Кіріспе

Рипакандида (IPA: ; Ripacandidese: Rubbuacànnə; Lucano диалектісі: R'bbacànnə немесе R'pacànnə) – Италияның оңтүстігіндегі Базиликата аймағындағы Потенца провинциясында орналасқан қала және коммуна. Ол Ателла, Бариле, Филиано, Форенца, Гинэстра және Рионеро-ин-Вултуре коммуналарымен шектеседі.

Археология

VII-V ғасырлардағы некропольді зерттеу, елді мекеннің Луканияның солтүстігіндегі мәдени орталыққа жататындығын көрсетеді. Ол 'Офанто' кең арнасының саласына жақын орналасқан және төбенің беткейіндегі төбелер мен террасаларда жайылған. Орталықта, субгеометриялық өрнекпен безендірілген вазалар немесе күрделі декоративтік мотивтер, оның ішінде адам бейнесі бар керамикалық шеберханалар орналасқан. Б.з.б. V ғасырындағы әйелдер қабірінен табылған ерекше құмыраның бетінде шаңқаудың бейнесі бар, оның үстінде жеті жұлдызбен оралған стилденген адам бейнесі бейнеленген, қазір Мelfi Ұлттық археологиялық мұражайында сақталуда. Бұл көрініс Пифагордың философиялық ұстанымдарына сілтеме жасайды, ол сол кезде Метапонтта мектеп ашқан және оның шәкірттері арасында Базиликатаның ежелгі ішкі аймақтарының аристократтары болған. Рипакандиданың ежелгі ауылы шашыраңқы топтарға ұйымдастырылған, олар тұрғын үйлер мен бос кеңістіктер және жерлеу орындарымен алмасады. Әйелдер қабірінен табылған ферматреччелер ерекше күрделі, бірнеше рет оралған қос сымнан тұрады және Базиликата ішінде тек бірнеше жиынтықта ғана кездеседі. Кең арнаның жанында бұрынғы римдік акведуктың қалдықтарын көруге болады.

География

Рипакандида – айналасындағы кең далаларды бақылайтын тік жарға орналасқан, аққа боялған үйлерден тұратын шағын әдемі қалашық. Ол Офанто өзенінің оңтүстігіне қарай созылатын (солтүстік Базиликатаның табиғи шекарасын құрайтын) Vulture аймағындағы көптеген төбелердің бірінде орналасқан. Бұл Vulture вулканының етегінде жатқан және Базиликата аймағының ірі бөлігі болып табылады. Аймақ "Аглианико" жүзімін өсіру және өндірумен ерекшеленеді, осы жүзімнен аймақтың ең танымал және құрметті шараптарының бірі – дәл "Аглианико дель Vulture" жасалады.

Тарих

Археологиялық зерттеулер 1977–80 жылдары Рипакандиданың ежелгілігі б.з.д. VII ғасырға дейін жетеді, бірақ XIX ғасырдың соңында тарихшы Лукан Микеле Лакава Рипакандиданың етегінде археологиялық және еден мозаикалары бар бірнеше үңгірлерді тапты. Грек тарихшылары (Аристотель, Тимей және Сиракузалық Антиох) қазіргі Базиликата аймағын «Энотрия» деп атады. Страбонның географиясынан гректер Базиликатаның Иония жағалауына келгенге дейін, осы жерде Хони Энотри тайпалары болғанын білеміз. Екінші энотриялық Дионисий Галикарнасский энотрдан, мифтік батыр Аркадиядан шыққан б.з.д. 1800 шамасында келген Оэнотрус екенін айтады. Ол жергілікті халықты бағындырып, егіншілік пен шарап жасауды дамытты. Оның ізбасары Италияда шаруалар мен малшылар пайда болып, «Сиссития» институтын құрды. Кейіннен аймақты Самниттер, олардан Лучиандықтар тараған Оско-Самнит тайпалары басып алды. Олар Саннио тауларынан түсіп, бірнеше толқындарда түбітмаға енді. Олар «қасиетті көктем» дәстүрін сақтады: халық саны арта келгенде жастар тобы белгілі бір нышанды (тотем) таңдап, жаңа жер іздеуге шығатын. Бұл Рим армиясын елу жылға дейін ұстап тұра алған, өте қайратты және күшті жауынгерлердің ұлты еді. Рим Каудин шатқалында жеңіліске ұшырап, армиясын қайта ұйымдастырып, Самниттерді талқандады. Аймақтың римдіктерге айналуы 20 000 қоныс аударушының көшірілуімен болды. 291 жылы Венераның жанында Самниттердің көптеген басқа этностық топтардан тарағаны белгілі болды: Хирпини, Каудини, Брутти және т.б. Люк қоғамы тайпаларға бөлінген, әр тайпаның өз жетекшісі – жыл сайын сайланатын «Меддице» болған. Барлық мүшелер қоғамдық өмірге қатысуға міндетті, мүлік тең бөлінген. Тайпалар одақ құрып, соғыс жағдайында басшы – базилей сайлаған. Рипакандиданың ежелгі қаласы Серра ди Ваглиодан (Ваглио Базиликата) бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан, бірақ одан маңыздырақ болған. Лукандықтар Басенто, Брадано, Агри және Синни өзендері арқылы грек қалаларымен (Метапонто, Сирис, Гераклея) сауда жасаған. Селе және Офанто өзендері Адриатика және Тиррен теңіздеріне қол жеткізуге мүмкіндік берген. Диалект сөйлеу тілінде (аймақтағы нағыз лингвистикалық арал) оскан тіліндегі көптеген сөздердің түбірін грек тілінен табамыз. Ауызша дәстүрге сәйкес, қала римдіктер тарапынан «Candida Latinorum» (Рим су құбырының қалдықтары) деген атпен салынған. Кейбір ғалымдар бұл атау төбенің ақ түсіне байланысты берілгенін айтады. Қазіргі қала готтардың басқыншылығы кезінде пайда болды, сол кезде тұрғындар аңғардан төбеге көшіп, Юпитерге арналған ғибадатхананың (қазіргі Ана шіркеуі) айналасына үй салды. Ломбардтар қамал қабырғаларын мұнаралармен біріктірді. Әртүрлі биліктерге бағынып, XI-XII ғасырлардағы алғашқы жазба дереккөздерге қол жеткізді. Папа Евгений III-нің (1152) бұйрығымен Сан-Донато (әлі күнге дейін сақталған жалғыз шіркеу), Сан-Пьетро, Сан-Закария, Сан-Грегорио шіркеулері салынды. Бірінші крест жорығына қатысты. 1188–1198 жылдары үшінші крест жорығына қатысу үшін Барондар каталогына он үш ақсүйек кіргізілді, олардың төбесінде Роджер Марескалко болды. Фредерик II-нің Роберто Рипакандидасы Ломбардиядан әкелінген тұтқындарды күзетуге жауапты болды, сол кезде аймақ Масса Ломбарда (қазіргі Гиннестра) деп аталды. Феодалдардың саны өзгерді: Караччоло Гримальди (Монакодан), Боккапианола Тирони, соңғы иесі – герцог Маццакара (1806). 1482 жылы алғашқы албан босқындары Кантон деп аталатын қала маңындағы ауданда орналасты, кейін Масса-Ломбардаға көшірілді. 1571 жылдың 5 қазанында Лепанто шайқауында көптеген азаматтар, соның ішінде Джанлоренцо Лиой жеңіске жетті. Бес жүзден жеті жүз жылға дейін теологиялық зерттеулер орталығы болды. 1861 жылдың сәуір айында Кармин Крокко бастаған қарақшыларға қосылып, сол кезде Ұлттық гвардия капитаны Майкл Анастасия бірінші құрбан болды. Сонымен қатар, қатал қарақшылар Тюрторо, Ди Биазе, Ларотонда да болды.

XIX ғасырдың соңы: АҚШ-қа үлкен көшіп келу

XIX ғасырдың соңында Рипакандида тұрғындары жақсы болашақ іздеп, алдымен Алтунаға (Пенсильвания штаты), содан кейін Блю-Айлендке (Иллинойс штаты) көшіп бара бастады. Блю-Айлендте Рипакандидадан келген иммигранттардың екі ұлы танымал атанды: боксшы Тони Мусто, ол 1941 жылдың 8 сәуірінде Джо Луиспен ауыр салмақтағы әлем чемпионы атағы үшін жұдырықтасты, және Гарри Синис – марапатталған актер, музыкант және режиссер, Чикаго қаласындағы «Степпенвольф» театр компаниясын құрғандардың бірі. Рипакандидадағы дәстүрлерді еске алу мақсатында Блю-Айленд қаласы әр жылдың тамыз айында Ареццолық әулие Донат мерекесін тойлайды. 1997 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығы Пенсильваниялық Уильям Дональд Филлипске берілді, оның анасы 1913 жылы Рипакандидада дүниеге келген және 1920 жылы АҚШ-қа көшіп келген.

1940-1960 жылдар

1940 жылдары Рипакандида Бенито Муссолининің аяусыздығына ұшырады. Көптеген тұрғындар пана іздеуге мәжбүр болды немесе жақын маңдағы үңгірлерде жасырынып қалды. Нацистер қаланы қоршап, барлық еврейлерді іздеді. Еврей болмағандар да, егер мүгедек болса, қара шашы немесе қара көзі болса, сондай-ақ еуропалық емес мәдениеттің өкілі болса, қаза тапты.

1980-2000 жылдар

1980 жылдардан 2000 жылдардың басына дейін неміс антропологы Томас Хаушчайлд (Гайдельберг ғылым академиясының мүшесі және Халле/Саале университетіндегі әлеуметтік антропология кафедрасының меңгерушісі, Германия) Рипакандида мен айналасындағы діни және саяси өмірді жан-жақты зерттеп, құжаттады. Осы жұмыста оған жергілікті тұрғындардың көптеген өкілдері көмектесті, олардың ішінде Микеле Чикарелла, Кармела "Квартариегг" Карлуччи Перретта, Вито Джойоса, Луиджи "Гинетто" Жилио және тағы да басқалар болды. Оның зерттеулері ғылыми журналдарда көптеген мақалалар түрінде және 2002 жылы жарық көрген "Magie und Macht in Italien" ("Италиядағы сиқыр мен билік") кітабында жарияланды, оны Джереми Гейнс ағылшын тіліне аударған ("Power and Magic in Italy", Лондон және Нью-Йорк, Berghahn Publishers, 2011). 2009 жылы Томас Хаушчайлд танымал өнер тарихшысы Ханс Белтингті (Order Pour le Mérite of Arts and Sciences, Берлин және Dumbarton Oaks Institute, Гарвард университеті) Рипакандидаға сүйемелдеп барды. Жергілікті "Pro Loco" қауымдастығының (Жерардо Крипецци, Луиджи Жилио және басқалар) атынан Ханс Белтинг Рипакандидадағы Сан-Донато шіркеуіндегі фрескаларды бағалап, олардың өнер тарихындағы ескерткіш ретінде жоғары құндылығын растады. Ханс Белтингтің бағалауынша, фрескалар бейбітшілік пен ала-құлалық, жер сілкінісі және шағын Лукания аймағындағы жаңа экономикалық даму кезеңдерін көрнекті түрде бейнелейді. Осы оқиғада Ханс Белтинг жергілікті ЮНЕСКО комитеті мен Pro Loco ұйымдарынан "Fede e Arte" аймақтық сыйлығын қабылдады. Өте жоғары бағаланған сөйлесінде Ханс Белтинг осы фрескаларда болашақ зерттеулер үшін әлі де ашылмаған көптеген "сырлар" бар екенін атап өтті.

Грек, араб және албан тілдеріндегі диалекттер

Грек: Braccos күйдірген: дауыс жоқтығы; Airale: дәнді тазартуға қолданылатын сырғы; Aire: таңдаймын; Alerta: Aertao-да тұру; Arrampaggio: Harpagus зорлықпен тонау: тонау; Ammannati Amenenoo: тез әлсірейді; Arrappato: Raptiva-дан бүгілген, жамау; Arrociliare: Kule арқылы жабылу: жалғандық немесе қарапайымдық; Ascimo: ашытпа нан; Atta'ne: Ата әке, Atta-дан; Май: Boter-ден келген жас шаруа: бақташы; Cacone: терең ойыс; Calanca: құлау, Kala Ekalaca: құлау; Calandra: Ақаладан келген қарлығаш; Kalavroje: Scaravaggi da Karabos; Calamastra: темір пешке ілінген ашқыш; Karusi: шаш қию; Keiro: қию; Kataratta: люк; Kata: төмен; Kotor: каперс! Katara арқылы; Centrino: сары ағаштан жасалған Китри; Kiatto: ірі және майлы; Cozzetto: Kotido-дан шығыршық сүйек; CuCl: Kuklos-қа торттар: шеңбер, Enchire: Egketo-дан империя: тыныс алу; : шөлді жер: Eremos шөлінен; Fomiero: тыңайтқыш; Ravine: құйылған су; Engineer: қолдануға кірісу; Isc'i: кіру; Lagana: лазанья; Langella: су ыдысы; Maca'ri: Құдай! таңсық; Mara: жаман ниет; Maruca: құрт; Matreia: келіншегі; Mattoli: шоғыр; Menace: Amun арқылы лақтыру, тастау; mingling: кішкентай; Mollica: нанның ішкі бөлігі; Montone: қазаншұқыр; Morra: қой қорасы; Musco: денедегі иық сүйегі; madness: Pazio-дан әзілдер, ойын; Pernecocca: шабдалы; Lace: шеттері; Pruna: алма ағашы; Quatrala: Korah-тан келген бойжеткен, Talis қызы; Racana: дайын мата; Burr: түйін; root: тамыр; Ranfa: жануарлардың тырнақтары; Rasco: қысыру, сызылу; Rosica: шайнау; Rummolo: дөңгелек тас; Salma: soma; Scania: нан; Sceppa: жырту; Skizo: түсіру; Silk: сырғы; Sfizio: құмарлық; Scitt: мысықтарды аулау; Sterpone: ескі ағаш; Strambo: бұрмаланған ми; Strummolo: айналушы ойыншық; Tallo: бүршік; Tann: содан кейін; Tarocciola: шынжыр дөңгелек; Traccheggiare: тоқтату; Tumpagno: шелек түбі; Tupputi Tupputi: есік соғу; Turso: капустаның қабығы; Tuzzolare: есікке соғу; Vallone: тар шатқал; Brag: алжапқыш; Launch: ашылу; Visciole: көпіршіктер; Zimmari: ешкі; Zitella: қызметші; Zito: күйеу. Грек сөздері латын әріптерімен жазылған. Албан тілінің жергілікті диалектке тигізген терең әсері туралы мына сілтемеге қараңыз: https://web.archive.org/web/20111011091746/http://contrasto.de/lucano.htm және Рипакандиядағы және жалпы Солтүстік Луканиядағы жергілікті диалекттердегі көптеген сөздер араб тілінен алынған, мысалы "vadone" "al wadi" сөзінен, "өзен ағысы" мағынасында. Қараңыз: Bigalke, Rainer: "Dizionario dialettale della Basilicata|Con un breve saggio della fonetica, un'introduzione sulla storia dei dialetti lucani e note etimologiche", Muenster, 1980. Неміс тіл білімі маманы Бигальке 1980 жылдары Базиликатаның барлық аймақтарында және Рипакандияда далалық зерттеулер жүргізді.

Көңіл көтеретін ескерткіштер

Қала орталығы негізінен 18-шы және 19-шы ғасырларға тән архитектураға ие. Бірақ, 1089 жылы салынған, кейіннен жаңартылған Каса-Лиой сарайы одан ерекшеленеді.

Діни сәулет

Санта-Мария-дель-Сепулькро шіркеуі – Рипакандидадағы шіркеу. Бұрын бұл жерде Александриялық Әулие Екатеринаға арналған шіркеу болған. Екі приходты біріктіру үшін жаңа шіркеу салынды және 1540 жылы Мельфи епископы Монсеньор Аквавива бағыштады. Ғибадатхананы 1602 жылы абат Лоренцо Леонибус аяқтады. Сыртқы қасбетіне мәрмәр баспалдақ арқылы кіруге болады; ол Ренессанс стиліндегі порталмен және үш сағатпен жабдықталған: екеуі механикалық, ал біреуі күн сағаты. Тимпанның үстінде Мадонна бейнесі орналасқан. Шіркеу Сепулькро деп аталуы үшінші крест жорығында Палестинада қаза тапқан он үш баронды еске алу үшін болды. Ішкі жағында Джованни Баттиста Росси салған құдайлық нысандар шіркеуі бар, ол сонымен қатар пресвитеридің көп түсті мәрмәр балюстрадасын аяқтады. Балюстраданың төрт бағанында Мәсіхтің құмарлықтары бейнеленген. Сакристияда Кристиан Даноненің «Пиета» және Гаэтано Рекконың «Әулие Варфоломей» туындылары сақталған. Сан-Джузеппе шіркеуі 1735 жылы Джованни мен Джованни Баттиста Росси құрған қапал монастырдың бөлігі болды. 1173 жылы салынған шіркеудің қасбеті терракота кірпіштермен қапталған және барокко стиліндегі порталы бар. Басты алтарьда Франческо Солименаның ізбасары салған Мадонна мен бала, сондай-ақ Әулие Тереза мен Жозефтің бейнесі бейнеленген. Ішкі жағы барокко стилінде безендірілген. Сакристияда Джованни Россидің немересі, монастырьдың приоры Мария Аранеоның (шамамен 1790 жылы қайтыс болған) қабірі орналасқан. Аңыз бойынша, оның денесі 1980 жылғы жер сілкінісі кезінде керемет жағдайда сақталған күйінде табылған. Бір жылдан кейін, 1751 жылы, осы шіркеуде Әулие Жерар Маджелланың кереметі орын алды (оқиғаның жазбасы Ночера-Супериоредегі Матердомини ғибадатханасында сақталған). Сан-Антонио шіркеуі ежелгі мұнараның орнында салынған. 1980 жылғы жер сілкінісі кезінде ол қирап қалған. Санта-Мария-дель-Кармине шіркеуі ескі зираттың кіреберісіне жақын орналасқан (қазіргі қоғамдық бақ), ол 1694 жылғы жер сілкінісінен бұрын салынған деп есептеледі. Шіркеу бұл атаумен архиерей Баффари (Бақытты Г.Б. Россидің сіңілісі) тарапынан қайта жаңартылды, алайда кіреберіс есігіндегі барондық отбасының гербі оның бұрынғы тарихын көрсетеді. Ол XVIII ғасырдың бірінші жартысында жасалған ерекше әшекейлеуге ие. Жақында жасалған жөндеу жұмыстары Киелі Үштік, Кармел тауындағы Мадонна және әулиелердің розаттары мен епископ Дональд Донато (Рипакандидалық Сан Донато) бейнеленген фрескаларды алғашқы сұлулығына қайтарды. XVII ғасырлық Мадонна дель Кармин мүсінінің жанында.

Сан-Донато қорымы

Солтүстік-шығыстан кіреберіс жағында қаланың қасиетті қорғаушысы Рипакандидалық Сан-Донатоның ежелгі ғибадатханасы орналасқан, онда 1500 жылғы суреттері мен мың жылдық тарихы сақталған. Іргелес жатқан "вилла", мың жылдық қасиетті орынның артындағы шіркеу алаңында, 16 ғасырға дейін немесе одан да ертерек кезеңдерден жеткен, ұқыпты күтілген ағаштар бар. 5-7 тамыз күндері тойланатын Сент-Донатус мерекесі – Базиликатаның ең көне және ең әдемі әулиелер мерекелерінің бірі, ол әлі де нағыз ескі халықтық дәстүрлердің іздерін сақтап келеді. Базиликатаның ең танымал ғибадатханаларының бірі Ассизидегі Сан-Франческо шіркеуімен байланысты және Италияның қасиетті қорғаушысының реликвиясын сыйға алған. 2010 жылдың желтоқсан айында бұл қасиетті орын ЮНЕСКО-дан «бейбітшілік мәдениетінің елшісі» монументі деп танылды, себебі ол ғасырлар бойы қастерленген терең рухани құндылықтарды бейнелейді.

Орман

Рипакандида – ағаштардың табиғи сұлулығының бірі, бірақ оны көп бағаламайды. Бұл ормандар бастапқыда үлкен аймақ болғандықтан, "Ұлы Орман" деп аталған. Латынша "lucus" сөзі "ағаш" деген мағынаны білдіретін Луканияны жапқан орасан зор ормандардың аз қалдықтарының бірі. Бақылаусыз кесу салдарынан қазір көлемі қысқарған. Онда емен, кедр және басқа да биік ағаштар өседі. Ғасырлар бойы Рипакандида және көрші елдердің халқына жұмыс беріп, тамақтандырып, қыстың суығынан қорғап келді. Шаруалар, оның ішінде батыл әйелдер, орманға ағаш кесіп, оны "дене" деп атап сатуға барып тұратын. Ағаштарды есектерге тиеп, көрші елдерге сатуға апарып жататын. "Трансхуманция" кезінде мал өсірушілер орманды ұзақ жолдарында демалуға пайдаланған. Орман ішінде "үйлер" және "тобырлар" деп аталатын жануар суаруға арналған құрылыстар да бар. Бұрын қарақшылар ормандағы көптеген үңгірлерді жасыру үшін пайдаланып, ол олардың паналау орны болған.

Ла Пинета

Шырша орманы Рипакандида қаласы орналасқан төбенің басына және беткейлеріне елуінші жылдардың соңында отырғызылды. Жылдар бойы бірнеше рет өртке шалдыққан, бірақ кейбір аймақтарда сақталған, мұнда ол жақсы өсіп, тіпті төбе мен Рионеро жағында да гүлденген. 2006 жылдан бері (яғни Fonti del Vulture танымал көпұлтты компанияға сатылғаннан бері) біз оны "Су лилиясы" атты жарнамада керемет көрініс түсіріп жатқанын көреміз.

Морра ойыны

Рипакандидадағы сүйікті ойын-сауық түрлерінің бірі, әсіресе ер адамдар үшін, Морра ойыны еді. Ұзақ қыс кештерінде, сондай-ақ егістіктегі қажырлы еңбектен ойын-сауық ретінде екі немесе одан да көп адам "екі ойыншының көрсеткен саусақтарының қосындысын болжауға" ынталанатын. Жеңімпазға "Аглианикодан" дәмді бір тілім сыйланатын. Морра ойыны туралы алғашқы хабарлар ежелгі Египетке дейін жетеді, бірақ, мүмкін, оны Италияға Рим әскерлері таратқан шығар, себебі ол ежелгі Римде кең таралған. Ойынның сәттілігіне себебі – ол тек қолды пайдалануды қажет етеді, сондықтан оны кез келген жерде ойнауға болады. Ол қарапайым болмаса да, кедейлікке төздіретін, бірақ шеберлік пен зиялылықты талап ететін ойын. Ойыншының секундтың үзілісінде екі нәрсе туралы ойлауы керек: қарсыласының әрекетін болжау және қарсыласы күтетін сандарды таңбаудан аулақ болу. Соңғы жылдары ұлттық деңгейде осы дәстүрді қайта жандандыруға тырысатын бірлестіктер құрылды. Бүгінде Морра ойыны сирек кездесетін дәстүрге айналды.

Пасхалық нан

Құтқарылу мерекесіне арналған өрілген нанның ерекше пішіні "rucilatieggh" деп аталады. Бұл мерекелік нанның дәстүрінің шығу тегі белгісіз, оның бірегейлігі басқа елдерде кездеспейді. Бұрын шаруа әйелдер дайындап, әр үйдің пештерінде пісірілген. "I rucilatieggh" ұн, май, су, қазық тұқымы, жұмыртқа, тұз және разрыхлительден жасалып, содан кейін жұмыртқа сарысымен жылтыратылған. Бүгінде бұл дәстүр нан пісіретін орындарда сейсенбі және жұма күндері сақталып келеді.

Шкаф

Дәстүр бойынша әр үйдің Рипакандидада нан пісіруге арналған пеші болған, ол зат тәрізді биік пішінді нан шығаратын. Нанды шкафқа қойып пісіретін, ал ол шкаф "lu'mpasta'pan" иірімдарын дайындау үшін қолданылатын. Әр асханада екі есігі, екі тартылмалы бөлімі және иілмелі қақпағы бар қорап тәрізді жиһаз болған. Елуінші жылдардан кейін, зейнеткерлікке шыққан шеберлердің бәрі ескі жиһаздарын пластик контейнерлерге алмастырды. "Мобильді өмір" деп айқайлап, енді қажет емес Рипакандидалық заттарды жинап, оларды қалпына келтіріп, жоғары бағаға сататын.