Кіріспе

Перу Республикасының Бас директоры
Перу Республикасының Президенті

Перу Президенті (lang es), ресми түрде Перу Республикасының Конституциялық Президенті (lang es) деп аталады, Перу мемлекетінің басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Президент – атқару билігінің басшысы және Перу Қарулы Күштері мен Ұлттық полициясының Жоғарғы Бас қолбасшысы. Президенттің лауазымы елдегі ең жоғары билікке сәйкес келеді, бұл президентті Перудегі ең жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкер етеді. Перудің 1993 жылғы Конституциясындағы импичмент туралы кеңінен түсіндірілген ережелерге байланысты, Перу Конгресі президентті қандай да себепсіз импичментке тарта алады, бұл атқару билігін заң шығару билігіне бағындырады. Президент үкіметтің жалпы саясатын жүргізуге, реформалар жасау үшін Республика Конгресімен және Министрлер Кеңесімен бірлесіп жұмыс істеуге, сондай-ақ 1993 жылғы Конституцияны сақтауға, президенттік талаптарды, құқықтар мен міндеттерді белгілеуге сайланады. Атқару билігі Лима қаласының тарихи орталығында орналасқан Palacio de Gobierno ғимаратында орналасқан. Бұл ғимарат Перу мемлекет басшылары, соның ішінде Франсиско Писарро және Перуның вице-корольдері тарапынан пайдаланылып, басқарылған. Қазіргі Перу Президенті – Дина Болуарте, ол 2022 жылдың 7 желтоқсанында Педро Кастильодан кейін қызметке кірді.

Конституциялық шектеулер

Әдетте, президент бес жылдық мерзімге сайланады және оны тікелей қайта сайлауға тыйым салынады. Бұрынғы президент толық мерзім өткен соң қайтадан үміткер бола алады. Үкіметтік билік алмасу 28 шілдеде жүзеге асады, ол Испаниядан тәуелсіздік алған күн және ұлттық мереке болып табылады. Республика Конгресі импичмент арқылы президенттің өкілеттіктерін мерзімінен бұрын тоқтатуға құқылы. 1993 жылғы Конституцияның 113-бабына сәйкес, президент қайтыс болған жағдайда, Конгресс анықтаған "тұрақты моральдық немесе физикалық қабілетсіздікке" ұшырағанда, отставкаға кеткенде, Конгресс рұқсатынсыз ұлттық аумақтан қашқанда немесе Конституцияның 117-бабында көрсетілген бұзушылықтар жасағанда қызметтен алынуы мүмкін. Перудің төрт президенті отставкаға кетуге тырысты: Гильермо Биллингхерст (күштеп отставкаға жіберілді), Андрес Авелино Касерес, Альберто Фухимори және Педро Пабло Кучински. Үш президентке қарсы жүргізілген импичмент сәтсіз аяқталды: Педро Пабло Кучински, Мартин Вискарра (бірінші импичмент) және Педро Кастильо (бірінші және екінші импичменттер). Ал Биллингхерст, Фухимори, Вискарра (екінші импичмент) және Кастильоға (үшінші импичмент) қарсы жүргізілген импичменттер сәтті аяқталды. Президент бес жылдық мерзімге сайланады, бірақ тікелей қайта сайланбайды. Президенттік инаугурация әр бес жылда 28 шілдеде Конгресте өтеді. Соңғы тікелей сайланған президент Педро Кастильо болды, ол 2021 жылдан 2026 жылға дейін сайланды. Оның вице-президенті, бұрынғы мемлекеттік қызметкер Дина Болуарте, сәтсіз төңкеріс әрекетінен кейін оның импичментінен кейін президенттікке ие болды. Сондай-ақ, мойындалмаған президенттер де болды. 1992 және 2019 жылдары Конгресс таратылғаннан кейін, заң шығарушы орган президентті қызметтен босатып, вице-президенттерді де-факто президент ретінде ант берді. 14 президент төңкеріс арқылы президенттікке келді. Соңғы сәтті төңкеріс 1992 жылы Альберто Фухимори тарапынан жасалды, ол қазір адам құқықтарын бұзу және сыбайлас жемқорлық үшін түрмеде отыр.

Орындау және қатысушылар

Президенттік инаугурациялар Перу Республикасының Конгресінде, астанасы Лима қаласында өтеді. Президенттік инаугурациялар әрқашан тиісті жылдың 28 шілдесінде болады, бірақ конституциялық тәртіппен ірісқан жағдайда, инаугурация президенттік міндетті қабылдаушының Перудің Лима қаласына келген күні өткізіледі. Президенттік инаугурация Перу Әскерінің Ұлттық парадынан бұрын өтеді. Шетелдік мәртебелі тұлғалар Перудағы биліктің демократиялық түрде ауысуына көбінесе көмектеседі.

Президенттік ант

Қазіргі уақыттағы президенттік ант испан тілінде былай: Мен, Мартин Альберто Вискарра Корнехо, Құдайға, Отанға және барлық перуандықтарға ант етемін, мен 2018 жылдан 2021 жылға дейінгі мерзімде маған ұлт сеніп тапсырған Республика Президенті лауазымын адал атқарамын, мен Республиканың ұлттық егемендігін және физикалық және моральдық тұтастығын қорғаймын, мен Перудің саяси конституциясы мен заңдарын орындаймын және орындаймын және мен, еркіндікті құрметтей отырып, перулықтардың мәдени және моральдық қалыптасуында Католик шіркеуінің маңыздылығын мойындаймын. Мартин Альберто Вискарра Корнехо, Президенттік ант, 2018 жылғы 28 шілде. Ағылшын тіліндегі аудармасы мынадай: Мен, [президент сайланған адамның толық аты-жөні], Құдайға, Отанға және барлық перуандықтарға ант етемін, мен Перу Республикасының Президенті лауазымын халық маған сеніп тапсырған [мандаттың басталуы] мен [мандаттың аяқталуы] кезеңінде адал атқарамын, мен ұлттың егемендігін, сондай-ақ ұлттың физикалық және моральдық тұтастығын қорғаймын, мен Перудің саяси конституциясы мен заңдарын орындаймын және орындаймын және мен еркіндіктерді құрметтей отырып, перулықтардың мәдени және моральдық қалыптасуындағы Рим-католик шіркеуінің маңыздылығын мойындаймын. Конгресс президенті әдетте президенттік белбеуді сайланған президент ант бергенге дейін ұстайды. Сайланған президент ант бергеннен кейін, президентті Перу Республикасының демократиялық президенті ретінде Перу үкіметінің барлық тармақтары мойындайды, бұл Конгресс президенті президенттік белбеуді өткізгенін білдіреді. Таңдаушы Перу президенті ретінде тек президенттік белбеумен ғана танылады. 2019 жылға дейін Перу Конгресі жасаған, бірақ атқарушы билік пен қарулы күштер танымаған екі заңсыз президенттік инаугурация болды: бірі 1995 жылы және 2019 жылы Мерседес Ароуздың инаугурациясы Перудың атқарушы және заңнамалық биліктері арасындағы қарама-қайшылықта болды. Сондай-ақ, ант беру рәсімінде христиан діні мен Рим-католик шіркеуіне баса назар аударылады. Перудің барлық президенттері католик болды және олар христиандық Киелі кітаппен бірге және католиктік крест алдында ант берді.

Колумбқа дейінгі дәуір

Қазіргі заманғы түсініктер бойынша, Орталық Андыда мемлекет ретінде танылған алғашқы үкіметтік жүйесі әлі толыққанды ашылмаған Вари өркениеті болды. Кейін, XIII ғасыр мен XVI ғасыр аралығында Инка өркениеті дамыды. Оның мемлекеті өзара көмекке негізделген саяси басқару жүйесімен ерекшеленді және сол кездегі де, қазіргі де еуропалық түсініктерден мүлдем бөлек болды. Оның басында Сапа Инка тұрды. Қазіргі Перу мемлекеті Перу вице-корольдігінің мұрагері. 1532 жылы испан жаулап алушылары осы аумаққа келді, өз үстемдігін орнатып, испан тәуелділігін құруға қол жеткізді. Бұл тәуелділік жаулап алушыларға сәйкес келетін губернаторлықтардан, губернатор атағымен басталды. Жаңа Толедо (Диего де Алмагро) губернаторлығы – ешқашан толық біріктірілмеген – астанасы ретінде Перудің қазіргі тарихи астанасы Куско қаласын таңдады. Жаңа Кастилия губернаторлығы (Франциско Писарро) астанасы ретінде Корольдер қаласын, яғни бастапқыда Лима деп аталған қаланы таңдады. Азаматтық соғыстардан кейін осы қаланың негізінде вице-корольдік орнатылды. 1542 жылы Перу вице-корольдігі құрылды, оның үкіметі Испания королінің (мемлекет басшысы) өкілі Перу вице-королінің (үкімет басшысы) қолында болды. Вице-корольдік мемлекеттің нағыз ұйымдастырушысы Франциско де Толедо болды. Бұл кезең екі испан әулетіне – Габсбургтер мен Бурбондарға – сәйкес келетін екі кезеңді қамтыды және 1542 жылы құрылғаннан 1824 жылы Аякучодағы капитуляцияға дейін 282 жылға созылды, Перу 1821 жылы тәуелсіздік алғанмен. Хосе Фернандо де Абаскаль Перуде испан саяси және әскери билігін орталықтандыруға жауапты болды. Оның ізбасарлары, Перудің соңғы вице-корольдері Хосе де Сан-Мартин мен оның алғашқы ізбасарларымен қатар өмір сүрді. Жоакин де ла Пезуэла мен Хосе де ла Серна азат етуші армияларға қарсы тұрды, ал соңғысы капитуляцияға қол қойды. Соңында, Пио Тристан билікті патриоттарға беруді басқаратын уақытша вице-король болды.

Республика дәуірі

1821 жылдың шілдесінде Перудің тәуелсіздік соғысы кезінде Перу вице-корольдігінде орналасқан автономиялы штаттар испан империясының ықпалы мен араласуынан тәуелсіз және егемендіктерiн жариялады. Испанияның жоғалған колонияларын қайтаруға бағытталған қарсы шаралардың қаупін сезген автономиялы вице-корольдік өздерінің егеменді мемлекетіне негіз болатын конституцияны әзірлеуге кірісті. 1822 жылы Перудің Конституциялық Конгресімен тығыз байланыс орнатып, 1823 жылғы Конституция деп аталған ресми конституция жасалды. Перу саясаткері Франсиско Ксавье де Луна Писарро Перудің Конституциялық Конгресіне төрағалық етіп, оны басқарды, осылайша ол Перудің алғашқы бейресми президенті деп есептелді. 1823 жылғы Конституцияның алғашқы қағидалары "Негіздер" деп аталатын 24 тармақтан тұрды. Бұл негіздер Анд мемлекетінің шекараларын ресми түрде анықтады және Перудің Бірінші Республикасын құрды, ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Луна Писарро басқарған үкіметтік кеңес Перудің Испаниядан тәуелсіздігін және католик мемлекеті екенін жариялады. Сонымен қатар, Конституция үкіметтің үш тармағын – атқарушы, сот және заң шығарушы билікті анықтады. Осы 24 тармақты жасаған он саясаткерді сипаттау үшін қолданылған "үкіметтік кеңес" термині, перу тарихында атқарушы биліктің және атқарушы тармақтың алғашқы өкілі болды. Кейіннен Перудің қамқоршысы Симон Боливарға Перу үкіметінің заң шығарушы және атқарушы органдарына шексіз билік беруге қатысты негіздерге байланысты мәселелер туындады. Сол уақытта Боливар Анд Латын Америкасы елдерінде диктатура орнатуға бағытталған науқан жүргізіп жатты. Бұл жағдай конституцияның бастапқы авторларын және Үкіметтік Кеңесті атқарушы биліктің ақылға қонымды шектерін анықтау процесін жеделдетуге, биліктің үш тармағын теңгермелеуге және Перу мемлекетінің басшысының лауазымының рөлі мен өкілеттіктерін анықтау идеясын әзірлеуге итермеледі. Тәуелсіздік туралы актіге 1821 жылдың 15 тамызында Лимада қол қойылды, ал жақын арада үкімет Хосе де Сан-Мартиннің басшылығында қалды, ол "Қамқоршы" атағын алды. Кейіннен заң шығарушы тармақ атқарушы билікті басып алды. 1823 жылы Конгресс Жозе де ла Рива Агуэроны Перу тарихындағы Республиканың алғашқы президенті етіп тағайындады. Осы күннен бастап бұл атау Перу билеушілерінің көпшілігі үшін басты атау болып табылады. 1823 жылғы алғашқы саяси конституция (Рива Агуэро тағайындалғаннан кейін) бұл лауазымды мойындайды және 72-бабында былай демелі: "Атқарушы билікті жүзеге асыру Республика Президенті деген атағы бар азаматқа ғана жүктеледі". Президенттік республикалық жүйеге толығымен қарсы болған екі конституция ғана болды: Симон Боливардан шыққан 1826 жылғы Өмір бойы саяси конституциясы, онда былай делінген: "Атқарушы билікті жүзеге асыру өмір бойы президентке, вице-президентке және төрт мемлекеттік хатшыға жүктеледі". 1827 жылға қарай Боливарлық диктатураның алдын алу мақсатында атқарушы билік пен атқарушы тармақтың жоспары жасалды, бұл халық үшін испандық тирандық билікке оралу ретінде қарастырылды. Осының нәтижесінде 1827 жылдың 28 шілдесінде Мануэль Салазар президенттіктің ресми лауазымын қабылдады және Перу президенттігінің басталуын белгілеген халықтың сайлауымен таңдалған Перудің алғашқы президенті болды.

Атқарушы биліктің шектелуі

Президент Конгресс келісімінсіз қарулы күштерге жеке басшылық ете алмайды және істемейді. Президент Конгресс рұқсатынсыз елден шыға алмайды және шықпайды. Ешқандай сылтаумен Президент Жоғарғы Сот мүшелерімен іскерлік қарым-қатынас жасай алмайды. Президент ешбір перуаниялықты жеке бас бостандығынан айыра алмайды және айырмайды, егер қоғамдық қауіпсіздік кез келген адамды қамауға алуды немесе ұстауды қажет етсе, Президент тиісті қамауға алуға бұйыра алады, бірақ міндетті түрде ұсталған адам жиырма төрт сағат ішінде тиісті судьяға ұсынылуы керек. Сонымен қатар, Президент ешқандай жаза тағайындауға құқылы емес. Қамауға алу туралы бұйрыққа қол қойған министр және оны орындаған лауазымды тұлға ұсталған адамның жеке бостандығы үшін жауапкершілікке ие. Президент ешқандай жағдайда Конгресс отырысын кейінге қалдыра алмайды және тоқтата алмайды.

Атқарушы биліктің шектеулері

Президент бірде-бір перуаниялықты бостандығынан айыруға немесе оған қандай да бір жаза тағайындауға құқылы емес. Егер Республиканың қауіпсіздігі үшін бір немесе бірнеше азаматты қамау қажет болса, күдікті сотқа немесе судьяға ұсынбастан бұл мерзім 48 сағаттан аспауы тиіс. Ешкімді мүлкінен айыруға болмайды, бірақ егер мемлекеттік мүдде талап етсе, иесіне әділ өтемақы төленгеннен кейін ғана мүлкінен айырылуға болады. Сайлауларға немесе заңмен Республика билігіне жүктелген басқа да функцияларға кедергі келтіруге құқығы жоқ. Республика аумағынан және астанадан заң шығарушы органның рұқсатынсыз кетуге болмайды.

Президент белбеуі

Президенттік белбеу – Президент киетін ең ерекше белгі және Республиканың құрылысынан бері қолданылып келеді. Ол соңғы вице-корольдерден мұраға қалған. Президенттік белбеуді кигізу және тапсыру биліктің демократиялық жолмен ауысуын символдайды. Белбеуді жаңа президент ант бергенге дейін Конгресс Төрағасы пайдаланады. Бұл – ұлттық түстерді (қызыл және ақ) алып жүретін екі түсті лента. Белбеу оң иықтан белдің сол жағына диагональ бойынша киіледі. Белде, брошка сияқты, алтын жіппен Перудің елтаңбасы тігілген. Бұл белбеулерді дәстүрлі түрде жасап келе жатқан Лима отбасы бар. Олар әр Президент үшін жеке тігіледі және әдетте ресми киіммен: костюммен, смокингпен немесе әскери формамен бірге тағылады. 2006 жылдан бастап елтаңба кеуде деңгейіне көтерілді. Рикардо Палманың әйгілі «Перу дәстүрлері» еңбегінде баяндалған символдық әрекет 1840 жылдардың басында президент Жюсто Фигерола жасаған. Ол, Папаның үйі алдындағы наразылықтар кезінде, қызына президенттік белбеуді шкафтан алып, балкондағы халыққа беруін өтінді. Халық қуанып, Фигеролаға адал болды және белбеуді кигізуге біреуді іздеді, бірақ оны кигізуге ниет білдіретін адам табылмады. Мемлекеттік министрлер қызыл және ақ белбеу тағады; Жоғарғы Кеңес мүшелері, Республика Конгресінің депутаттары, Конституциялық сот судьялары, Ұлттық сот кеңесінің мүшелері, Бас прокурорлар, Омбудсмен және т.б. оларды осы лауазымда танитын медальдармен қызыл және ақ жағалар тағады.

Үлкен жарқыраған алқа

Бұл алқа – елдегі жоғары биліктің символы. Ол алтыннан жасалған және алмазбен әшекейленген, ортасында Перудың елтаңбасы бейнеленген медаль орналасқан. Президенттер Оскар Р. Бенавидес Ларреа, Мануэль Прадо и Угартече және Хосе Луис Бустаманте и Риверо бұл үлкен алқаны және басқа да атрибуттарды белгілі бір рет қолданды. Фернандо Белаунде Терри басшылығынан кейін оның қолданылуы тоқтатылды. Соңғы кезде Алан Гарсия Перес 2008 жылдың мамыр айында Лимада өткен Еуропалық Одақ саммитінде оны қайта қолдануға бастама берді.

Тақташа

Республика Президенті сөмкенің сол жақ жоғарғы қалтасында, оны Қарулы Күштердің Жоғарғы Басшысы екенін көрсететін әскери басшылықтың нышаны бар тақташаны, тіптің орнына алып жүреді. Бұл – ел тарихындағы Қарулы Күштерге қатысты президенттер киген ерекше және әскери наградалардың жалғасы. Ол алтын түсті және жарқыраған күн пішіндес.

Қызметкерлер

Таяқ – испандықтардың билікті таяқ арқылы бейнелеу салтынан туындаған. Бұл салт 18 ғасырда Анд тауларында, 1780 жылы Хосе Габриэль Тупак Амару мен Тупак Катари көтерілісінен кейін инкалар әкімінің құрметін көрсету мақсатымен енгізілді. Аргентинадан өзгеше, президенттік билік пен лауазымды білдіретін таяқтың (символикалық түрде, варайок) Перу президенттігі тарихында кеңінен қолданылмауы, оның орнына әскери президенттердің қылыштарымен көп рет алмастырылған. Назар аударарлық жағдайлар санаулы ғана. Мариано Игнасио Прадо, Хосе Балта және Аугусто Б. Легуия оны суреттерде және президенттік фотосуреттерде пайдаланған. Соңғы кезде Алехандро Толедо Кускодағы міндеттерді қабылдау салтанатында және бірнеше басқа жағдайларда таяқты символдық түрде қолданды. Оның соңғы қолданылуы 2008 жылғы 29 шілдедегі дәстүрлі әскери шеру күніне сай келеді, сол күні Алан Гарсия кішкентай президенттік таяқты алып жүрді, ол 2011 жылғы 29 шілдедегі әскери шеруде Олланта Умала қолданған таяқ болатын.

Тарих

Тәуелсіздік алған 190 жылдан астам уақыт ішінде Перуді тәуелсіздік үшін күрескен әскери жетекшілер, Тынық мұхиты соғысының жетекшілері, аристократия өкілдері және демократиялық жолмен сайланған жетекшілер басқарды. Президенттік тарихында азаматтық соғыстар, төңкерістер және зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Бірнеше рет бірнеше адам бір уақытта президенттік лауазымға таласқан. Хосе де Сан-Мартин қолданған "Перудің қорғаушысы" және Андрес де Санта-Круз қолданған "Жоғарғы қорғаушы" сияқты түрлі атақтар пайдаланылды.