Кіріспе

Малайзия штаты
Малайзияның Перлис штаты (Kedah Malay (Перлис диалектісі): Peghelih), сондай-ақ құрметті атағы Perlis Indera Kayangan, Малайзияның Солтүстік-Батыс жағалауында орналасқан Малайзия штаты. Бұл Малайзиядағы аумағы және халқы бойынша ең кішкентай штаты, сонымен қатар елдің ең солтүстігіндегі штаты. Штаттың солтүстігінде Тайландтың Сатун және Сонгхла провинцияларымен, ал оңтүстігінде Малайзияның Кедах штатымен шегарасы өтеді. Перлис – Малайзияның кішкентай өлшемділігіне байланысты ешқандай аудандарға бөлінбеген жалғыз штаты, бірақ ол бірнеше коммуналарға бөлінген. Сиамдықтар ықпалында болған кезде оны Палит (ปะลิส) деп атаған. 2010 жылғы халық санауы бойынша Перлистің халқы 227,025 адамды құрайды, сондай-ақ Туанку Сайед Сиражуддин политехникумы бар. Перлисте Сундай Бату Пахаттағы әйгілі жылан қауіпсіздігі мен зерттеу орталығы орналасқан. Перлис мемлекеттік паркі және Гуа Келам – танымал туристік орындардың қатарында.

Этимология

"Perlis" топонимінің шығу тегі нақты емес. Дегенмен, бірнеше теория бар: Малайзиялық тарихшы Мохд Юсуф бин Адилдің айтуынша, атау тай тіркесінен шыққан "phrao loi" (Оңтүстік тай: พร้าวลอย), яғни "жағаға шайылып келген кокос", себебі Куала Перлистің жағалауында көптеген кокостар табылған. Жергілікті тұрғындар бұл тіркесті "pereleh" немесе Perlis деп естілетіндей етіп қысқартқан. Сондай-ақ, Perlis малай сөзі "пероле" (алу) сөзінің қысқартылған түрі болуы мүмкін, өйткені мемлекет Кедахтан "сыйлық" ретінде берілген, ал бұрын Кедахтың бір бөлігі болған. Ахмад Исмаилдың "Negeri Perlis Indera Kayangan: Sejarah Pembentukan Sebuah Negeri Berdaulat" кітабында айтылғандай, атау сол аттас ағаштан шыққан, ол қазір жойылып кеткен болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер бұл атаудың Солтүстік малай диалектісіндегі "perelus" сөзінен шыққандығын көрсетеді, ол шамамен "аяқ жарыққа түсіп кету" деп аударылады, себебі Перлистің кең жазықтығы лайға толы, сондықтан адамдардың аяқтары лайға батып кетуі мүмкін. Басқа ұсыныстардың ішінде, біреудің есімімен аталуы немесе француз сөзі "перлит" – "тас" деген мағынаны білдіруі мүмкін, себебі Сунгай Перлис маңында үлкен тас бар. "Indera Kayangan" құрметті атағын Туанку Раджа Сайед Хуссин Джамалуллаил (1843 жылдан 1873 жылға дейін Перлисті басқарған) алған, ол бұрын тұрған Индера Кайанган II патшалық қаласынан (1797 жылдан 1813 жылға дейін) бастау алған. Қазіргі уақытта бұл қала Куала Перлис ауданындағы Кампунг Лангар, Каянгта орналасқан. Алайда, бұл эпитет 2015 жылы Туанку Сайед Сираджуддин Путра Джамалуллаил ұсынғаннан кейін азырақ танымал болды, ол бұл атаудың мемлекеттік конституциядағы ресми атаумен сәйкес келетінін айтты, оның әкесі ешқандай ұзақ эпитеттерсіз қол қойған, "құдайларға немесе кез келген 'Дарул' сияқты сөздерге қатысты". Перлис бастапқыда Кедахтың бір бөлігі болған, бірақ кейде Сиам немесе Ачехтің билігіне қараған. Перлис тарихи тұрғыдан Кедах патшалығындағы маңызды аймақ болды. Кедах сұлтаны Мухиддин астанасын Кота-Сенаға, ал Сұлтан Диауддин II Кота-Индера-Кайанганды астана еткен. Кедах сұлтаны Диауддин II Перлис пен Кедахтың Раджа Мудасы деген құрметті атақ алды, бұл Ұлыбританиядағы Уэльс ханзадасы атағына ұқсас. Кедах сұлтаны болған кезінде ол Джордж Лейтпен Уэлсли провинциясын Пенангқа беру туралы келісім жасасқан. Ол Перлис пен Кедахтың Раджа Мудасы атағын алған. Бұл факт Перлистің Кедах сұлтандығының ерекше аймағы болғанын көрсетеді. Сұлтан Диауддин содан кейін Сайед Харун Джамалуллаилды, болашақ Перлис ражасының әкесін, қызына, Тенгку Софияға үйленгені үшін Араудың басшысы етіп тағайындады. Саид Харунның ұрпақтары ақырында губернатордың орынбасары (1839) және Перлистің ражасы болды. Сиамдықтар 1821 жылы Кедахты жаулап алғаннан кейін, британдықтар Перактағы мүдделеріне қауіп төнді деп ойлады. Бұл 1826 жылы Берни мен Лоу келісімдерінің жасалуына әкелді, ол екі малай мемлекеті мен олардың номиналды иелері Сиам арасындағы қарым-қатынасты ресмилендірді. Берни келісімінде Кедахтың жер аударылған сұлтаны Ахмад Таджуддин тағына қайта оралмады. Сұлтан Ахмад және оның қарулы жақтастары оның тағына қайта оралуы үшін он екі жыл бойы (1830-1842) Perang Musuh Bisik деп аталатын бірқатар соғыстарда шайқасты. 1839 жылы Сиамның Лигор губернаторының (Сиамның Кедахтағы басты өкілетті тұлғасы) қайтысымен Перлис Кедахтан бөлінді, бұл Перлисті тәуелсіз мемлекет етті. Оның ұрпақтары әлі күнге дейін Перлисті билеп отыр, бірақ сұлтан емес, раджа ретінде. 1897 жылы Кедах премьер-министрі Ван Мат Саман Перлистің тәуелсіздігін жоюға тырысты (Кубанг Пасу патшалығына жасалғанға ұқсас, ол Кедахқа сіңірілді). Бірнеше рет қақтығысқаннан және дауластан кейін Сиам патшасы Чулалонгкорн Перлистің жағына шықты. Перлистің 1900 жылдарға дейін Сетул мемлекетімен бірнеше даулары болды. Кедах сияқты, 1909 жылғы англо-сиамдық келісім Сиамды оңтүстік малайлық вассалдық Келантан, Тренггану және Монтон Сибури мемлекеттерін (Кедах, Перлис және Сатуннан тұрады (бірақ Сатун Таиландпен бірге қалды)) Ұлыбританияға беруге мәжбүр етті. Британдықтар Перлистің патшалық астанасы Арауда резидент орнатты. Перлис екінші дүниежүзілік соғыста Сиамның Жапониямен одақтастығы үшін сыйақы ретінде Сиамға қайтарылды, бірақ бұл қысқаша аннексия Жапонияның капитуляциясымен аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Перлис Ұлыбританияның билігіне қайта оралды, ол Малайя одағының, содан кейін 1957 жылы Малайя Федерациясының, ал ақырында 1963 жылы Малайзияның құрамына кірді. 2000 жылдан бері раджа немесе мұрагерлік монарх – Туанку Сайед Сираджуддин. Ол 2001 жылдың 13 желтоқсанынан 2006 жылдың 12 желтоқсанына дейін Малайзияның Янг ди Пертуан Агонгы болды. Туанку Сайед Файзуддин Путра Туанку Сайед Сираджуддин Янг ди Пертуан Агонг болған бес жылдық кезеңде Перлистің регенті болды. Бас атқарушы немесе Ментири Бесар қазіргі уақытта Perikatan Nasional партиясынан Мохд. Шукри Рамли.

География

Перлис – Малайзияның ең кіші штаты, жалпы жер ауданы 819 км². Батыс жағалау штаттары сияқты, ол Малакка бұғазына қараған 20,4 км (12,7 миль) шамасындағы жағалау жолағына ие, бұл Куала-Санглангтан басталып, Кедах штатының Кубанг-Пасу ауданымен шекараға жақын солтүстікке қарай, Малайзия-Таиланд шекарасына жақын Пос-Бату-Пути, Куала-Перлис маңында аяқталады. Оңтүстіктен солтүстікке қарай, штаттың топографиялық ерекшелігі – көптеген моготтармен тіреліп жатқан Кедах-Перлис жазығының жазық, егістік жерлері, ал кейін Накаван жотасының төбелеріне тік көтеріледі. Бұл жота штат пен Таиландтағы Сатун провинциясы арасындағы табиғи шекараны құрайды. Жалпы алғанда, күріш далалары штаттың көбірек бөлігін алып жатыр, себебі Кедах-Перлис жазығының Перлис бөлігі ежелгі заманнан бері күріш өндірісіне пайдаланылып келеді. Ал Накаван жотасы Куала-Перлистен Каки-Букитке қарай, Таиланд шекарасымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылады. Осы жотада штаттың ең биік нүктесі – 733 метрлік Перлис тауы орналасқан.

Климат

Солтүстік Кедахпен қатар, Перлис штатының барлық аумағы тропикалық муссондық климатқа (Кеппен климаттық жіктелімі: Am) тап болады.

Дін

2010 жылы Перлистің халқының 87,9% мұсылман, 10,0% буддист, 0,8% индуист, 0,6% христиан, 0,2% даосизм немесе қытай дінінің жақтастары, 0,2% дінсіз, 0,2% белгісіз/жауап бермеген, және 0,1% басқа діндердің жақтастары. Малайзия Конституциясы "малай" ұғымын қатаң анықтайды, мұсылман дінін ұстанатын, малай тілінде үнемі сөйлейтін, малай дәстүр-салтын сақтайтын, сондай-ақ Бруней, Малайзия және Сингапурдан шыққан немесе онда тұрған ата-бабалары бар адамдарды малайлар деп есептейді. 2010 жылғы халық санауының мәліметтері бойынша, қытай халқының 83,6% буддист екенін көрсетеді, олардың ішінде даосизмді (3,4%) және христиан дінін (11,1%) ұстанатындар көп, сонымен қатар Пенанг сияқты аймақтарда мұсылман хуэйлер де кездеседі. Үнді халқының көп бөлігі индуизмді (86,2%) ұстанады, ал айтарлықтай аз бөлігі христиандар (6,0%) немесе мұсылмандар (4,1%) болып табылады. Христиан діні малай емес бумипутралар қауымының басым діні (46,5%), тағы 40,4% мұсылман болып табылады.

Тілдер

Перлистің халқының көп бөлігі Перлис малай тілінде сөйлейді, ол Кедах малай тілінің бір тармағы болып табылады, бірақ көршілес Кедахтан өзгеше ерекшеліктері де бар. Перлистегі қытайлардың көпшілігі Хоккиен текті және Хоккиен диалектісінде сөйлейді. Бұдан басқа, Хоккиен, мандарин, ағылшын, тамил, малаялам тілдерімен қатар, аз сандағы оңтүстік тай тілінде сөйлейтін адамдар да бар, олардың көпшілігі этникалық малайзиялық сиамдықтар. Дегенмен, этникалық шығуына қарамастан, көптеген перлистер негізінен Перлис малай тілін қауымдық тіл ретінде қолданады. Атап айтқанда, Перлис өзінің ерекше Хоккиен тілімен, Пенанг Хоккиенімен белгілі. Хоккиен Перлистегі әртүрлі этникалық қытай қауымдары арасындағы қауымдық тіл қызметін атқарады. Перлис қытайларының басым көпшілігі Хоккиен тілінде сөйлейді және көбінесе Хоккиенді өздерінің ана тілі ретінде қолданады.

Көлік

KTM Батыс жағалауы темір жолы Перліс арқылы өтеді, Паданг-Бесар және Арау станцияларында тоқтайды. KTM ETS (Куала-Лумпур орталық станциясына) және KTM Komuter Northern Sector (Баттервортқа) пойыздары екі станцияға да үнемі тоқтап тұрады. Перлісте әуежай жоқ; жақын орналасқан Кедах штатындағы Алор-Сетар қаласына қызмет ететін Сұлтан Абдул Халим әуежайы Малайзиядағы ең жақын әуежай болып табылады және Кангардан бір сағаттық жерде орналасқан. Араудан әуежайға автобус қызметі де бар.

Демалыс

Бұкит Кетеридің әк тасты төбелерінде әлемдік альпинистік командалармен сақтандырылған 50-ден астам спорттық тау шаруашылығы маршруты бар. Жартастар екіге бөлінген, олар бір-біріне жақын орналасқан, ал жартас беткейлері 350 метрге дейін көтеріледі. Қиындық деңгейі бастауыштан кәсіпқойға дейін, және алуан түрлі шаруашылықтар ұсынылады.