Кіріспе

Электрондық дисплейдің бұзылуы. Экранның күйіп кетуі, бейне күйіп кетуі, көлеңке сурет немесе арбалы сурет – ескі компьютер мониторлары немесе теледидарлардағы катодты сәулелі түтік (CRT) сияқты электрондық дисплейлердегі белгілі бір аймақтардың тұрақты түрде түсінің өзгеруі. Бұл экранды біркелкі емес пайдаланудан туындайды. Жаңа сұйық кристалды дисплейлер (ЖКД) кері бейнелену деп аталатын құбылысқа ұшырауы мүмкін, бірақ ол тұрақты емес. Экранның күюіне қарсы күресудің бір жолы – экранның бір бөлігі ұзақ уақыт бойы жарықтанбау үшін кескінді жылжытатын скринсейверлерді пайдалану еді.

Себептер

Фосфор негізіндегі электрондық дисплейлерде (мысалы, CRT типті компьютерлік мониторлар, осциллограф экрандары немесе плазмалық дисплейлерде) белгілі бір аймақтарды біркелкі пайдаланбау, мысалы, қозғалмайтын кескіндерді (мәтін немесе графика) ұзақ уақыт көрсету, ойын графикасындағы қайталама мазмұн немесе тикерлер мен баннерлер бар кейбір хабарлар осы объектілердің тұрақты көлеңкесін жасауына немесе кескін сапасын нашарлатуына әкелуі мүмкін. Бұл, кескін шығару үшін жарық беретін фосфор қосылыстары пайдалану барысында жарықтылығын жоғалтуына байланысты. Бұл тозу уақыт өте келе жарық шығарудың біркелкі болмауына соқтырады, ал ауыр жағдайларда бұрынғы мазмұнның көлеңкесі пайда болуы мүмкін. Көлеңкелер көзге көрінбесе де, экранның күюінің әсері – кескін сапасының дереу және үздіксіз нашарлауы болып табылады. Экранның көзге көрінетіндей күюіне қажетті уақыт көптеген факторларға байланысты өзгереді, олар пайдаланылған фосфорлардың сапасынан бастап, субпикселдерді пайдаланудың біркелкі еместігінің деңгейіне дейін. Көлеңкелердің пайда болуына бірнеше апта уақыт қана қажет болуы мүмкін, әсіресе егер экран белгілі бір кескінді (мысалы, экранның жоғарғы немесе төменгі жағындағы мәзір жолағын) үнемі көрсетіп, оны уақыт өте келе үздіксіз көрсетіп тұрса. Сирек жағдайларда, егер көлденең немесе тік бұрылу тізбектері істен шықса, барлық шығыс энергиясы дисплейдегі тік немесе көлденең сызыққа шоғырланады, бұл экранның дерлік бірден күюіне себеп болады.

CRT

Фосфордың күюі әсіресе монохроматикалық CRT экрандарында, мысалы, ескі компьютер жүйелерінде және "сұңғыш" терминал станцияларында қолданылған қызыл немесе жасыл монохроматикалық мониторларда жиі кездеседі. Бұл, ішінара, олар көбінесе қозғалмайтын суреттерді бір интенсивтілікпен – толық күйде көрсеткендіктен болады. Сары экрандар жасыл немесе ақ экрандарға қарағанда көбірек сезімтал, себебі сары фосфордың тиімділігі төмен және оған жоғары сәуле тогы қажет. Түсті экрандар, керісінше, үш жеке фосфорды (қызыл, жасыл және көк) қолданады, олар белгілі бір түстерді алу үшін әртүрлі қарқындылықпен араластырылады. Ал, "дәстүрлі" теледидар көру сияқты (ойынсыз, конвергенцияланбаған теледидар пайдалану, интернетке кірмеу, тикерлер немесе баннерлерсіз хабар тарату, созылған немесе тұрақты қара жолақтарсыз) қолданыс үлгілерінде түстер мен экрандағы объектілердің орналасуы біркелкілікке жақындасқан операциялар үшін қолданылады. Қазіргі заманғы CRT дисплейлері 1960 жылға дейінгі CRT-лардан гөрі аз сезімтал, себебі олардың фосфордың артында қорғаныс қызметін атқаратын алюминий қабаты бар. Алюминий қабаты көрерменге фосфордан көбірек жарық шашу үшін қосылған. Қосымша, алюминий қабаты фосфордың иондық күюіне де кедергі келтірді, ал ескі монохромды теледидарларда жиі кездесетін иондық тұзақ енді қажет болмады.

Плазмалық, ЖКД және OLED дисплейлері

2007 жылға дейін шығарылған плазмалық дисплейлер күйіп кетуге бейім болса, ЖКД дисплейлерінде мұндай жағдай сирек кездеседі. RGB негізіндегі органикалық жарықдиодты (OLED) дисплейлерде жарықтығының әртүрлі деңгейде төмендеуі уақыт өте келе түстің айқын өзгеруіне алып келеді (қызыл, жасыл немесе көк түс басым болады). OLED дисплейлеріне артқы жарық қажет емес, әрбір пиксель өздігінен жарық шығаратын LED болып табылады. OLED дисплейлеріндегі пиксельдер уақыт өте келе жарықтығын жоғалтады. OLED пикселі қаншалықты көп пайдаланылса (жарықтандырылса), ол аз пайдаланылған пикселге қарағанда соғұрлым күңгірт болып көрінеді. ЖКД дисплейлерінде күйіп кетудің физикалық себептері плазмалық және OLED дисплейлерінен өзгеше, себебі оларда жарық шығаратын пикселдердің жарықтығы төмендегеннен күйіп кету пайда болады. ЖКД дисплейлерінде кейбір жағдайларда пикселдердің тұрақты пайдалану режимінен кейін бастапқы күйіне оралу қабілетін жоғалтуынан күйіп кету пайда болуы мүмкін. Көптеген стандартты пайдалану режимінде ЖКД дисплейлеріндегі бұл бейнелердің қалдығы уақытша болады. Плазмалық және ЖКД дисплейлерінде де экранның күйіп кетуіне ұқсас, бірақ тұрақты емес, уақытша бейнелердің сақталуы деп аталатын ұқсас құбылыс кездеседі. Плазмалық дисплейлерде уақытша бейнелердің сақталуы пиксел жасушаларында зарядтың жиналуынан (күйіп кету сияқты жарықтығының жиынтық төмендеуінен емес) туындайды, мұны кейде қараңғы фонға қарсы жарқын бейне қараңғы фонмен ауыстырылғанда байқауға болады. Мұндай бейнелердің сақталуы әдетте стандартты жарықтықтағы бейне көрсетілгенде жоғалады және дисплейдің қалыпты көрініс сапасына кедерес келтірмейді.

Жеңілдіктер

Экран сақтағыштарының атауы олардың бастапқы мақсатынан туындаған, ол – экранның күюін болдырмаудың белсенді тәсілі болатын. Пикселдердің немесе пикселдер тобының ұзақ уақыт бойы статикалық бейнеде қалуын қамтамасыз ету арқылы фосфордың жарықтылығы сақталды. Қазіргі заманғы экран сақтағыштар қолданылмаған кезде экранды өшіре алады. Көп жағдайда экран сақтағышты пайдалану тиімсіз болуы мүмкін. Плазмалық дисплей өндірушілерінің көпшілігі бейнені сәл жылжыту арқылы күюді азайту әдістерін қамтиды, бұл экранның күюін толығымен жоймайды, бірақ пайда болған көлеңкелі бейненің жиектерін жұмсарта алады. Қазіргі OLED дисплейлер үшін де ұқсас техникалар бар. Мысалы, OLED дисплейі бар Android Wear сағаттарының өндірушілері Android Wear-ден экран мазмұнын бірнеше пикселге жылдыратын «күйіп кетуден қорғау техникаларын» қосуын сұрауы мүмкін. Басқа мысалдар: Apple-дің iPhone X және Samsung-тың Galaxy сериясы батарея, Wi-Fi, орналасу және байланыс жолақтары үшін пикселдерді әр минут сайын жылдыру арқылы күюді азайтады немесе кешіктіреді. Сонымен қатар, үй экраны үшін параллельдік прокрулды қосуға болады, бұл Apple «перспективалық масштабтау» деп атаған белгілерге 3D эффектін береді. Google осы техникалар қосылған кезде сағат бетін жасаушылардан пикселдердің үлкен блоктарын пайдаланбауын сұрайды, сонда әр жылжу кезінде әртүрлі пикселдер күйіп, пикселдердің жалпы тозуын азайтады. Кейбір экран сақтағыштар жылжиды, мысалы, DVD ойнатқыштардағы немесе ұзақ уақыт бойы әрекетсіз болғаннан кейін тоқтатылған бейнені жылжытатын кейбір теледидарлардағы экран сақтағыштар. Экран түріне байланысты, кейде жөндеу бағдарламалық жасақтамасы мен құрылғыларын пайдалану арқылы экранның күюін жоюға болады. Android телефондарындағы OLED экраны үшін күюді азайту қолданбалары навигация және мәртебе жолақтарының (үнемі көрсетілетін және сондықтан күюге ең осал элементтер) кері бейнесін көрсетуі мүмкін, нәтижесінде субпикселдері біркелкі жарықтылығы бар және сондықтан күю артефакттары көрінбейтін экран пайда болады.

Тарихи жазбалар

Ерте теледидарларда ең көп кездесетін бейне жағылу RCA Indian head тест үлгісі болған деседі, ол көбінесе телеарнаның ресми жабылуынан кейін көрсетілетін. Мұның себебі көрермендердің күнінің соңында теледидарды өшірмей қоюы болды, ал теледидар өндірушілер мұны ұсынбаған.