Кіріспе
Малайзия штаты
Малайзияның Перлис штаты (Kedah Malay (Перлис диалектісі): Peghelih), сондай-ақ құрметті атағы Perlis Indera Kayangan, Малайзияның Солтүстік-Батыс жағалауында орналасқан Малайзия штаты. Бұл Малайзиядағы аумағы және халқы бойынша ең кішкентай штаты, сонымен қатар елдің ең солтүстігіндегі штаты. Штаттың солтүстігінде Тайландтың Сатун және Сонгхла провинцияларымен, ал оңтүстігінде Малайзияның Кедах штатымен шегарасы өтеді. Перлис – Малайзияның кішкентай өлшемділігіне байланысты ешқандай аудандарға бөлінбеген жалғыз штаты, бірақ ол бірнеше коммуналарға бөлінген. Сиамдықтар ықпалында болған кезде оны Палит (ปะลิส) деп атаған. 2010 жылғы халық санауы бойынша Перлистің халқы 227,025 адамды құрайды, сондай-ақ Туанку Сайед Сиражуддин политехникумы бар. Перлисте Сундай Бату Пахаттағы әйгілі жылан қауіпсіздігі мен зерттеу орталығы орналасқан. Перлис мемлекеттік паркі және Гуа Келам – танымал туристік орындардың қатарында.
the Malaysian state
Perlis (Kedah Malay (Perlis dialect): Peghelih), also known by its honorific title Perlis Indera Kayangan, is a state of Malaysia in the northwestern coast of Peninsular Malaysia. It is the smallest state in Malaysia by means of area and population, as well as the northernmost in the country. The state borders the Thai provinces of Satun and Songkhla to the north and the Malaysian state of Kedah to the south. Perlis is the only Malaysian state that is not divided into any districts, due to its small size, but it is still divided into several communes. It was called Palit (ปะลิส) by the Siamese when it was under their influence. Perlis had a population of 227,025 as of the 2010 census. and Politeknik Tuanku Syed Sirajuddin. Perlis has a famous snake sanctuary and research centre at Sungai Batu Pahat. Perlis State Park and Gua Kelam are among the popular tourist attractions.
Этимология
"Perlis" топонимінің шығу тегі нақты емес. Дегенмен, бірнеше теория бар: Малайзиялық тарихшы Мохд Юсуф бин Адилдің айтуынша, атау тай тіркесінен шыққан "phrao loi" (Оңтүстік тай: พร้าวลอย), яғни "жағаға шайылып келген кокос", себебі Куала Перлистің жағалауында көптеген кокостар табылған. Жергілікті тұрғындар бұл тіркесті "pereleh" немесе Perlis деп естілетіндей етіп қысқартқан. Сондай-ақ, Perlis малай сөзі "пероле" (алу) сөзінің қысқартылған түрі болуы мүмкін, өйткені мемлекет Кедахтан "сыйлық" ретінде берілген, ал бұрын Кедахтың бір бөлігі болған. Ахмад Исмаилдың "Negeri Perlis Indera Kayangan: Sejarah Pembentukan Sebuah Negeri Berdaulat" кітабында айтылғандай, атау сол аттас ағаштан шыққан, ол қазір жойылып кеткен болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер бұл атаудың Солтүстік малай диалектісіндегі "perelus" сөзінен шыққандығын көрсетеді, ол шамамен "аяқ жарыққа түсіп кету" деп аударылады, себебі Перлистің кең жазықтығы лайға толы, сондықтан адамдардың аяқтары лайға батып кетуі мүмкін. Басқа ұсыныстардың ішінде, біреудің есімімен аталуы немесе француз сөзі "перлит" – "тас" деген мағынаны білдіруі мүмкін, себебі Сунгай Перлис маңында үлкен тас бар. "Indera Kayangan" құрметті атағын Туанку Раджа Сайед Хуссин Джамалуллаил (1843 жылдан 1873 жылға дейін Перлисті басқарған) алған, ол бұрын тұрған Индера Кайанган II патшалық қаласынан (1797 жылдан 1813 жылға дейін) бастау алған. Қазіргі уақытта бұл қала Куала Перлис ауданындағы Кампунг Лангар, Каянгта орналасқан. Алайда, бұл эпитет 2015 жылы Туанку Сайед Сираджуддин Путра Джамалуллаил ұсынғаннан кейін азырақ танымал болды, ол бұл атаудың мемлекеттік конституциядағы ресми атаумен сәйкес келетінін айтты, оның әкесі ешқандай ұзақ эпитеттерсіз қол қойған, "құдайларға немесе кез келген 'Дарул' сияқты сөздерге қатысты". Перлис бастапқыда Кедахтың бір бөлігі болған, бірақ кейде Сиам немесе Ачехтің билігіне қараған. Перлис тарихи тұрғыдан Кедах патшалығындағы маңызды аймақ болды. Кедах сұлтаны Мухиддин астанасын Кота-Сенаға, ал Сұлтан Диауддин II Кота-Индера-Кайанганды астана еткен. Кедах сұлтаны Диауддин II Перлис пен Кедахтың Раджа Мудасы деген құрметті атақ алды, бұл Ұлыбританиядағы Уэльс ханзадасы атағына ұқсас. Кедах сұлтаны болған кезінде ол Джордж Лейтпен Уэлсли провинциясын Пенангқа беру туралы келісім жасасқан. Ол Перлис пен Кедахтың Раджа Мудасы атағын алған. Бұл факт Перлистің Кедах сұлтандығының ерекше аймағы болғанын көрсетеді. Сұлтан Диауддин содан кейін Сайед Харун Джамалуллаилды, болашақ Перлис ражасының әкесін, қызына, Тенгку Софияға үйленгені үшін Араудың басшысы етіп тағайындады. Саид Харунның ұрпақтары ақырында губернатордың орынбасары (1839) және Перлистің ражасы болды. Сиамдықтар 1821 жылы Кедахты жаулап алғаннан кейін, британдықтар Перактағы мүдделеріне қауіп төнді деп ойлады. Бұл 1826 жылы Берни мен Лоу келісімдерінің жасалуына әкелді, ол екі малай мемлекеті мен олардың номиналды иелері Сиам арасындағы қарым-қатынасты ресмилендірді. Берни келісімінде Кедахтың жер аударылған сұлтаны Ахмад Таджуддин тағына қайта оралмады. Сұлтан Ахмад және оның қарулы жақтастары оның тағына қайта оралуы үшін он екі жыл бойы (1830-1842) Perang Musuh Bisik деп аталатын бірқатар соғыстарда шайқасты. 1839 жылы Сиамның Лигор губернаторының (Сиамның Кедахтағы басты өкілетті тұлғасы) қайтысымен Перлис Кедахтан бөлінді, бұл Перлисті тәуелсіз мемлекет етті. Оның ұрпақтары әлі күнге дейін Перлисті билеп отыр, бірақ сұлтан емес, раджа ретінде. 1897 жылы Кедах премьер-министрі Ван Мат Саман Перлистің тәуелсіздігін жоюға тырысты (Кубанг Пасу патшалығына жасалғанға ұқсас, ол Кедахқа сіңірілді). Бірнеше рет қақтығысқаннан және дауластан кейін Сиам патшасы Чулалонгкорн Перлистің жағына шықты. Перлистің 1900 жылдарға дейін Сетул мемлекетімен бірнеше даулары болды. Кедах сияқты, 1909 жылғы англо-сиамдық келісім Сиамды оңтүстік малайлық вассалдық Келантан, Тренггану және Монтон Сибури мемлекеттерін (Кедах, Перлис және Сатуннан тұрады (бірақ Сатун Таиландпен бірге қалды)) Ұлыбританияға беруге мәжбүр етті. Британдықтар Перлистің патшалық астанасы Арауда резидент орнатты. Перлис екінші дүниежүзілік соғыста Сиамның Жапониямен одақтастығы үшін сыйақы ретінде Сиамға қайтарылды, бірақ бұл қысқаша аннексия Жапонияның капитуляциясымен аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Перлис Ұлыбританияның билігіне қайта оралды, ол Малайя одағының, содан кейін 1957 жылы Малайя Федерациясының, ал ақырында 1963 жылы Малайзияның құрамына кірді. 2000 жылдан бері раджа немесе мұрагерлік монарх – Туанку Сайед Сираджуддин. Ол 2001 жылдың 13 желтоқсанынан 2006 жылдың 12 желтоқсанына дейін Малайзияның Янг ди Пертуан Агонгы болды. Туанку Сайед Файзуддин Путра Туанку Сайед Сираджуддин Янг ди Пертуан Агонг болған бес жылдық кезеңде Перлистің регенті болды. Бас атқарушы немесе Ментири Бесар қазіргі уақытта Perikatan Nasional партиясынан Мохд. Шукри Рамли.
According to a Malaysian historian, Mohd Yusuf bin Adil, the name comes from the Thai phrase "phrao loi" (Southern Thai: พร้าวลอย) which means kelapa hanyut (coconut washed ashore) since there were many coconuts found on the shores of Kuala Perlis. The phrase has been shortened by locals until it sounded like "pereleh" or Perlis. It has also been suggested Perlis may be a shortened form of a Malay word "peroleh" (obtain) as the state was a "gift" from Kedah, since it was a part of Kedah before becoming a state on its own. According to Negeri Perlis Indera Kayangan: Sejarah Pembentukan Sebuah Negeri Berdaulat by Ahmad Ismail, the name comes from a tree of the same name, which may have gone extinct. Some researches suggests the name is derived from a Northern Malay dialect word "perelus" which roughly translates as "foot falling into a crack", since Perlis is said to have a wide land filled with mud, and the people's feet may sink into the mud. Additional suggestions include being named after someone, or derived from the French word "perlite" which means "rock" due to a huge rock near Sungai Perlis. The honorific "Indera Kayangan" was given by Tuanku Raja Syed Hussin Jamalullail (who ruled Perlis from 1843 to 1873) after the royal town of Indera Kayangan II (1797 until 1813) he was raised in now located in Kampung Langgar, Kayang within the Kuala Perlis area. However, this epithet became less popular under the recommendation of Tuanku Syed Sirajuddin Putra Jamalullail in 2015, in which according to him is inline with the official singular name given in the state constitution his father signed without any long epithets in general "which is related to deities, or any 'Darul' "".]] Perlis was originally part of Kedah, although it occasionally came under rule by Siam or Aceh. Perlis was historically an important realm within the Kingdom of Kedah. Sultan Muhyiddin of Kedah made his capital in Kota Sena, while Sultan Dhiauddin II made Kota Indera Kayangan his capital. Sultan Dhiauddin II of Kedah was honorifically titled as Raja Muda of Perlis and Kedah, akin to the title Prince of Wales in the United Kingdom. During his reign as the Sultan of Kedah, he oversaw a treaty with George Leith to cede Province Wellesley to Penang. He was titled as Raja Muda of Perlis and Kedah. This fact depicted Perlis was a special realm within the Kedah sultanate. Sultan Dhiauddin then made Syed Harun Jamalullail, father of the future first Raja of Perlis as chieftain of Arau as a wedding gift to his marriage with his daughter, Tengku Sofiah. Syed Harun's descendant will eventually become deputy governor (1839) and Raja of Perlis. After the Siamese conquered Kedah in 1821, the British felt their interests in Perak to be threatened. This resulted in the 1826 Burney and Low Treaties formalising relations between the two Malay states and Siam, their nominal overlord. In the Burney Treaty, the exiled Sultan of Kedah, Ahmad Tajuddin was not restored to his throne. Sultan Ahmad and his armed supporters then fought in a series of war known as Perang Musuh Bisik for his restoration over twelve years (1830–1842). Towards the end of the conflict and the death of Siam's Ligor governor in 1839 (Siam's main authority figure over Kedah), Perlis was separated with Kedah. which made Perlis a sovereign state. His descendants still rule Perlis, but as rajas, instead of as sultans. In 1897, Kedah led by its Prime Minister, Wan Mat Saman began efforts to end the sovereignty of Perlis (similar to what was made to the Kingdom of Kubang Pasu which absorbed into Kedah). After several tense occasions and disputes, Siamese King Chulalongkorn sided with Perlis. Perlis also had several disputes with the state of Setul before the 1900s. As with Kedah, the Anglo Siamese Treaty of 1909 forced Siam to relinquish its southern Malay vassal states of Kelantan, Trengganu, and Monthon Syburi (comprising Kedah, Perlis, and Satun (but Satun remained with Thailand)) to Great Britain. The British installed a Resident in the Perlis royal capital of Arau. Perlis was returned to Siam in World War II as a reward for Siam's alliance with Japan, but this brief annexation ended with the Japanese surrender. After World War II, Perlis returned to British rule until it became part of the Malayan Union, then the Federation of Malaya in 1957, and lastly, Malaysia in 1963. Since 2000, the raja or hereditary monarch has been Tuanku Syed Sirajuddin. He was the Yang di Pertuan Agong of Malaysia from 13 December 2001 to 12 December 2006. Tuanku Syed Faizuddin Putra was the Regent of Perlis during the five year period when Tuanku Syed Sirajuddin was Yang di Pertuan Agong. The Chief Executive or Menteri Besar is currently Mohd. Shukri Ramli of the Perikatan Nasional.
География
Перлис – Малайзияның ең кіші штаты, жалпы жер ауданы 819 км². Батыс жағалау штаттары сияқты, ол Малакка бұғазына қараған 20,4 км (12,7 миль) шамасындағы жағалау жолағына ие, бұл Куала-Санглангтан басталып, Кедах штатының Кубанг-Пасу ауданымен шекараға жақын солтүстікке қарай, Малайзия-Таиланд шекарасына жақын Пос-Бату-Пути, Куала-Перлис маңында аяқталады. Оңтүстіктен солтүстікке қарай, штаттың топографиялық ерекшелігі – көптеген моготтармен тіреліп жатқан Кедах-Перлис жазығының жазық, егістік жерлері, ал кейін Накаван жотасының төбелеріне тік көтеріледі. Бұл жота штат пен Таиландтағы Сатун провинциясы арасындағы табиғи шекараны құрайды. Жалпы алғанда, күріш далалары штаттың көбірек бөлігін алып жатыр, себебі Кедах-Перлис жазығының Перлис бөлігі ежелгі заманнан бері күріш өндірісіне пайдаланылып келеді. Ал Накаван жотасы Куала-Перлистен Каки-Букитке қарай, Таиланд шекарасымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылады. Осы жотада штаттың ең биік нүктесі – 733 метрлік Перлис тауы орналасқан.
Климат
Солтүстік Кедахпен қатар, Перлис штатының барлық аумағы тропикалық муссондық климатқа (Кеппен климаттық жіктелімі: Am) тап болады.
Дін
2010 жылы Перлистің халқының 87,9% мұсылман, 10,0% буддист, 0,8% индуист, 0,6% христиан, 0,2% даосизм немесе қытай дінінің жақтастары, 0,2% дінсіз, 0,2% белгісіз/жауап бермеген, және 0,1% басқа діндердің жақтастары. Малайзия Конституциясы "малай" ұғымын қатаң анықтайды, мұсылман дінін ұстанатын, малай тілінде үнемі сөйлейтін, малай дәстүр-салтын сақтайтын, сондай-ақ Бруней, Малайзия және Сингапурдан шыққан немесе онда тұрған ата-бабалары бар адамдарды малайлар деп есептейді. 2010 жылғы халық санауының мәліметтері бойынша, қытай халқының 83,6% буддист екенін көрсетеді, олардың ішінде даосизмді (3,4%) және христиан дінін (11,1%) ұстанатындар көп, сонымен қатар Пенанг сияқты аймақтарда мұсылман хуэйлер де кездеседі. Үнді халқының көп бөлігі индуизмді (86,2%) ұстанады, ал айтарлықтай аз бөлігі христиандар (6,0%) немесе мұсылмандар (4,1%) болып табылады. Христиан діні малай емес бумипутралар қауымының басым діні (46,5%), тағы 40,4% мұсылман болып табылады.
Тілдер
Перлистің халқының көп бөлігі Перлис малай тілінде сөйлейді, ол Кедах малай тілінің бір тармағы болып табылады, бірақ көршілес Кедахтан өзгеше ерекшеліктері де бар. Перлистегі қытайлардың көпшілігі Хоккиен текті және Хоккиен диалектісінде сөйлейді. Бұдан басқа, Хоккиен, мандарин, ағылшын, тамил, малаялам тілдерімен қатар, аз сандағы оңтүстік тай тілінде сөйлейтін адамдар да бар, олардың көпшілігі этникалық малайзиялық сиамдықтар. Дегенмен, этникалық шығуына қарамастан, көптеген перлистер негізінен Перлис малай тілін қауымдық тіл ретінде қолданады. Атап айтқанда, Перлис өзінің ерекше Хоккиен тілімен, Пенанг Хоккиенімен белгілі. Хоккиен Перлистегі әртүрлі этникалық қытай қауымдары арасындағы қауымдық тіл қызметін атқарады. Перлис қытайларының басым көпшілігі Хоккиен тілінде сөйлейді және көбінесе Хоккиенді өздерінің ана тілі ретінде қолданады.
Көлік
KTM Батыс жағалауы темір жолы Перліс арқылы өтеді, Паданг-Бесар және Арау станцияларында тоқтайды. KTM ETS (Куала-Лумпур орталық станциясына) және KTM Komuter Northern Sector (Баттервортқа) пойыздары екі станцияға да үнемі тоқтап тұрады. Перлісте әуежай жоқ; жақын орналасқан Кедах штатындағы Алор-Сетар қаласына қызмет ететін Сұлтан Абдул Халим әуежайы Малайзиядағы ең жақын әуежай болып табылады және Кангардан бір сағаттық жерде орналасқан. Араудан әуежайға автобус қызметі де бар.
Демалыс
Бұкит Кетеридің әк тасты төбелерінде әлемдік альпинистік командалармен сақтандырылған 50-ден астам спорттық тау шаруашылығы маршруты бар. Жартастар екіге бөлінген, олар бір-біріне жақын орналасқан, ал жартас беткейлері 350 метрге дейін көтеріледі. Қиындық деңгейі бастауыштан кәсіпқойға дейін, және алуан түрлі шаруашылықтар ұсынылады.