Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрып кету қаупінің көрсеткіші
Indication of the chance of extinction
Организмдер тобының (мысалы, түрдің) қорғалу статусы, бұл топтың әлі де бар екендігін және жақын арада құрып кету ықтималдығын көрсетеді. Қорғалу статусын бағалау кезінде көптеген факторлар ескеріледі: тек қалған жекелеген сандары ғана емес, сонымен қатар уақыт өте келе популяцияның жалпы өсуі немесе азаюы, көбейіп өсірудің сәттілігі және белгілі қауіптер де ескеріледі. Халықаралық, бірнеше елдік, ұлттық және жергілікті деңгейлерде, сондай-ақ тұтынушылар үшін, мысалы, тұрақты теңіз өнімдері туралы кеңес тізімдері мен сертификаттау сияқты түрлі қорғалу статусы жүйелері қолданылады. Екі халықаралық жүйе – Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) және Құрып бара жатқан жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES).
The conservation status of a group of organisms (for instance, a species) indicates whether the group still exists and how likely the group is to become extinct in the near future. Many factors are taken into account when assessing conservation status: not simply the number of individuals remaining, but the overall increase or decrease in the population over time, breeding success rates, and known threats. Various systems of conservation status are in use at international, multi country, national and local levels, as well as for consumer use such as sustainable seafood advisory lists and certification. The two international systems are by the International Union for Conservation of Nature (IUCN) and The Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES).
Құрып бара жатқан жабайы фауна мен флора түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция
1975 жылы жойылып бара жатқан жабайы фауна мен флора түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES) күшіне енді. Оның мақсаты – жабайы жануарлар мен өсімдіктердің түрлерінің халықаралық саудасы олардың жоғалу қаупін тудырмауын қамтамасыз ету. Көптеген елдер CITES-ке енген өсімдіктер мен жануарларды импорттағанда CITES рұқсатын талап етеді.
The Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES) went into force in 1975. It aims to ensure that international trade in specimens of wild animals and plants does not threaten their survival. Many countries require CITES permits when importing plants and animals listed on CITES.
Көп елдік жүйелер
Еуропалық Одақта (ЕО) Құстар туралы директива және Мекендер туралы директива – түрлер мен мекендердің ЕО-дағы сақталу жағдайын бағалауға арналған заңдық құралдар. NatureServe қорғалу статусы Латын Америкасы, АҚШ, Канада және Кариб аймақтарына қатысты. Оны NatureServe, The Nature Conservancy және табиғи мұра бағдарламалары мен деректер орталықтары желісінің ғалымдары жасаған. Ол IUCN Қызыл тізім жүйесімен күшейіп келеді. Оның түрлерге қатысты санаттарына келесілер кіреді: жойылған деп есептеледі (GX), болуы мүмкін жойылған (GH), өте қауіпті (G1), қауіпті (G2), осал (G3), көрінеу қауіпсіз (G4) және қауіпсіз (G5). Жүйе сондай-ақ, нақты емес сандық рейтингтер (мысалы, G2?) және дәл рейтингі белгісіз болған жағдайдағы диапазондық рейтингтер (мысалы, G2G3) сияқты екіұшты немесе белгісіз рейтингтерге де мүмкіндік береді. NatureServe тұтқында немесе өсірілген (C) деген қосымша белгіні қосады, ол IUCN Қызыл тізіміндегі жабайы табиғатта жойылған (EW) статусына ұқсас мағынаға ие. Ресей Федерациясының Қызыл кітабы Ресей Федерациясы аумағында қолданылады, сондай-ақ Африканың кейбір аймақтарында да қабылданады.
In the European Union (EU), the Birds Directive and Habitats Directive are the legal instruments which evaluate the conservation status within the EU of species and habitats. NatureServe conservation status focuses on Latin America, the United States, Canada, and the Caribbean. It has been developed by scientists from NatureServe, The Nature Conservancy, and a network of natural heritage programs and data centers. It is increasingly integrated with the IUCN Red List system. Its categories for species include: presumed extinct (GX), possibly extinct (GH), critically imperiled (G1), imperiled (G2), vulnerable (G3), apparently secure (G4), and secure (G5). The system also allows ambiguous or uncertain ranks including inexact numeric ranks (e. g. G2? ), and range ranks (e. g. G2G3) for when the exact rank is uncertain. NatureServe adds a qualifier for captive or cultivated only (C), which has a similar meaning to the IUCN Red List extinct in the wild (EW) status. The Red Data Book of the Russian Federation is used within the Russian Federation, and also accepted in parts of Africa.
Ұлттық жүйелер
Австралияда 1999 жылғы Қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заң (EPBC Act) қауіп төндіретін түрлер, экологиялық қауымдастықтар және қауіп төндіретін процестер тізімін сипаттайды. Санаттар 1994 жылғы IUCN Қызыл тізімінің санаттары мен критерийлеріне (2.3 нұсқасы) ұқсас. EPBC заңына дейін 1992 жылғы Жойылып бара жатқан түрлерді қорғау туралы заңда қарапайым жіктеу жүйесі қолданылған. Кейбір штаттар мен аумақтарда сақтау мәртебесіне қатысты өздерінің жүйелері бар. Батыс Австралияның сақтау жүйесіне арналған кодтар Сирек және басым флора тізімінде келтірілген (таксиолық қорапта қолданғанда DECF деп қысқартылады). Бельгияда Фламанд табиғат және орман ғылыми-зерттеу институты 150-ден астам табиғат көрсеткіштері жиынтығын голланд тілінде жариялайды. Канадада жойылу қаупі төнген жабайы жануарлардың жағдайы жөніндегі комитет (COSEWIC) – Канададан жойылу қаупі бар жабайы жануарлар түрлерін бағалайтын және анықтайтын сарапшылар тобы. Тәуекелге ұшыраған түрлер туралы заңға сәйкес, COSEWIC бағалаған түрлерді заңмен қорғауға жауапкершілік федералды үкіметке жүктеледі. Қытайда мемлекет, провинциялар және кейбір аудандар қорғалатын негізгі жабайы жануарлар түрлерін анықтады. Қытайдың қызыл кітабы бар. Финляндияда көптеген түрлер Табиғатты қорғау заңымен, сондай-ақ Еуроодақтың Мекендер және Құстар туралы директивалары арқылы қорғалады. Германиядағы Табиғатты қорғау жөніндегі федералды агенттік «жою қаупі төнген түрлердің қызыл тізімдерін» жариялайды. Үндістанда 1972 жылғы «Жабайы табиғатты қорғау туралы» заң, 2003 жылғы өзгерістері және 2002 жылғы «Биологиялық әртүрлілік туралы» заң бар. Жапонияда Қоршаған орта министрлігі Жапонияның қатерлі жануарлар туралы Қызыл кітабын шығарады. Нидерландыда Нидерландының Ауыл шаруашылығы, табиғат және азық-түлік сапасы министрлігі қауіп төнген түрлердің тізімін жариялайды және олар 1998 жылғы Табиғатты қорғау заңымен қорғалады. Түрлер сондай-ақ жабайы құстар мен тіршілік орындары туралы директивалар арқылы қорғалады. Жаңа Зеландияда Сақтау департаменті Жаңа Зеландияның қауіп-қатер жіктемесінің тізімін жариялайды. 2008 жылдан бастап қауіп төнген түрлер немесе түршелер жеті санаттың біріне жатқызылады: Ұлттық деңгейде өте маңызды, Ұлттық деңгейде жойылып бара жатқан, Ұлттық деңгейде осал, азайып бара жатқан, қалпына келіп жатқан, қалдық, немесе табиғи түрде сирек кездесетін. Жіктеме тек ұлттық деңгейде қарастырылса да, көптеген түрлер Жаңа Зеландияға тән, ал басқа елдерде қауіпсіз түрлер осылай деп белгіленеді. Ресейде 2001 жылы Ресей Федерациясының Қызыл кітабы жарық көрді, онда түрлердің сақталу жағдайын анықтайтын санаттар бар. Онда 8 қосмекенді, 21 бауырымен жорғалаушы, 128 құс және 74 сүтқоректінің түрлері бар, барлығы 231 түр. Сонымен қатар, 30-дан астам аймақтық қызыл кітаптар бар, мысалы, 1994 жылы жарық көрген Алтай өңірінің қызыл кітабы. Оңтүстік Африкада 2004 жылғы «Ұлттық экологиялық басқару: биологиялық әртүрлілік туралы» заңға сәйкес құрылған Оңтүстік Африка ұлттық биологиялық әртүрлілік институты зардап шеккен түрлердің тізімін жасауға және CITES шешімдеріне сәйкес келуді бақылауға жауапты. Бұрынғы әртүрлі қызыл тізімдер техникалық және қаржылық тұрғыдан жаңарту оңай болады деп күтілуде. Тайландта BE 2535 жылғы жабайы жануарларды сақтау және қорғау туралы заңда 15 қорғалатын жануар түрі және қорғалатын түрлердің екі класы анықталған, олардың аулауына, өсіруіне, иеленуіне және саудасына заңмен тыйым салынады немесе шектеу қойылады. Бұл іс-шараларды реттеуге Табиғи ресурстар және қоршаған орта министрлігінің Ұлттық саябақтар, жабайы табиғат және өсімдіктерді қорғау департаменті жауапты. Украинада Қоршаған ортаны қорғау министрлігі жойылып бара жатқан түрлердің тізімін жүргізеді (жойылған «0»-ден қалпына келтірілген «VI»-ға дейінгі жеті санатқа бөлінеді) және оны Украинаның Қызыл кітабында жариялайды. Америка Құрама Штаттарында 1973 жылғы Жойылып бара жатқан түрлер туралы заң Жойылып бара жатқан түрлер тізімін құрды.
In Australia, the Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) describes lists of threatened species, ecological communities and threatening processes. The categories resemble those of the 1994 IUCN Red List Categories & Criteria (version 2.3). Prior to the EPBC Act, a simpler classification system was used by the Endangered Species Protection Act 1992. Some state and territory governments also have their own systems for conservation status. The codes for the Western Australian conservation system are given at Declared Rare and Priority Flora List (abbreviated to DECF when using in a taxobox). In Belgium, the Flemish Research Institute for Nature and Forest publishes an online set of more than 150 nature indicators in Dutch. In Canada, the Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada (COSEWIC) is a group of experts that assesses and designates which wild species are in some danger of disappearing from Canada. Under the Species at Risk Act (SARA), it is up to the federal government, which is politically accountable, to legally protect species assessed by COSEWIC. In China, the State, provinces and some counties have determined their key protected wildlife species. There is the China red data book. In Finland, many species are protected under the Nature Conservation Act, and through the EU Habitats Directive and EU Birds Directive. In Germany, the Federal Agency for Nature Conservation publishes "red lists of endangered species". India has the Wild Life Protection Act, 1972, Amended 2003 and the Biological Diversity Act, 2002. In Japan, the Ministry of Environment publishes a Threatened Wildlife of Japan Red Data Book. In the Netherlands, the Dutch Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality publishes a list of threatened species, and conservation is enforced by the Nature Conservation Act 1998. Species are also protected through the Wild Birds and Habitats Directives. In New Zealand, the Department of Conservation publishes the New Zealand Threat Classification System lists. as of 2008 threatened species or subspecies are assigned one of seven categories: Nationally Critical, Nationally Endangered, Nationally Vulnerable, Declining, Recovering, Relict, or Naturally Uncommon. While the classification looks only at a national level, many species are unique to New Zealand, and species which are secure overseas are noted as such. In Russia, the Red Book of Russian Federation came out in 2001, it contains categories defining preservation status for different species. In it there are 8 taxa of amphibians, 21 taxa of reptiles, 128 taxa of birds, and 74 taxa of mammals, in total 231. There are also more than 30 regional red books, for example the red book of the Altaic region which came out in 1994. In South Africa, the South African National Biodiversity Institute, established under the National Environmental Management: Biodiversity Act, 2004, is responsible for drawing up lists of affected species, and monitoring compliance with CITES decisions. It is envisaged that previously diverse Red lists would be more easily kept current, both technically and financially. In Thailand, the Wild Animal Reservation and Protection Act of BE 2535 defines fifteen reserved animal species and two classes of protected species, of which hunting, breeding, possession, and trade are prohibited or restricted by law. The National Park, Wildlife and Plant Conservation Department of the Ministry of Natural Resources and Environment is responsible for the regulation of these activities. In Ukraine, the Ministry of Environment Protection maintains list of endangered species (divided into seven categories from "0" extinct to "VI" rehabilitated) and publishes it in the Red Book of Ukraine. In the United States of America, the Endangered Species Act of 1973 created the Endangered Species List.