Кіріспе
Перудегі саяси партия Перулік Априста партиясы (PAP) – Перудегі саяси партия және Социалистік Интернационалдың мүшесі. Партияны Виктор Рауль Хая де ла Торре Америка Халықтық Революциялық Альянсы (АПРА) ретінде құрды, ол Латын Америкасында империализмге қарсы әлеуметтік және саяси қозғалыстар желісін құруды мақсат еткен. Мүшелер «компаньерос» (шамамен «әріптестер») деп аталады, бұл Хая де ла Торре қадірлеген бауырластыққа негізделген. Бастапқыда орташыл-солшыл партия болып, демократиялық социализм мен ұлтшылдық элементтерін (антиимпериализмнен басқа) қамтыған партия, 1980-ші жылдарда Алан Гарсия басшылығымен саяси орталыққа жақындады, әлеуметтік демократияны және кейінірек «Үшінші жол» саясатын қабылдады. 2006 жылы партия Гарсияның екінші президенттігі кезінде орталық-оң бағытталған жаңа платформаны қабылдады, бұл еркін нарықтық капитализмді, елдегі басқа оңшыл партиялар мен ұйымдармен диалогты, католик және евангелистік шіркеулермен жақын байланыстарды қамтыды. 1924 жылы Мексика қаласындағы Мехикода құрылып, 1930 жылы Лимада ұлттық деңгейде тіркелген бұл партия Латын Америкасының ең көне саяси партияларының бірі. Перудегі саяси партиялардың ішінде демократиялық жолмен жеңіске жеткеннен кейін төңкерістер немесе әскери үкіметтер сайлау жеңісінен айырылғандықтан, ол екі ұзақ мерзімге заңсыз жағдайда болды – әскери және азаматтық үкіметтер кезінде, Луис Мигель Санчес Серро және Мануэль А. Одриа президенттігінде қуғынға ұшырады. Перулік Априста партиясы президенттікке екі рет ие болды: 1985 және 2006 жылдары, екеуі де Алан Гарсияның кандидатурасымен. Парламенттік деңгейде партия 1995 жылдан 2020 жылға дейін үзіліссіз өкілдік етті, бірақ заң шығарушы өкілдікке қол жеткізу үшін сайлау шегінен төмен түсті. 1920-ші жылдары АПРА-ны қолдағандардың көп бөлігі қант өнеркәсібінің жаңғыруына наразы болған орта тап пен бай перуандардан құралды. Бұл Перудегі ең көне саяси партия және оның мүшелерінің партияға адалдығы бірнеше ұрпақ бойы сақталғандықтан, ол саяси қозғалысқа қарағанда әлеуметтік құбылысқа жақын. АПРА бастапқыда империализмге қарсылықты, Панамериканизмді, халықаралық ынтымақтастықты және экономикалық ұлтшылдықты жақтады. Ұзақ жылдар бойы жүргізілген қуғын-сүргін мен жасырындық, сондай-ақ Хая де ла Торренің партиядағы бірбеткей үстемдігі сектанттық және иерархиялық ерекшеліктерге әкелді. Партияның құрылымы мен оның қатары бастапқы идеологиялық платформадан гөрі ұзаққа созылды. 1930-шы жылдары партия коммунистік деп қате айыпталып, тыйым салынды. Италия мен АҚШ бұл тыйымды қолдады, өйткені АПРА большевизмнің алдыңғы қатары ретінде әрекет етеді деп сенді. АПРА мен фашистік президент Луис Мигель Санчес Серро үкіметі арасындағы қақтығыс азамат соғысына ұқсас жағдайға әкелді. Бұл одақ сол жылы президенттікке сайланған ультраконсервативті Хосе Луис Бустаманте и Ривероның жеңісіне әкелді. Бірнеше жылдық әскери биліктен кейін АПРА-ға 1979 жылы заңды саяси партия ретінде қатысуға рұқсат берілді. Партия сайлаушылардың күшті қолдауын алды, жаңадан құрылған Конституциялық жиналыста көпшілік орындарды жеңіп алды және 12 жылдан кейін алғашқы демократиялық сайлауды қадағалады. Хая де ла Торре Конституциялық жиналыстың президенті болып сайланды және 1980 жылы партияның президенттікке үміткері болуы керек еді. Алайда ол сайлаудан бұрын қайтыс болды. Партия Армандо Вильянуэва мен Андрес Таунсендке бөлінді, олардың әрқайсысы Хая де ла Торренің саяси және идеологиялық мұрагері екенін мәлімдеді. АПРА Вильянуэваны өзінің кандидаты ретінде таңдады, ал Таунсенд және басқа мүшелер партиядан шығып, «Хейст негіздері қозғалысын» құрды. Апристар арасындағы бөліну бұрынғы президент Фернандо Белаунде Терридің «Халық әрекетінен» сайлауда жеңіске жетуіне мүмкіндік берді.
The Peruvian Aprista Party (lang es, PAP) is a Peruvian political party and a member of the Socialist International. The party was founded as the American Popular Revolutionary Alliance (lang es, APRA) by Víctor Raúl Haya de la Torre, who originally intended to create a network of anti imperialist social and political movements in Latin America. Members are called "compañeros" (roughly "partners"), based on the fraternity espoused by Haya de la Torre. Originally a centre left to left wing party with democratic socialist and nationalist elements (in addition to the aforementioned anti imperialism), the party moved closer to the political centre under the leadership of Alan García starting in the 1980s, embracing social democracy and later some Third Way policies. In 2006, the party adopted a new platform as García's second presidency implemented a series of policies labelled as centre right, embracing free market capitalism, dialogue with other right wing parties and organizations in the country, and closer ties with the Catholic Church and Evangelical churches. Founded continentally in 1924 in Mexico City, Mexico, and nationally in 1930 in Lima, it is one of the oldest political parties in Latin America. Among the Peruvian political parties in activity, specifically for having been stripped of electoral victories by coups or military governments after having triumphed democratically, it also went through two long periods of illegality, both under military and civilian governments, having been persecuted by the presidencies of Luis Miguel Sánchez Cerro and Manuel A. Odría. The Peruvian Aprista Party has gained in the presidency in two occasions: in 1985 and 2006, both under the candidacy of Alan García. At parliamentary level, the party was represented uninterrupted from 1995 until 2020, falling below the electoral threshold to attain legislative representation. Initials supporters for APRA in the 1920s mainly included middle class and wealthy Peruvians who were upset with the sugar industry's modernization. It is the oldest surviving political party in Peru and is as much a social phenomenon as a political movement, with a membership whose loyalty to the party has been unwavering for several generations. APRA initially espoused anti imperialism, Pan Americanism, international solidarity and economic nationalism. Years of repression and clandestinity, as well as Haya de la Torre's single handed dominance of the party, resulted in striking sectarian and hierarchical traits. The party's structure and its hold over its rank and file proved more lasting than its original ideological platform. In the 1930s, the party was banned after being inaccurately labeled as communist; Italy and the United States supported the ban as they believed APRA served as a front group for bolshevism. The conflict between APRA and the government of fascist president Luis Miguel Sánchez Cerro led to civil war like conditions. The alliance led to the triumph of ultraconservative José Luis Bustamante y Rivero becoming president the same year. After several years of military rule, APRA was allowed to participate as a legal political party in 1979. The party gathered strong support from the electorate, managing to win a majority of seats in the newly created Constituent Assembly, and supervised the first democratic elections in 12 years. Haya de la Torre was elected president of the Constituent Assembly and was slated to run as the party's presidential candidate in 1980. However, he died before the election. The party was divided between Armando Villanueva and Andres Townsend, each of them claiming to be the political and ideological heir of Haya de la Torre. APRA chose Villanueva as its candidate, while Townsend and other members left the party to create the Hayist Bases Movement. The split among the Apristas allowed former president Fernando Belaúnde Terry of Acción Popular to win the election.
Гарсия төрағалығы
Алайда, APRA депутаттар палатасы мен сенаттың екі бөлігін де дербес бақылауға алды. Осы сайлау кезінде Алан Гарсия саяси мансабын бастады, Лима провинциясынан депутат болып сайланды. Жас және харизматикалық Гарсия 1985 жылдың 14 сәуірінде бірінші турда 45% дауыспен президент болып сайланды. Президенттікке жеңіске жету үшін қажетті 50% дауыс жинамағандықтан, Гарсия екінші турда Лиманың солшыл мэрі Альфонсо Баррантес Линганмен (Izquierda Unida Coalition) күш сынасуға мәжбүр болды. Бірақ Баррантес сайлаудың екінші кезеңіне қатыспауды шешті, себебі елдегі саяси белгісіздікті ұзартқысы келмеді. Осылайша Гарсия 1 маусымда президент деп жарияланды және 1985 жылдың 28 шілдесінде ресми түрде билікке келді. Бұл Перу тарихында популистік APRA партиясының алғашқы билікке келуі болды. Оның президенттігі әлемдік рекордтық гиперінфляциямен белгіленді, жылдық көрсеткіш 13 000 пайыздан асты. Гарсияның басшылығы жергілікті экономиканы және барлық мемлекеттік институттарды құлатты. Аштық, сыбайлас жемқорлық, әділетсіздік, биліктің теріс пайдаланылуы, элитаризм және әлеуметтік толқулар бүкіл елде таралып, терроризмге жол ашты. Гарсияның қоштасу сөзінде оппозициялық күштер наразылық білдіріп, оның сөйлеуіне кедергі келтірді. Бұл оқиға теледидардан көрсетілді. Сол күні депутаттар палатасының төрағасы Гарсияның президенттік қызметін тергеу үшін арнайы комиссия құруды ұсынды, оны ауқымды сыбайлас жемқорлық және заңсыз байыуға айыптады. Комиссия Гарсияға пара алу, қаржыны жымқыру және берушілік сияқты көптеген дәлелденген айыптар тақты. Бұл айыптаулардың негізінде АҚШ Конгресінің BCCI ісіне қатысты тергеуі, сондай-ақ банктерде табылған миллиондаған долларлар болды. Нью-Йорк округінің прокуроры Роберт Моргентау Гарсияға ресми айып тақты. 1992 жылы сенатор Джон Керри BCCI скандалы туралы есепті (The BCCI Affair) жариялады, онда Гарсияның жемқорлықпен ғана емес, сонымен қатар есірткі және қару саудасымен айналысатын халықаралық қылмыстық желіге тікелей қатысқандығы айтылды. Ақырында, Перу Жоғарғы Соты бұрынғы сот шешімдерін күштен шығарып, Гарсияға қатысты барлық тергеулер мен конституциялық айыптауларды "жарамсыз" деп жариялады. 1989 жылдың мамырында APRA 1990 жылғы жалпы сайлауда Луис Альва Кастроны өкілдік етуші етіп таңдады. Соңғы турда APRA Cambio 90 және Альберто Фухиморимен жасырын келісім жасады, бұл Нобель сыйлығының лауреаты, танымал жазушы және саяси сарапшы Марио Варгас Льосаның сайлауда жеңіске жетпеуіне бағытталды. Нәтижесінде, мүлдем бейтаныс Фухимори сайланды.
Фудзимори төрағалығы
1990 жылы Фухимори президенттік лауазымға келген кезде Конгресс Марио Варгас Льосаның Демократиялық фронтының оппозициялық күштері басымдығында болды. Фухиморидің партиясы 180 депутаттың арасында тек 32-сін, ал 60 сенатордың арасында 14-ін ғана жеңіп алды. Көпшілік бөлігі 22 пайызды құрайтын АПРА мен Демократиялық фронт арасында, Конгрестің шамамен 32 пайызына бөлінді. 1992 жылы Фухимори сәтті мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырды. Бұл Гарсияға Перуден қашып кетуге және саяси қуғын-сүргінге ұшырағанын айтып, баспана сұрауға мүмкіндік берді, ал Колумбия президенті Сезар Гавирия оған баспана берді. Біраз уақыттан кейін, президент Франсуа Миттеранның қорғауымен Гарсия қайтадан саяси баспана алу құқығына ие болды және Колумбиядан Парижге көшіп кетті. Фухимори Демократиялық Конституциялық Конгресс сайлауын өткізді, онда АПРА қатыспады. 1995 жылғы жалпы сайлауда АПРА президенттікке Мерседес Кабаньяс кандидатурасын ұсынды, ол 4% ғана дауыс жинады, бұл БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльярдың (21%) және қайта сайланған Фухиморидің (64%) көрсеткіштерінен төмен болды. Партия 120 депутаттың арасында 8 орынды ғана жеңіп алды, ал Фухиморидің «Cambio 90 New Majority» партиясы Конгресте 67 орынға ие болды.
21 ғасыр
2000 жылы Абель Салинас президенттікке кандидат болып сайланды, бұл APRA үшін ең нашар жалпы сайлау болды, ол халық дауысының тек 1% -ын ғана алды. Тек 6 APRA конгрессмені сайланды. Көптеген адамдар сайлаудың алаяқтықпен өткенін болжағандықтан, Фухимори үкіметінің сыбайлас жемқорлығы оппозиция тарапынан ашылғаннан кейін отставкаға кетті. Заңнамалық сайлауда партия халық дауысының 19,7% -ын және Конгресстегі 120 орынның 28-ін жеңіп алды. Оның сол күні өткен президент сайлауындағы президенттікке үміткері Алан Гарсия Перес 25,8% дауыс жинап, екінші орынға ие болды және екінші турда Алехандро Толедодан жеңілді. 2005 жылдың ақпан айында Гарсия 2006 жылғы президенттік сайлауға өз науқанын ресми түрде бастады. Ол Лурдес Флореске қарағанда аз айырмашылықпен екінші орынға ие болды және 4 маусымда өткен сайлауда Олланта Хумаламен кездесті. Ол тағы да президент болды, өйткені Хумала экзит-полл және ішінара дауыс санау Гарсияның алда екенін көрсетті. "Аль-Жазира" телеарнасының соңғы жаңалықтары мен бейнелері. Ол ресми түрде 2006 жылдың 28 шілдесінде қызметке кірісті. Үкіметтен кету қарсаңында Гарсия 2011 жылдың 10 сәуірінде жалпы сайлауды жариялады. APRA бұрынғы министр Мерседес Араоздың қонақ президенттік кандидаты ретінде жарысқа түсті, бірақ оның кандидатурасы басқа партия басшыларымен көптеген ішкі қақтығыстардан кейін сәтсіз аяқталды. Осылайша партия сайлауға үміткерсіз қатысып, Конгрессте 4 орынға ие болды. Ол Оланта Хумала әкімшілігіне қарсы ұйымдасқан оппозициялық партия болып қала берді. 2016 жылғы сайлау үшін APRA "Alianza Popular" (Халық Альянсы) атағы астында Partido Popular Cristiano және Vamos Perú партияларымен одаққа қол қойды, Алан Гарсия үшінші мерзімге қызмет ететін және ұзақ уақыттан бері бәсекелес Лурдес Флорес Гарсияның бірінші кандидат ретінде президент сайлауына үміткер болады. Хавьер Барреданың айтуынша, бұл одақ үш партияға ешқандай пайда әкелген жоқ. 2016 жылдың 13 мамырында APRA мен Кейко Фухимори арасындағы саяси одақ көрінеді. Сол жылы өткен сайлауда Алан Гарсия 6,19% дауыспен бесінші орынға тұрақтап, жеңіліске ұшырады. Бірнеше сағаттан кейін кандидат "APRA" партиясының ішкі қайта құруын талап етіп, төрағалықтан кетті. 2016 жылдың 3 қазанында Энрике Корнехо сайлауға кедергі келтіретін кедергілерді қоюды ойламауды сұрайды, ол "жолдастарыңыздың" алдап кетуін ойламаңыз деді. 2019 жылдың 17 сәуірінде бұрынғы президент Алан Гарсия Мирафлорес қаласындағы Казимиро Улоа ауруханасында Odebrecht жемқорлық ісіне байланысты оған қарсы алдын ала іздеу және тұтқындау ордері шыққаннан кейін өзін-өзі атып өлтірді. 2020 жылғы Конгресс таратылғаннан кейін өткен сайлауда APRA ең нашар нәтиже көрсетті – 2,7%, 5% сайлау шегінен өте алмады, яғни 25 жылдан бері парламентте өкілдігі болмайды. Алайда, партия саяси партия ретінде тіркелуді сақтап қалды, өйткені бұл ерекше сайлау процесі болды. 2020 жылы партия 2021 жылғы жалпы сайлауда бұрынғы министр Нидия Вильчесті өзінің президенттік кандидаты ретінде таңдады. Алайда, арнайы сайлау комиссиясы (JEE) партияның конгресс тізімін қабылдамағандықтан, Вильчестің президенттікке кандидатурасын алып тастауды шешті. Партия жалпы сайлауға қатыспағандықтан, партия саяси партия ретінде тіркеуден айырылуы мүмкін.
Халықаралық сәйкестендіру
АПРА Социалистік Интернационалдың мүшесі. АПРА жастар ұйымы Juventud Aprista Peruana деп белгілі. Хильда Гадеа – АПРА Атқару комитетінің экономикалық мәселелер жөніндегі алғашқы әйел хатшысы; кейін Че Гевараға үйленді және өмірбаян жазды.
Ұлттық атқарушы комитет
Перулік Априста партиясының Ұлттық атқару комитеті – партияның ұйымдық қызметін және жұмылдыруын іске асыратын орган. Ұлттық атқару комитетінің міндеті – партияның жалпы іс-қимыл комитеттері мен кадрларының бірлігін қамтамасыз ету, децентрализацияланған шараларды тиімді дамытуға қолдау көрсету және республика бойынша базалық комитеттерге шешім қабылдау өкілеттігін ұлттық саяси басшылықтың білімімен жүктеу. Әрбір Ұлттық институттың және аймақтық институттың өкілдерінің, сондай-ақ бас үйлестірушілердің құрылымы, функциялары мен өкілеттіктері Ұйымның жалпы ережелерінде белгіленеді, олардың негізінде Ұлттық саяси комиссия бекітетін тиісті функциялар жинағы жасалады. Оған Ұлттық съезд сайлайтын екі бас хатшы басшылық етеді. Қазіргі Ұлттық атқару комитетін Икадан конгресске бұрынғы үміткер Белен Гарсия Мендоса және бұрынғы сенатор, қазіргі жұмысшылар конфедерациясының төрағасы Бениньо Чиринос басқарады. Олар 2019 жылдың 25-27 қазанында өткен XXV Ұлттық съезде институционалдық және саяси бас хатшылар болып сайланды.
Ұлттық саяси комиссия
Ұлттық саяси комиссия – партия конвентінен кейін партия саясаты жөніндегі ең жоғары деңгейдегі орган болып табылады. Ол елдің маңызды мәселелері бойынша партияның позициясын анықтау және білдірумен, сондай-ақ партияның идеологиялық және бағдарламалық тұжырымдамасы шеңберінде партиялық ой-пікір мен іс-қимылды жүргізумен айналысады. Комиссия саяси бағытты белгілейді, ұйымдастыру, партиялық іс-қимыл және Ұлттық атқару комитеті мен дербес органдардың мақсаттары мен міндеттерін әзірлеу мәселелерінде келісімге келіп, басшылық етеді. Партияның жарғысына сәйкес комиссияның құрамында он бір мүше болады. Бес мүше Ұлттық конвент тарапынан сайланады, ал төртеуін партия президенті, екеуін – бас хатшылар тағайындайды. Қазіргі Ұлттық саяси комиссияның төрағасы – Лима қаласынан бұрынғы конгрессмен және партияның бұрынғы бас хатшысы Маурисио Малдер. Малдер алғаш рет 2017 жылдың 7-9 шілдесінде Лимадағы Бренядағы партия штаб-пәтерінде өткен «Армандо Вильянуэва» атындағы XXIV Ұлттық съезде сайланды және 2019 жылдың 25-27 қазанында өткен «Алан Гарсия» атындағы XXV Ұлттық съезде қайта сайланды.
Президент сайлауы
СайлауҮміткерБірінші кезеңЕкінші кезеңНәтижеДауыс%Дауыс%1931Виктор Рауль Хая де ла Торре106,08835.38Жеңіліске ұшырады1945Хосе Бустаманте и Риверо305,59066.97Таңдалды1962Виктор Рауль Хая де ла Торре557,00732.97Құптаудан бас тартты1963623,50134.36Жеңіліске ұшырады1980Армандо Вильянуэва1,087,18827.40Жеңіліске ұшырады1985Алан Гарсия3,452,11153.11Таңдалды1990Луис Алва Кастро1,494,23122.64Жеңіліске ұшырады1995Мерседес Кабанильяс297,3274.11Жеңіліске ұшырады2000Абель Салинас153,3191.38Жеңіліске ұшырады2001Алан Гарсия2,732,85725.784,904,92946.92Жеңіліске ұшырады20062,985,85824.326,965,01752.63Таңдалды2011Мерседес АраосҮміткерліктен бас тарттыҚ.Б.Қ.Б.2016Алан Гарсия894,2785.83Жеңіліске ұшырады2021Нидия ВильчесҮміткерліктен бас тарттыҚ.Б.Қ.Б.
Республика Конгресіне сайлау
Сайлау жеңімпазыДауыс саны%Орындықтар+/–Құрамы1995Агустин Мантилла274,2636,4%Азшылық 2000Жорж дель Кастильо546,9305,5% 2Азшылық2001 Алан Гарсия1,857,41619,7% 22Азшылық20062,213,56220,6% 8Азшылық2011825,0306,4% 32Азшылық2016 1,013,7358,3% 1Азшылық2020 Сесар Трельес402,3302,7% 5
Сенатқа сайлау
Саяси жетекшіДауыс%Орын+/–Позиция1945Виктор Рауль Хая де ла Торре 35Көпшілік1962Виктор Рауль Хая де ла Торре 10Азшылық1963Виктор Рауль Хая де ла Торре 18Азшылық 1980Армандо Вильянуэва 1,144,20327.6%Азшылық 1985Алан Гарсия3,099,97551.3% 14Көпшілік 19901,390,95425.1% 16Азшылық
Депутаттар Палатасына сайлау
Саяси жетекшіДауыс%Орын+/–Позиция1945Виктор Рауль Хая де ла Торре 73Азшылық1962Виктор Рауль Хая де ла Торре 12Азшылық1963Виктор Рауль Хая де ла Торре 29Азшылық1980Армандо Вильянуэва962,80126.5% 2Азшылық1985Алан Гарсиа2,920,60550.1% 49Көпшілік19901,240,39525.0% 54Азшылық
Құрылтай съездері мен жиналыстарына сайлау
Сайлау жетекшісіДауыс саны%Орын+/–Құрметі1931Виктор Рауль Хая де ла Торре 27Азшылық1978Виктор Рауль Хая де ла Торре1,241,17435.3% 10Азшылық1992Агустин МантиллаБойкотталды 37