Кіріспе
Экожүйелердегі өрттің зерттелуі
Өрт экологиясы – табиғи экожүйелерге өрттің әсерін зерттейтін ғылыми сала. Көптеген экожүйелер, әсіресе дала, саванна, шапараль және қылқан жапырақты ормандар, өртпен бірге дамып, мекендеу ортасының тіршілігі мен жаңаруына маңызды үлес қосады. Өртке ұшыраған ортадағы көптеген өсімдік түрлері өну, орнығу немесе көбейу үшін өртті пайдаланады. Жабайы өрттің жойылуы осы түрлерге ғана емес, сонымен қатар оларға тәуелді жануарларға да қауіп төндіреді. АҚШ-тағы орман өрттерін сөндіру шаралары тарихи түрде қоғамдық пікірді орман өрттерінің табиғатқа зиян екендігіне сендірді. Алайда, экологиялық зерттеулер көрсеткендей, өрт көптеген табиғи мекендеулердің жұмыс істеуі мен биологиялық әртүрлілігінің ажырамас бөлігі болып табылады, ал осы қауымдастықтағы организмдер табиғи өрттерге төтеп беруге, тіпті оларды пайдалануға бейімделген. Жалпы алғанда, өрт су тасқыны, жел дауылдары және жер сілкінісі сияқты "табиғи бұзылыс" ретінде қарастырылады, ол түрлердің эволюциясын қозғап, экожүйелердің ерекшеліктерін анықтайды. Өрттің жойылуы, адамның қоршаған ортаға тигізген басқа да өзгерістерімен бірге, табиғи экожүйелер үшін күтпеген салдарларға әкелуі мүмкін. АҚШ-тағы кейбір ірі орман өрттеріне өрт сөндірудің ұзақ жылдарға созылуы, адамдардың өртке бейімделген экожүйелерге енуі және климаттың өзгеруі себеп деп айыпталды. Жерді басқарушылар табиғи өрт режимін қалпына келтіру туралы қиын мәселелермен бетпе-бет келеді, бірақ көп жағдайда өрттердің өртелуіне рұқсат беру ең арзан және тиімді әдіс болуы мүмкін.
Тарих
Өрт әлемдегі өсімдік жамылғысын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Фотосинтездің биологиялық процесі шамамен 350 миллион жыл бұрын девон кезеңінде жануға қажетті атмосфералық оттегіні шоғырландыра бастады. Ал шамамен 125 миллион жыл бұрын от құрлықтағы өсімдіктердің мекендеу ортасына әсер ете бастады. ХХ ғасырда эколог Чарльз Купер отты экожүйе процесі ретінде қарастыруды ұсынды.
Абиотикалық жауаптар
Өрттер жылу және жану процестері арқылы топыраққа әсер ете алады. Жану процесінде топырақтың температурасына байланысты, төмен температура диапазондарында судың булануынан бастап, топырақтың органикалық заттарының жануына және көмір сияқты пирогендік органикалық заттардың түзілуіне дейін әртүрлі әсерлер байқалады. Өрт топырақтағы қоректік заттардың өзгеруіне түрлі механизмдер арқылы әкелуі мүмкін, олар тотығу, булану, эрозия және сумен шаюды қамтиды, бірақ қоректік заттардың айтарлықтай жоғалуы үшін оқиғаның температурасы жоғары болуы керек. Дегенмен, топырақтағы биожетімді қоректік заттардың мөлшері, әдетте, пайда болған күлдің арқасында, ыдырау арқылы қоректік заттардың баяу шығуына қарағанда артады. Тау жыныстарын қабыршақтау (немесе термиялық қабыршақтану) тау жыныстарын ыдыратуды және кейбір қоректік заттардың босатылуын жеделдетеді. Өрттен кейін топырақтың pH-ының жоғарылауы жиі байқалады, бұл кальций карбонатының түзілуіне және температура одан да жоғарылағанда оның кальций оксидіне ыдырауына байланысты болуы мүмкін. Жалпы, өрттен кейін топырақ көбірек сілтілік (жоғары pH) болады, себебі қышқылдар жанып кетеді. Жоғары температурада жаңа химиялық реакцияларды тудыру арқылы, өрт топырақтың құрамы мен құрылымын, оның саздылығын және кеуектілігін өзгерте алады. Өрттен кейін өсімдік жамылғысының жойылуы топыраққа бірнеше әсер етеді, мысалы, күн сәулесінің топырақ бетіне түсуі артуынан күндіз топырақ температурасының көтерілуі, ал түнде сәулелік жылудың жоғалуынан салқындаудың күшеюі. Жаңбырды ұстап тұратын өсімдік мөлшерінің азаюы топырақ бетіне көбірек жауын-шашынның түсуіне мүмкіндік береді, ал суды сіңіретін өсімдіктердің азаюы топырақтағы су мөлшерін арттыруы мүмкін. Алайда, күл құрғақ кезде суды тебіп тастауы мүмкін, сондықтан судың мөлшері мен қолжетімділігі күрт өспеуі мүмкін.
Өсімдіктер
Өсімдіктер өртпен күресу үшін көптеген бейімделулерді дамытты. Осы бейімделулердің ең танымалдарының бірі – піриценция, онда тұқымның пісіп, түсірілуі от немесе түтін арқылы толық немесе ішінара қозғалады; бұл мінез-құлық жиі қате түрде серотиния деп аталады, бірақ бұл термин кез келген стимулмен белсендірілген тұқымның түсірілуінің кеңрек санатты білдіреді. Барлық пірицентті өсімдіктер серотиниялы, бірақ барлық серотиниялы өсімдіктер пірицентті емес (кейбіреулері некрицентті, гигрицентті, ксерицентті, солицентті немесе олардың комбинациясы болуы мүмкін). Екінші жағынан, қоздырғышпен белсендірілген тұқымның өсуін піриценциямен шатастыруға болмайды; ол физиологиялық ұйықтау деп аталады. Мысалы, Оңтүстік Калифорниядағы шапаральдық қоғамдастықтарда кейбір өсімдіктердің жапырақтары жанғыш майлармен жабылған, бұл қарқынды өртті ынталандырады. Бұл жылу олардың өртпен белсендірілген тұқымдарын өсіреді (ұйықтаудың мысалы), ал жас өсімдіктер күйген ландшафтта бәсекелестіктің болмауынан пайда ала алады. Басқа өсімдіктерде түтінмен белсендірілген тұқымдар немесе өртпен белсендірілген бүршіктер болады. Lodgepole pine (Pinus contorta) конустары керісінше, пірицентті: олар тұқымды босататын, өрт ерітетін шайырмен мөрленген. Көптеген өсімдік түрлері, соның ішінде көлеңкеге төзімсіз алып секвойя (Sequoiadendron giganteum), өсімдік қаптамасында жарықтар жасау үшін өртті қажет етеді, бұл олардың көшеттеріне басқа түрлердің көлеңкеге төзімді көшеттерімен бәсекелесуге және осылайша өзін орнықтыруға мүмкіндік береді. Олардың қозғалмауы өрттен қашуға мүмкіндік бермейтіндіктен, өсімдік түрлері тек өртке төзімді, өртке шыдамды немесе өртке қарсы тұру қабілетіне ие болуы мүмкін.
Өртке төзбеушілік
Өртке төзімсіз өсімдік түрлері өте тұтанатын болып келеді және отпен толығымен жойылады. Кейбір өсімдіктер мен олардың тұқымдары өрттен кейін қоғамдастықтан мүлдем жойылып, қайтадан өспеуі мүмкін, ал басқалары ұрпақтарының келесі буынға аман қалуын қамтамасыз етуге бейімделген. "Міндетті тұқым себушілер" – бұл өрттен кейін ірі тұқым қорының әсерінен тез өніп, жетіліп, келесі өрттен бұрын тұқым қорын жаңарып, көбейтуге қабілетті өсімдіктер. Тұқымдарда өрт кезінде бөлінетін karrikin өсімдік гормонымен белсендірілетін KAI2 рецептор ақуызы болуы мүмкін.
Өртке төзімділік
Өртке төзімді түрлер белгілі бір деңгейде өртке шыдап, өрттен зақымданған жағдайда да өсуін жалғастыра алады. Осы өсімдіктер кейде "қайта жаңарушы" деп аталады. Экологтар кейбір қайта жаңарушы түрлердің тамырларында өрттен кейін қалпына келуге және қайта өсуге көмектесу үшін қосымша энергия жиналатынын көрсеткен.
Жануарлар, құстар және микробтар
Өсімдіктер сияқты, жануарлар да өртке төзуге қабілетті әртүрлі мүмкіндіктерді көрсетеді, бірақ олар көптеген өсімдіктерден өзгеше, тірі қалу үшін өрттен қашуы керек. Құстар ұя салғанда әлсіз болуы мүмкін, бірақ олар көбінесе өрттен қашып құтыла алады; шындығында, олар өрттен қашып бара жатқан жемді ұстауға және өрттенген жерлерді жылдам қайта мекендеуге мүмкіндік алады. Әлемдегі көптеген жабайы жануарлар түрлері, шын мәнінде, мекендеу ортасын құру және сақтау үшін өртке тәуелді экожүйелердегі қайталама өрттерге тәуелді. Кейбір антропологиялық және этноорнитологиялық деректер, отты іздейтін жыртқыштардың кейбір түрлері жемді қуып шығару үшін қасақана түрде өртті таратуға қатысатынын көрсетеді. Сүтқоректілер көбінесе өрттен қашып құтыла алады немесе мүмкіндігі болса, жасырынуға тырысады. Қосмекенділер мен жорғалаушылар оттан қашу үшін жерге көмілу арқылы немесе басқа жануарлардың қуыстарын пайдалану арқылы сақтануы мүмкін. Әсіресе, қосмекенділер суға немесе өте ылғалды лайға тығылуға қабілетті. Топырақтағы микроорганизмдердің жылуға төзімділігі әртүрлі, бірақ олар топырақтағы тереңдікте болған сайын өрттен аман қалу ықтималдығы артады. Өрттің төмен қарқындылығы, жалындардың жылдам өтуі және құрғақ топырақ та көмектеседі. Өрт өткеннен кейін пайда болатын қоректік заттардың артуы, өртке дейін болғанға қарағанда ірі микробиалды қоғамдастықтардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Бактериялардың саңырауқұлақтарға қарағанда жылуға төзімділігі жоғары болғандықтан, топырақтағы микробиалды популяцияның әртүрлілігі өрттің күшін, микроорганизмдердің топырақтағы тереңдігі және өсімдік жамылғысының болуына байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір саңырауқұлақтар, мысалы Cylindrocarpon destructans, жану нәтижесінде пайда болатын зиянды заттарға бейтарап болып көрінеді, бұл басқа микроорганизмдердің өрттенген топырақты қайта мекендеуіне кедергі келтіреді, сондықтан олар өрттен аман қалуға және кейін басқа саңырауқұлақ түрлерін отарлап, олардан басымдық таба алады.
Өрт және экологиялық сабақтастық
Өрттің мінез-құлқы әрбір экожүйеде әртүрлі, ал сол экожүйедегі тірі организмдер соған сәйкес бейімделген. Барлық экожүйелерде өрттің бір жалпы қасиеті – жаңадан өртелген жерлерден бастап, жылдар бойы өрт көрмеген аймақтарға дейін әртүрлі орта мекендердің мозаикасын құруы. Бұл – экологиялық іздік процестің бір түрі, онда өрт салдарынан туған қираудан кейін жаңа өртелген жерлер тұрақты және бағытталған отарлау кезеңдерінен өтеді. Экологтар іздік процесті өсімдіктердегі кезекті өзгерістер арқылы сипаттайды. Өрттен кейін алғашқы қоныстанушылар топырақта тұқымдары бар немесе күйген жерге жылдам жеткізіле алатын тұқымдары бар түрлер болады. Бұл әдетте жарық сүйгіш, көлеңкеге төзбейтін, тез өсетін шөптесін өсімдіктер. Уақыт өте келе, көлеңкеге төзімді, баяу өсетін ағаш түрлері шөптесін өсімдіктердің бір бөлігін ығыстырады. Қылқан жапырақты ағаштар көбінесе алғашқы іздік түрлер болып табылады, ал кең жапырақты ағаштар өрт болмаған жағдайда оларды ауыстырады. Сондықтан көптеген қылқан жапырақты ормандар қайталап болатын өртке тәуелді. Табиғи және адамнан туған өрттер торфтық жерлерден бұталы жерлерге, орманға және тропикалық ландшафттарға дейін барлық экожүйелерге әсер етеді. Бұл экожүйенің құрылымы мен қызмет ету әдісіне әсер етеді. Өрт әрі қарай табиғи түрде болғанымен, соңғы жылдары өрттің жиілігі күрт өсті. Бұл жауын-шашынның азаюына, температураның жоғарылауына және адамдардың салдарынан туған өрттердің көбеюіне байланысты. Өсімдіктердің, жануарлардың және микроорганизмдердің әртүрлі түрлері осы іздік процестің әртүрлі кезеңдерін пайдалануға бейімделген, ал осы әртүрлі орталарды құру арқылы өрт ландшафттағы түрлердің санын арттыруға мүмкіндік береді. Топырақтың сипаттамалары, климат және топография – өртке бейімделген экожүйенің ерекшеліктерін анықтайтын факторлар. Өрттің әртүрлі жиілігі әртүрлі іздік жолдарға әкеледі; өрттер арасындағы қысқа интервалдар тұқымдық қорын қайта құруға қажетті уақытқа байланысты ағаш түрлерінің жойылуына себеп болады, нәтижесінде шөптер мен астық тұқымдас өсімдіктер сияқты жеңіл тұқымдық түрлерге ауысады.
Орман
Ормандағы астыңғы қабаттағы өрттер жеңілден орташаға дейін күйіп, кішкентай ағаштар мен шөптесін жамылғыны жояды. Қатты өрттер ағаштардың басына дейін жетеді және басым өсімдіктердің көп бөлігін өлтіреді. Таж оттары орман қанатындағы отты сақтау үшін жер асты отындарынан қолдау алуы мүмкін (пассивті таж оттары), немесе от жер асты отындарына тәуелсіз орман қанатында өруі мүмкін (белсенді таж оты). Қатты өрт ерте сатыдағы күрделі ормандық ортаны немесе жоғары биоәртүрлілікке ие құрғақ ағаштардың орманын жасайды. Орман жиі өртенсе және өсімдік қалдықтары аз болса, жер асты температурасы көтеріледі, бірақ топырақтың терең қабаттарындағы тамырларға зиян келтірмейді. Өрттер құрғақшылық жылдары ең көп таралады, жоғарғы беткейлерде ең қауіпті болады және өсетін өсімдіктер түріне байланысты өзгереді.
Британдық Колумбиядағы ормандар
Канадада орман жердің шамамен 10 пайызын құрайды, бірақ елдегі құстар мен құрлықта тіршілік ететін сүтқоректілердің 70 пайызы осы орманды мекендейді. Табиғи өрт режимі Британдық Колумбиядағы он екі түрлі орман түрінде омыртқалы жануарлардың алуан түрлі құрамын сақтауда маңызды рөл атқарады. Әртүрлі түрлер өрттен кейін болатын өсімдік жабынының кезектесуі, жаңаруы және тіршілік ортасының өзгеруі сияқты кезеңдердің әртүрлі сатыларын пайдалануға бейімделген, мысалы, құлаған ағаштар мен қалдықтар. Өрттің бастапқы көлемі мен қарқындылығы сияқты ерекшеліктері тіршілік ортасының кейіннен әртүрлі дамуына себеп болады және омыртқалы жануарлардың күйген жерлерді қалай пайдалана алатынына әсер етеді.
Қалқанды алқаптар
Бұталы өрттер көбінесе жапырақты бөлігінде шоғырланады және бұталар бір-біріне жеткілікті жақын болса, үздіріссіз таралады. Бұталы далалар әдетте құрғақ болады және оңай тұтанатын отын жинақталуға бейім, әсіресе төбелерде. Өрт ылғалдың ең аз және өлі отын материалдарының ең көп мөлшері бар бағытты ұстанады. Өрт кезіндегі жер беті мен жер асты температурасы орман өртіне қарағанда жоғары болады, себебі жанасу ошақтары жерге жақын орналасқан, бірақ бұл көрсеткіштер айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Өрттен кейінгі жаңару осы түрлердің біріккен өсуының маңызды факторы болып табылады.
Оңтүстік Африкадағы финбос бұталық алқаптары
Финбос бұталық алқаптары Оңтүстік Африканың тар белдеуінде кездеседі. Бұл экожүйедегі өсімдік түрлерінің әртүрлілігі жоғары, бірақ олардың көпшілігі міндетті тұқым себушілер, яғни өрт тұқымдардың өнуіне себеп болады және өсімдіктер осының арқасында жаңа өмірлік циклді бастайды. Бұл өсімдіктер өрт пен қоректік заттарға кедей топыраққа жауап ретінде міндетті тұқым себушілерге эволюциялық бейімделген болуы мүмкін. Өрт осы экожүйеде жиі болатындықтан және топырақ шектеулі қоректік заттарға ие болғандықтан, өсімдіктер үшін көптеген тұқымдар өндіру және келесі өртте қурау тиімдірек. Келесі өрттен аман қалу үшін тамырларға көп энергия жұмсау, егер олар қоректік заттарға кедей топырақтан көп пайда көре алмаса, тиімсіз болар еді. Мүмкін, осы міндетті тұқым себушілердің жылдам өсу циклы осы экожүйеде жедел эволюция мен түрлердің пайда болуына алып келген, нәтижесінде өсімдіктер қауымдастығының жоғары деңгейде әртүрлілігі қалыптасқан. Кейбір дала экожүйелері өртке жағымсыз реакция жасайды.
Солтүстік Америка шөптесін жерлері
Солтүстік Америкада өртке бейімделген инвазивті шөптер, мысалы Bromus tectorum, жергілікті түрлерге таңдау қысымын түсіретін өрттің жиілеуіне себеп болады. Бұл АҚШ-тың батыс аймағындағы шалғынды далалар үшін маңызды мәселе. Топырақтың органикалық заттарының жинақталуы арқылы анықталатын, сау шөптесін экожүйесін құру үшін жайылыммен бірге қолдану қажет. Канзас және Оклахома штаттарының шығысындағы Флинт-Хиллз аймағындағы биік шөпті далалар, өрт пен жайылымды бірге пайдаланудың оң нәтижелерін көрсетуде.
Оңтүстік Африка саваннасы
Оңтүстік Африка саваннасында жақында өртелген аймақтарда жаңа өсімдіктер пайда болады, олар ескі, қатаң шөптерге қарағанда дәмді әрі қоректі жем болып табылады. Бұл жаңа жемшөптер, үнемі жайылымның нәтижесінде қысқа болып сақталған, өртенбеген және жайылған жайылымдардан ірі шөп жеушілерді қызықтырады. Өртенбеген бұл "көктеректерде" тек ауыр жайылымға бейімделген өсімдік түрлері ғана тірі қалады; бірақ жаңадан өртелген аймақтардың қамтамасыз еткен алаңдатуы, жайылымға төзімсіз шөптердің уақытша тасталған көгалдарға қайта өсуіне мүмкіндік береді, осылайша бұл түрлердің сол экожүйеде сақталуына жағдай жасайды.
Ұзын жапырақты қарағай саванналары
Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысының көп бөлігі бұрын ашық, ұзын жапырақты қарағайлы орман болған, бай шөптесін, сазды өсімдіктер, етжегіш өсімдіктер мен орхидеяларға толы. Бұл экожүйелердегі өрт жиілігі кез келген басқа мекендегіден жоғары, он жылда бір рет немесе одан да сирек болатын. Өрт болмаса, жапырақты орман ағаштары еніп, олардың көлеңкесі қарағайларды және шөптесін жояды. Өртке тән өсімдіктердің мысалдары – сары құмыра гүлі және қызыл погония. Мұндай өсімдіктердің саны мен түрлерінің әртүрлілігі өрт жиілігімен тікелей байланысты. Сирек кездесетін жануарлар, мысалы, бауыртас тасбақалары мен индиго жыландары да осы ашық далалар мен жазық орманға тәуелді. Сондықтан, түрлер құрамын және биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін өртті қайта орнату маңызды міндет болып табылады.
Сулы жерлердегі өрт
Сулы-саз жерлердің көптеген түрлеріне де оттың әсері тиеді. Бұл көбінесе құрғақшылық кезеңінде болады. Торфты топырақтары бар ландшафттарда, мысалы, батпақтарда, торфтың өзі жануы мүмкін, соның салдарынан сумен қайта толатын шұңқырлар пайда болады. Күші аз өрттер жиналған өсімдік қалдықтарын жойып, басқа сулы-саз өсімдіктеріне көмілген тұқымдардан немесе тамырсабақтардан жаңаруға мүмкіндік береді. Оттың әсеріне ұшырайтын сулы-саз жерлерге жағалау батпақтары, ылғалды далалар, торфты батпақтар, су тасқынына ұшырайтын жерлер, далалық батпақтар және жазық орманды алқаптар жатады. Сулы-саз жерлерде торфта көп мөлшерде көміртек жинақталады, сондықтан солтүстік аймақтарындағы кең торфты жерлерде өрттің жиілігі атмосферадағы көмірқышқыл газы деңгейін реттеу процестерімен және жаһандық жылыну құбылысымен байланысты. Ерітілген органикалық көміртек (ЭОК) сулы-саз жерлерде көп мөлшерде кездеседі және олардың экологиясында маңызды рөл атқарады. Флориданың Эверглейдс аймағында ЭОК-тың маңызды бөлігі "еріген көмір" түрінде болады, бұл оттың сулы-саз жерлердің экожүйелерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.
Өрт сөндіру
Өрт отқа бейімделген экожүйелерде көптеген маңызды қызметтер атқарады. Өрт қоректік заттар айналымында, түрлердің сақталуында және орта құрылымында маңызды рөл атқарады. Өрттің басуы экожүйелерде күтпеген өзгерістерге алып келуі мүмкін, бұл сол ортаға тәуелді өсімдіктерге, жануарларға және адамдарға зиян келтіруі мүмкін. Өртті басу салдарынан тарихи өрт режимінен ауытқыған дала өрттері "ерекше емес өрттер" деп аталады.
Чапарралдық қауымдастықтар
2003 жылы Оңтүстік Калифорнияда шапаральды орманның күшті өрттері болды. Жүздеген үй мен жүздеген мың гектар жер отқа жалынды. Өте қауіпті өрттік ауа райы (төмен ылғалдылық, отынның ылғалдылығының төмендеуі және жоғары жел) және сегіз жылдық құрғақшылықтан жиналған өлі өсімдік материалдары апатты нәтижеге әкелді. Кейбіреулер өрт сөндіру шаралары отынның артық жиналуына себеп болды десе де, тарихи өрт деректерінің жан-жақты талдауы мұның рас еместігін көрсетті. Өрт сөндіру жұмыстары Оңтүстік Калифорния шапаральында өрттің таралуын тоқтатуға жеткіліксіз болды. Оңтүстік Калифорния мен Баха Калифорния арасындағы өрттердің мөлшері мен жиілігінің айырмашылығын көрсететін зерттеулер, шекараның солтүстігіндегі ірі өрттер өрт сөндірудің салдары екенін көрсететіндей болды, бірақ көптеген зерттеушілер мен экологтар бұл пікірге қарсы шықты. 2003 жылғы өрттердің бір салдары – өртенген аймақтарда, әсіресе соңғы 15 жылда өртенген жерлерде, жағымсыз және жергілікті емес өсімдік түрлерінің тығыздығының артуы болды. Өйткені бұл аймақтардағы бұталар белгілі бір тарихи өрт режиміне бейімделген, өрт режимінің өзгеруі өсімдіктерге табиғи іріктеу қысымын өзгертіп, өрттен кейінгі жаңа жағдайларды жақсы пайдалана алатын жағымсыз және жергілікті емес түрлерге көбірек мүмкіндік береді.
Балықтардың әсері
Бойз ұлттық орманы – Бойз қаласының солтүстігінде және шығысында орналасқан АҚШ ұлттық орманы. Көптеген қалыптыдан тыс ірі орман өрттерінен кейін балық популяцияларына дереу теріс әсер еткені байқалды, бұл әсіресе шағын және оқшауланған балық популяциялары үшін қауіпті. Бірақ, ұзақ мерзімді перспективада өрт, су тасқынын күшейтетін және шламды алып тастап, балықтарға қолайлы тіршілік ортасын құратын гидравликалық өзгерістерді туғызып, балықтардың мекендеу ортасын жаңартуға көмектеседі. Бұл, өрттен кейін осы жақсартылған жерлерге қайта қоныстануға қабілетті балықтардың популяциясын арттыруға әкеледі.
Ұлы жазықтардың қысқа шөпті даласы
Ауыр мал жайылымы мен өрт сөндірудің үйлесімі Ұлы жазықтардағы қысқа шөптік далалар экожүйесінің құрылымын, құрамын және түрлердің әртүрлілігін күрт өзгертті, көптеген аймақтарда ағаш тектес өсімдіктердің басымды болуына және өртке төзімсіз инвазивті түрлердің таралуына жағдай жасады. Ағаш материалдарының ыдырауы баяу болатын жартылай шөлейтті экожүйелерде өрт топыраққа қоректік заттарды қайтару және шөптесіндердің жоғары өнімділігін сақтау үшін маңызды рөл атқарады. Өрт өсу маусымында немесе қыстама кезеңінде болуы мүмкін, бірақ қыстама кезеңінде жүргізілетін басқарылатын өрт қысқа шөптік далаларда шөп және шөптесіндердің жамылғысын, биологиялық әртүрлілікті және өсімдіктердің қоректік заттарды сіңіруін арттыруда ең тиімді. Дегенмен, егер туған жер экожүйесінің сақталуын қалпына келтіргісі келсе, басқарушылар инвазивті және жергілікті емес түрлердің өртке қалай реакция ететінін ескеруі керек. Мысалы, Мичиганның биік шөптік даласындағы инвазивті дақ кеудеқұйрық (Centaurea maculosa) тек жазда ғана бақылана алады, себебі осы кезде оның өмірлік циклындағы ең маңызды, көбеюге қатысты кезеңі болып табылады.
АҚШ-тың Сьерра-Невада штатындағы аралас қылқан жапырақты ормандар
Америка Құрама Штаттарының Сьерра-Невада тауларындағы аралас қылқан жапырақты ормандарда өрттің қайталану жиілігі 5 жылдан 300 жылға дейін ауысып отырды, бұл жағдайға байланысты болды. Төменгі жазықтарда өрттер жиірек қайталанып тұрды, ал биік және ылғалды жерлерде өрттер арасындағы уақыт аралығы ұзақ болды. Жергілікті американдықтар күз және қыс айларында өрт жағуға тырысты, ал биік таулы жерлерді олар көбінесе жазда ғана мекендеген.
Финляндияның боралдық ормандары
Тұрғылықты жерлердің аумағы мен сапасының төмендеуі Халықаралық табиғатты қорғау одағының қызыл тізіміне көптеген түрлердің популяцияларын енгізуге себеп болды. Финляндияның сорлы ормандарын басқару жөніндегі зерттеуге сәйкес, қорықтардан тыс жерлердегі тіршілік ортасының сапасын жақсарту, жойылу қаупі төнген, өлі ағаштарға тәуелді қоңыздарды сақтауға көмектеседі. Бұл қоңыздар мен әртүрлі саңырауқұлақ түрлері тірі қалу үшін өлі ағаштарға мұқтаж. Ескі өсімдіктердің ормандық жағдайлары осы ерекше тіршілік ортасын қамтамасыз ете алады. Дегенмен, Фенноскандияның көп бөлігі ағаш өндіруге пайдаланылады, сондықтан қорғалмайды. Өлі ағаштармен орманды аумақта бақыланатын өртеу және ағаштарды сақтау тәсілі және оның жойылу қаупі төнген қоңыздарға тигізетін әсері зерттелді. Зерттеу көрсеткендей, басқарудың бірінші жылында түрлердің саны мен байлығы өртке дейін жасалған емдеумен салыстырғанда артты. Ағаштардың жоғары деңгейде сақталуы және өлі ағаштардың көп болуы байқалған жерлерде қоңыздардың саны келесі жылы да өсуді жалғастырды. Орман өрттерін басқару мен қоңыздар популяциясының өсуі арасындағы байланыс осы қызыл тізімге енген түрлерді сақтаудың кілті екенін көрсетеді.
Австралиялық эвкалипт ормандары
Австралиядағы ескі өсу эвкалипт орманның көп бөлігі қорғау үшін белгіленген. Бұл ормандарды басқару маңызды, себебі Eucalyptus grandis сияқты түрлер тірі қалу үшін отқа тәуелді. Кейбір эвкалипт түрлерінде лигнотубер жоқ, ол – жаңа шығаландар өсіп шығатын бүршіктерді қамтитын тамырдың ісіну құрылымы. Өрт кезінде лигнотубер өсімдікті қайта орналастыруға көмектеседі. Кейбір эвкалипттерде осы механизм болмағандықтан, орман өрттерін басқару топырақтың құнарлы болуына, бәсекелестерді жоюға және тұқымдардың таралуына көмектесе алады.