Кіріспе

Перуде 1992 жылы президент Альберто Фухимори Конгрессті және сот жүйесін таратып, толық заң шығару және сот билігін өз қолына алғаннан кейін конституциялық дағдарыс туды. Бұл оқиға кейде "Фухиморазо" деп аталады, ол өзіне төңкеріс саясатының бір түрі болып табылады. Әскерилердің қатысуымен Фухимори үкіметі төңкерістен кейін "Жасыл жоспардың" мақсаттарын іске асыруға кірісті.

Өмірбаян

Хуан Веласко Альварадоның әскери үкіметі тұсында Перудің қарызы, шектен тыс қарыз алу мен 1970 жылдардағы энергия дағдарысының салдарынан күрт өсті. Президент Алан Гарсияның экономикалық саясаты Перуді халықаралық нарықтардан одан да алшақтатты, нәтижесінде елге шетелдік инвестициялардың ағуы төмендеді. Гарсия билігінде Перуде жоғары инфляция және "Жарқын жол" партизандық тобымен қақтығыстар күшейді, бұл елді үлкен тұрақсыздыққа алып келді.

"Грин план"

1989 жылдың қазанында Перудегі ішкі қақтығыс кезінде Перу қарулы күштерінің құпия әскери операциясы – Plan Verde жасалды; ол кедей және жергілікті перулықтарды геноцидке ұшыратуды, елдегі БАҚ-ты бақылауға алу немесе цензураға салуды, сондай-ақ Перуде неолибералды экономиканы орнатуды қамтыды. Бастапқыда жоспарға төңкеріс кірген, бірақ Перудегі АҚШ елшісі Энтони К.Э. Куинтон оған қарсылық танытты. Әскери жоспарлаушылар да төңкерістен бас тартты, себебі 1990 жылғы Перу парламенттік сайлауында неолибералды кандидаттың жеңіске жететінін күтті. АҚШ-тың Фухимори кандидатурасын қолдағаны туралы Рендон былай деп жазады: "Егер Варгас Льоса либералды демократиямен аймақтағы американдық мүдделерге қауіпті және ықпалды болса, Фухимори авторитарлықпен Перу мен аймақтағы американдық мүдделерге үйлесімді және ыңғайлы болды". Фухимори кейіннен Plan Verde жоспарында баяндалған көптеген саясатты қабылдады. – Фухимори үкіметінің алғашқы үш жылында оның "жеке өкілі" ретінде бейресми түрде қызмет етті және Перу экономикасына "шоқ" беруді ұсынды, "Бұл қоғам күмәнсіз құлдырап жатыр, бірақ мұндағы проблемалар тым терең, саяси жүйеде түбегейлі өзгерістер жасау үшін алдымен құлдырау керек" деді. Де Сото Перулық Хавьер Перес де Куэльяр, БҰҰ бас хатшысы ұйымдастырған кездесуде Фухимориді Нью-Йоркке баруға көндірді, онда олар Халықаралық валюта қорының, Дүниежүзілік банк пен Америкааралық даму банкінің басшыларымен кездесті. Олар Фухимориді халықаралық қаржы институттары белгілеген экономикалық саясат бойынша ұсынымдарды орындауға көндірді. Саясатқа 300 пайыздық салықты арттыру, бағаларды еңсеру және екі жүз елу мемлекеттік кәсіпорынды жекешелендіру кірді. Алайда, парламент Фухиморидің Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банк ұсынған саясатты, әсіресе қанағаттандыру шараларын қабылдауға қарсылық көрсетті. Оған жауап ретінде Фухимори 1992 жылдың 5 сәуірінде өзіне қарсы төңкеріс (lang es, кейде Фухимори төңкерісі немесе фуджигольпе) жасады.

Өзін-өзі көтеріліс

1992 жылы 5 сәуірде, жексенбі күні түнде Фухимори теледидардан сөйлеп, "Республика Конгресін уақытша таратып, үкіметтің сот жүйесін қайта ұйымдастыратынын" мәлімдеді. Одан кейін Перу армиясына Конгресс алдына танк алып келіп, оны жұмылдыруға бұйрық берді. Сенаторлардың бір тобы отырыс өткізуге тырысқанда, оларға көзден жас шығарушы газ таратты. Сол түні әскерге саяси оппозицияның белгілі бір өкілдерін ұстауға бұйрық берілді. Фухимори 2009 жылы журналист Густаво Горити мен кәсіпкер Самуэль Дайерді ұрлағаны үшін сотталды, олар екеуі де сол төңкерілген түні әскерге ұсталған болатын. Фухиморидің ең көп сынға ұшыраған қадамдарының бірі – бұрынғы президент Алан Гарсияны тұтқындауға тырысуы, оны көптеген сот процестеріне тарту мақсатында. Гарсияны, сенатор ретінде қызмет етіп жүрген саяси қарсыласы және болашақ президенттік үміткер ретінде жоюға ниеттенгені де төңкеріске себеп болды. Бірақ Гарсия тұтқындалудан қашып, Колумбияда саяси пана сұрады.

Нәтижелер

Фудзимори 25418 нөміріндегі жарлық заңын шығарды, ол Конгрессті таратып, атқарушы билікке барлық заң шығару құқығын берді, Конституцияның көп бөлігін тоқтатты және президентке "террористерге" қатысты "қатаң жазалар қолдану" сияқты түрлі реформаларды жүргізуге өкілеттік берді. Фудзимори кейіннен Демократиялық Конституциялық Конгресс (Congreso Constituyente Democrático) деп аталған жаңа Конгресс сайлауын ұйымдастырды; Фудзимори осы жаңа Конгресте көпшілік дауысқа ие болып, кейіннен 1993 жылғы Конституцияны әзірледі. Фудзимори сондай-ақ төтенше жағдай жариялау және коменданттық сағат енгізу арқылы сот жүйесінің тәуелсіздігі мен конституциялық құқықтарды шектеуге кірісті, сондай-ақ терроризммен күресу үшін даулы "қатаң төтенше заңдарды" қабылдады. Премьер-министр Альфонсо де Лос-Эрос және Ауыл шаруашылығы министрі отставкаға кетті, ал қалған министрлер де-факто үкіметті қолдады. Республиканың сол кездегі бірінші вице-президенті Максимо Сан Роман төңкерілгенді қолдамады. Ол төңкерілген кезде елде болмады және оған бұл қадам туралы хабарланбады. Заң шығарушы билік Конституцияның президентті қызметтен шеттетуге мүмкіндік беретін баптарын іске қосып жауап берді. Фухимори қызметтен алынып, Максимо Сан Роман ресми түрде президенттікке ант берді. Бұл қадамға көрнекті саясаткерлер қолдау көрсетті: бұрынғы президент Фернандо Белаунде Терри және Acción Popular партиясының көпшілігі Сан Романды қолдады, ал бұрынғы FREDEMO президенттік үміткері Марио Варгас Льоса Фухимориді құлату үшін азаматтық көтеріліске шақырды. Алайда, әскерилер де, халықтың көп бөлігі де Сан Романды қолдамады, ол ешқашан де-факто президент болған жоқ.

Ішкі

Төңкерістен кейін Перу газеттері, радио және теледидар станцияларын әскерилер 5 сәуірде сағат 22:30-дан бастап басып алды және 7 сәуірге дейін қырық сағат бойы бақылауда ұстады, бұл отандық БАҚ-тың бастапқы реакциясын шектеді. Осы кезеңде тек Фухимори үкіметіне ғана халықпен байланыс жасауға рұқсат берілді, ал барлық газеттер әскери бақылаумен басылып, бірдей мазмұнға ие болды; әрбір басылымға «төңкеріс» сөзін жазуға тыйым салынды. Төңкерістен кейін жариялауға рұқсат етілген жалғыз сауалнама APOYO Opinión y Mercado ұсынды, ал Рендон Фухимори үкіметі «ақпарат монополиясына ие болды және APOYO компаниясы осы ақпарат монополиясының азаматтарға тигізетін әсерін өлшеу монополиясына ие болды» деп жазды. APOYO сауалнамасы бойынша, респонденттердің 71%-ы конгресті таратуды, ал 89%-ы сот жүйесін реформалауды қолдады, үкімет пен БАҚ бұл нәтижелерді дереу халыққа жеткізді. Шеффилд университетінің профессоры Дэвид Вуд бұл сауалнаманы «семантикалық басшылықтың» мысалы деп сипаттады, ал Рендон «APOYO режимі өзін саяси тұрғыдан заңдыландыру үшін пайдаланатын сауалнамаларды жүргізуге арналды» деп мәлімдеді. Сауалнама жарияланғаннан кейін APOYO директоры Фелипе Ортис де Зеваллос Фухимориді қорғауын жалғастырды және оның үкімет бағдарламаларына қатысты. 1994 жылы «Экспрессо» басылымында Мануэль Д’Орнеллас хабарлағандай, Фухимориге халықаралық деңгейде сын айтылғандықтан, әскерилердің БАҚ-ты бақылауы тек уақытша болды. 13 қарашада генерал Хайме Салинас Седо басқа әскери офицерлер тобы Фухимориді құлатуға тырысты.

Халықаралық

Өзін-өзі көтеріліске халықаралық реакциялар әртүрлі болды: Халықаралық қаржы ұйымдары жоспарланған немесе күтілген несиелерді кешіктірді, ал АҚШ үкіметі Германия мен Испания сияқты Перуға гуманитарлық көмектен басқа барлық көмекті тоқтатты. Венесуэла дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, Аргентина елшісін қайтарып алды. Чили Аргентинамен бірге Перуді Америка мемлекеттері ұйымынан шеттетуді сұрады. Көтеріліс экономикалық жаңару стратегиясына қауіп төндіріп, Халықаралық валюта қорына қарыздарды өтеу процесін қиындатты. Көтеріліске дейін де Фудзиморидің кока алқаптарын жоюда АҚШ пен Перудің әскери күш-жігерін күшейтуге бағытталған келісімге қол қоюға құлықсыздығынан АҚШ-пен қарым-қатынас шиеленісіп кеткен еді. Фудзимори 1991 жылдың мамырында қажетті көмек алу үшін келісімге қол қойғанмен, келіспеушіліктер екіжақты қарым-қатынасты жақсартуға көмектеспеді. Перулықтар есірткі мәселесін негізінен АҚШ-тың мәселесі деп қарады және экономикалық дағдарыс, "Жарқын жол" (Sendero Luminoso, немесе S. L.) партизандары мен холера індетінің басталуы салдарынан азық-түлік импортына тыйым салынғандықтан, бұл мәселе олардың ең аз алаңдаушылығы болды. Бірақ, көтерілістен кейін екі апта өткен соң Буш әкімшілігі өз позициясын өзгертті және Фудзимориді Перудың заңды басшысы деп ресми түрде мойындады. Америка мемлекеттері ұйымы мен АҚШ Фудзиморидің көтерілісі радикалды болғанын мойындады, бірақ Перудың бұрынғы нашар жағдайға оралуын қаламады. Шындығында, көтеріліс АҚШ үкіметі мен БАҚ-тың "Жарқын жол" партизан қозғалысына қарсы медиалық науқанынан көп ұзамай болды. 1992 жылдың 12 наурызында Латын Америкасы істері жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары Бернард Аронсон АҚШ Конгресіне былай деді: "Халықаралық қауымдастық пен беделді адам құқықтары ұйымдары әлемнің назарын Сендероның төндіретін қатеріне шолуы керек. Латын Америкасы зорлық-зомбылық пен террорді көрді, бірақ Сендеро сияқты ешқайсысы болған емес. Егер Сендеро билікке келсе, геноцидті көреміз деп сенімдімін". Вашингтонның алаңдаушылығын ескерсек, өзін-өзі көтерілістің ұзақ мерзімді салдары шамалы болды.

Жауаптыларды жазалау

2007 жылдың 26 қарашасында Перудің Жоғарғы соты төңкерістегі рөлі үшін он бұрынғы үкімет шенеунігіне үкім шығарды. Фухиморидің ішкі істер министрі Хуан Брионес Давила он жылға бас бостандығынан айырылды. Бұрынғы фухиморишіл конгрессмендер Хайме Йошияма, Карлос Болонья, Апсалон Васкес, Виктор Джой Уэй, Оскар де ла Пуэнте Райгада, Хайме Соберо, Альфредо Росс Антезана, Виктор Паредес Гуэрра және Аугусто Антониолли Васкес де бүлік және адам ұрлау сияқты түрлі қылмыстар үшін сотталды.