Бату үңгірлері, Шах Аламдағы Шах Алам галереясы және Селангор облыстық кітапханасы, Сұлтан Абдул Азиз патшалық галереясы, Алам Шах сарайы, GM Klang көтерме сауда қаласы және Порт Клангтан жақын орналасқан Краб аралы (Пулау Кетэм). Селангордағы ең танымал жағажайлар Баган-Лалаң, Сепанг Алтын Жағалауы, Бату-Лаут және Мориб жағажайларында орналасқан. Сонымен қатар, Firefly Sanctuary сияқты табиғаттың таза орындары да көп. 2009 жылдан бері дәстүрлі массаж және рефлексология орталықтары ретінде жұмыс істейтін кәсіпорындардың саны артып келеді. Көптеген кәсіпорындар нағыз болғанымен, кейбір жыныс сату орындары массаж салондары мен спа-орталықтары кейпінде жасырынып отырады; Малайзия Корольдік Полициясы халықтан алатын ақпарат бойынша мұндай орындарға жиі рейд жасайды.

Көлік

Селангор Малайзияның қалған аймақтарымен әуе, автомобиль және теміржол байланыстары арқылы байланысқан. Мемлекеттік көлік қызметтері бар, бірақ олар жеткілікті пайдаланылмайды. Жартылай аралдың батыс жағалауымен өтетін көптеген маңызды тас жолдар, соның ішінде Солтүстік-Оңтүстік экспрессі, Селангор арқылы да өтеді. Жоғары жылдамдықты жолдар мен экспресс-жолдарда төлем жүргізіледі; осы жолдарды пайдаланатын жүргізушілер Touch 'n Go және SmartTAG сияқты сақтаулы карталар арқылы төлем жасайды. Малайзиядағы барлық төлем қабылдау орындарында қолма-қол ақшамен төлеу 2015 және 2017 жылдар аралығында тоқтатылды. Елдің басты әуежайы – Куала-Лумпур халықаралық әуежайы (KLIA) штаттің оңтүстігіндегі Сепанг ауданында орналасқан; ол Негізгі терминал ғимаратынан, A спутниктік терминалынан және klia2 терминалынан тұрады. Селангорда ішкі Субанг әуежайы да бар, ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы корпоративтік және жеке авиацияның маңызды хабы болып табылады. Малайзиядағы ең ірі теңіз порты – Порт Кланг, Селангордың батыс бөлігінде орналасқан. Кажангтағы Kompleks Perhentian Kajang, Петалинг Джаядағы One Utama автобус тасымалдау орталығы және Шах Аламдағы Terminal Seksyen 13 басқа штаттармен байланысты. Селангордағы қалаларды байланыстыратын қоғамдық автобус қызметтері де бар, мысалы Rapid Bus. Rapid KL компаниясына тиесілі Rapid Bus, Кланг аңғары аймағында, атап айтқанда Субанг Джая, USJ, Пучонг, Петалинг Джая, Шах Алам және Федералды тас жолдың оңтүстігіндегі Кланг, сондай-ақ Дамансара, Бандар Утама, Кота Дамансара және Федералды тас жолдың солтүстігіндегі Петалинг Джая, Шах Алам және Кланг аймақтарында қызмет көрсетеді. Бұл қызмет 2006 жылдың 23 қыркүйегінде Rapid KL Кланг аңғары автобус желісін жаңарту туралы шешім қабылдаған кезде енгізілді. Селангордағы басқа автобус операторларына Wawasan Sutera Travel & Tours Sdn Bhd (Кланг және Бантинг), MARA Liner Sdn Bhd (Рауанг және Хулу Селангор), Handal Ceria Sdn Bhd (Пучонг, Клангтың оңтүстігі және Сепанг) және The Selangor Omnibus Company Berhad (Дамансара Дамай және Куала Селангор) кіреді. 2015 жылдың 15 шілдесінен бастап бүкіл Селангор бойынша Bas Smart Selangor деп аталатын тегін қоғамдық автобус қызметі де қолжетімді. Бұл азаматтарды қоғамдық көлікті пайдалануға ынталандыру мақсатында іске қосылды. 2017 жылдың 7 қарашасында Smart Selangor автобустарының маршруттары мен кестелерін тексеруге арналған "Селангор Интеллектуалды Көлік Жүйесі" атты мобильді қосымша іске қосылды. KTM Komuter теміржол желісі Кажанг, Порт Кланг, Шах Алам, Субанг Джая, Петалинг Джая және Рауанг сияқты шеткі аудандар мен жақын қалаларға қызмет көрсетеді. Ол KL Sentral станциясында басқа теміржол транзиттік қызметтерімен байланысқан, бұл қала орталығындағы заманауи көлік торабы. Селангорға Rapid KL жеңіл рельстік көлік желісі арқылы да қол жеткізуге болады, ол Ampang Line, Kelana Jaya Line және жаңадан аяқталған Sungai Buloh-Kajang Mass Rapid Transit желісінен тұрады.

Selangor is linked to the rest of Malaysia by comprehensive air, road and rail connections. Public transport in the state is present but underused. Most of the major highways that run through the west coast of the peninsula, including the North–South Expressway, serve Selangor as well. The high speed roads and expressways are tolled; motorists using these roads pay the tolls using stored value cards such as Touch 'n Go and SmartTAG. Cash transactions at all tolls in Malaysia were phased out between 2015 and 2017. Kuala Lumpur International Airport (KLIA), the country's main airport, is located in Sepang District in the south of the state; it consists of the Main Terminal Building, Satellite terminal A and klia2. Selangor also has the domestic Subang Airport, which is a major hub for corporate and private aviation in south east Asia. Port Klang, the busiest seaport in Malaysia by sea, is located at the western tip of Selangor. Kompleks Perhentian Kajang in Kajang, One Utama Bus Transportation Hub in Petaling Jaya, and Terminal Seksyen 13 in Shah Alam to other states in Malaysia. Public bus services that connects towns in Selangor are also available such as Rapid Bus. Rapid Bus, operated by Rapid KL, offered services in Klang Valley area, namely Subang Jaya, USJ, Puchong, Petaling Jaya, Shah Alam, and Klang south of the Federal Highway and Area Six, which covers Damansara, Bandar Utama, Kota Damansara and areas of Petaling Jaya, Shah Alam, and Klang north of the Federal Highway. The services was introduced on 23 September 2006 when Rapid KL decided to revamp the Klang Valley bus network. Other bus operators in Selangor includes Wawasan Sutera Travel & Tours Sdn Bhd (Klang and Banting), MARA Liner Sdn Bhd (Rawang and Hulu Selangor), Handal Ceria Sdn Bhd (Puchong, Klang south and Sepang) and The Selangor Omnibus Company Berhad (Damansara Damai and Kuala Selangor). Starting from 15 July 2015, free public bus services named Bas Smart Selangor are also available all over Selangor. It was initiate to encourage the citizens to use public transport. On 7 November 2017, a phone application called Selangor Intelligent Transport System to check Smart Selangor buses routes and schedules was launched. The KTM Komuter railway network serves many outlying districts and nearby towns and cities, including Kajang, Port Klang, Shah Alam, Subang Jaya, Petaling Jaya, and Rawang. It is linked to other rail transit services at KL Sentral Station, a modern transportation hub in the city centre. Selangor is accessible by the Rapid KL Light Rail Transit network, which is composed of the Ampang Line, the Kelana Jaya Line and the newly completed Sungai Buloh Kajang Mass Rapid Transit Network.

ЖЖТ желісін кеңейту

2006 жылдың 29 тамызында Малайзияның премьер-министрінің орынбасары Мохд Нажиб Абдул Разак Келана Джая желісінің батыс бөлігінің Бандар Сунвей, Субанг Джая, УЕП Субанг Джая (USJ) және Путра Хайтс қалаларының шеттеріне дейін ұзартылатынын хабарлады. Бұл ұзарту Куала-Лумпурдің қоғамдық көлік желісін кеңейтуге бағытталған 7 миллиард ринггиттен астам сомалық жоспардың бір бөлігі болады. Кеңейту жоспары Ампанг желісін Пучонг қаласының шеттеріне және Куала-Лумпурдың оңтүстік-батысына дейін ұзартуды көздейді. Сондай-ақ жоспарда Кота Дамансара-Черас деп аталған жаңа желінің құрылысы қарастырылған, ол қаланың солтүстік-батыс жағындағы Сунги Булодан Кажангқа дейін өтеді. Жұртшылық үш айлық көрме кезеңінде маршрут бойынша өз пікірлерін білдіре алады. Ұзарту желіге 13 жаңа станса және жаңа рельс участасын қосады. Жаңа соңғы станса Путра Хайтс қаласында орналасады, онда бұл желі Келана Джая және Ампанг желілерімен тоғысады, қала маңындағы көліктік айырбастау мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Білім

Селангорда бірнеше жоғары білім беру мекемелері бар, олардың көп бөлігі ірі қалалар мен округ орталықтарында орналасқан.

Электр энергиясы

Селангор штатында бес негізгі электр станциясы бар, атап айтқанда: Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз Шах электр станциясы, Коннаутт көпірі электр станциясы, Путраджая электр станциясы, Куала Лангат электр станциясы және Джима Энерджи Венчурс.

Сумен жабдықтау

Селангор су жүйесі Селангор, Куала-Лумпур және Путраджаяны сумен жабдықтауды жүзеге асырады. Бұл "Сайарат Бекалан Эйр Селангор" (SYABAS) компаниясы арқылы басқарылды, ол штат үкіметіне тиесілі. Селангорда жеті тоған бар: Сунгай Селангор тоғаны, Сунгай Тингги тоғаны, Сунгай Семенйи тоғаны, Сунгай Лангат тоғаны, Кланг Гейтс тоғаны, Сунгай Бату тоғаны, ОРС Сунгай Лабу тоғаны және Тасик Субанг тоғаны.

Ас мәзірі

Селангордағы дәстүрлі малай асханасына Джохор, Бугис, Яван және Минангкабау мәдениеттерінен әсер еткен. Рожак Кланг және Лонтонг Кланг – Кланг пен Шах Алам қалаларындағы танымал тағамдар. Басқа да танымал тағамдар: Мее Ребус, Сатай Кажанг, Наси Амбенг, Лакса Селангор, Сото (Сото Наси Химпит және Мее Сото), Самбал Тахун, Баксо, Кетам Дарул Эхсан, Ментаранг Бакар, Икан Масак Асам Педас, Аям Масак Кикап және Саюр Масак Ребунг.