Жануарлар мен өсімдіктердің қорғалу жағдайының жаһандық тізімі

Кіріспе

Биологиялық түрлердің жаһандық сақталу жағдайының тізімі

1964 жылы құрылған Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) қауіп төндіретін түрлердің Қызыл тізімі, сондай-ақ IUCN Қызыл тізімі немесе Қызыл деректер кітабы деп белгілі, – биологиялық түрлердің жаһандық сақталу жағдайы мен жойылу қаупінің тізімі. Саяси басқару бірлігі шегіндегі түрлердің жойылу қаупін бағалайтын бірқатар аймақтық Қызыл тізімдер де елдер мен ұйымдар тарапынан жасалады. Қызыл тізімнің мақсаты – жаһандық деңгейде түрлер мен түршелердің жағдайы туралы ғылыми негізделген ақпарат ұсыну, қауіп төндірілген биологиялық әртүрліліктің ауқымы мен маңыздылығына назар аудару, ұлттық және халықаралық саясат пен шешім қабылдауға әсер ету және биологиялық әртүрлілікті сақтау бойынша шараларды басқаруға қажетті ақпарат беру. Басты түрлерді бағалаушылар: BirdLife International, Зоология институты (Лондон зоологиялық қоғамының ғылыми-зерттеу бөлімшесі), Дүниежүзілік табиғатты қорғау мониторингі орталығы және IUCN Түрлерді сақтау комиссиясы (SSC) құрамындағы көптеген мамандандырылған топтар. Бұл ұйымдар мен топтардың жүргізген бағалаулары Қызыл тізімдегі түрлердің шамамен жартысын құрайды. IUCN әрбір түрдің санатын кем дегенде он жылда бір рет, ал мүмкіндігі болса, бес жылда бір рет қайта бағалауды көздейді. Бұл IUCN Түрлерді сақтау комиссиясының (SSC) мамандандырылған топтары арқылы, пьерлік сараптамадан өткізіледі, олар Қызыл тізімнің уәкілетті органдары (RLA) болып табылады және бір түрге, түрлер тобына немесе белгілі бір географиялық аймаққа жауапты, ал BirdLife International жағдайында – бүкіл классқа (Aves) жауапты. Қызыл тізім бөлімі IUCN Global Species Programme қызметкерлерімен және ағымдағы бағдарламалық серіктестермен бірлесіп, жаңа серіктестерді немесе желілерді Қызыл тізімнің уәкілетті органдары ретінде қосылуға ұсынады. Қызыл тізімге енгізілген түрлердің саны уақыт өте келе артып келеді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, зерттелген 150 388 түрдің 42 108-і адам қызметі, әсіресе шамадан тыс балық аулау, аң аулау және жерді игеру салдарынан жойылу қаупі бар деп есептеледі.

The International Union for Conservation of Nature (IUCN) Red List of Threatened Species, also known as the IUCN Red List or Red Data Book, founded in 1964, is an inventory of the global conservation status and extinction risk of biological species. A series of Regional Red Lists, which assess the risk of extinction to species within a political management unit, are also produced by countries and organizations. The goals of the Red List are to provide scientifically based information on the status of species and subspecies at a global level, to draw attention to the magnitude and importance of threatened biodiversity, to influence national and international policy and decision making, and to provide information to guide actions to conserve biological diversity. Major species assessors include BirdLife International, the Institute of Zoology (the research division of the Zoological Society of London), the World Conservation Monitoring Centre, and many Specialist Groups within the IUCN Species Survival Commission (SSC). Collectively, assessments by these organizations and groups account for nearly half the species on the Red List. The IUCN aims to have the category of every species re evaluated at least every ten years, and every five years if possible. This is done in a peer reviewed manner through IUCN Species Survival Commission Specialist Groups (SSC), which are Red List Authorities (RLA) responsible for a species, group of species or specific geographic area, or in the case of BirdLife International, an entire class (Aves). The red list unit works with staff from the IUCN Global Species Programme as well as current program partners to recommend new partners or networks to join as new Red List Authorities. The number of species which have been assessed for the Red List has been increasing over time. as of 2023, of 150,388 species surveyed, 42,108 are considered at risk of extinction because of human activity, in particular overfishing, hunting, and land development.

Тарих

Қызыл кітап идеясын Питер Скотт 1963 жылы ұсынды.

1966-1977 Қызыл деректер тізімі

Бастапқыда Қызыл мәліметтер тізімі мамандарға арналған еді және оңай өзгертуге болатын жеке парақтар түрінде шығарылды. Қызыл тізімдердің алғашқы екі томы 1966 жылы табиғатты қорғаушы Ноэль Саймон тарапынан жарияланды – біреуі сүтқоректілерге, екіншісі құстарға арналған. Үшінші томда жорғалаушылар мен қосмекенділер туралы мәліметтер келтірілген. Оны 1968 жылы Рене Э. Хонегер жасады. 1970 жылы IUCN осы серияның бесінші томын шығарды. Бұл Рональд Мелвилл құрастырған, тек гүлді өсімдіктерге (ангиоспермдерге) қатысты алғашқы Қызыл мәліметтер тізімі болды. Ескі, жеке парақтар стилінде жасалған Қызыл деректер тізімінің соңғы томы – су тұщы балықтарына арналған төртінші том. Ол 1979 жылы Роберт Раш Миллер жариялады.

1969 жылғы Қызыл кітап

Қызыл кітапты маманы емес жалпы оқырмандар үшін жасауға жасалған алғашқы тырабы 1969 жылы "Қызыл кітап: Қауіп астындағы жануарлар әлемі" кітабымен басталды. Бұл кітапта түрлі топтар қарастырылған, бірақ көбінесе сүтқоректілер мен құстар туралы мәліметтер келтірілген, сондай-ақ тоңқарылушылар, екімекенділер, балықтар және өсімдіктерге арналған шағын бөлімдер де бар болған.

2006 жылғы релиз

2006 жылғы 4 мамырда жарияланған 2006 жылғы Қызыл тізімде 40 168 түрдің барлығы, сондай-ақ қосымша 2 160 түрше, сорт, су қорлары мен топтамалары бағаланды.

2007 жылғы релиз

2007 жылдың 12 қыркүйегінде Дүниежүзілік табиғатты қорғау одағы (IUCN) 2007 жылғы IUCN қауіп төндіретін түрлердің Қызыл тізімін жариялады. Осы жарияланымда батыс жазық горилласының (Gorilla gorilla gorilla) және Кросс-Ривер горилласының (Gorilla gorilla diehli) статусын "құрып кету қаупі төнген" санатынан "өте қауіпті" санатына көтерді. Бұл Эбола вирусы, браконьерлік және басқа да факторларға байланысты, жабайы табиғатта жойылуға бір қадам қалған соңғы санат. Швейцарияда орналасқан IUCN-нің Приматтар жөніндегі мамандар тобының басшысы Рас Миттермайер 16 306 түрдің құрып кету қаупі бар екенін, бұл 2006 жылғы көрсеткіштен 188 түрге артық екенін (Қызыл тізімде барлығы 41 415 түр) мәлімдеді. Қызыл тізімге Суматра орангутаны (Pongo abelii) "өте қауіпті" санатына, ал Борнео орангутаны (Pongo pygmaeus) "құрып кету қаупі төнген" санатына енгізілді.

2008 жылғы релиз

2008 жылғы Қызыл тізім 2008 жылдың 6 қазанында Барселонада өткен IUCN Дүниежүзілік табиғатты қорғау конгресінде жарияланды және "жоғалу дағдарысы бар екенін растады, төрт сүтқоректінің бірі мәңгілікке жоғалып кету қаупінде". Зерттеу Жер бетіндегі 5487 сүтқоректінің кем дегенде 1141-інің жоғалу қаупі бар екенін көрсетсе, 836-сы туралы мәліметтер жеткіліксіз деп тіркелді.

2012 жылғы релиз

2012 жылғы Қызыл тізім 2012 жылдың 19 шілдесінде Рио+20 Жер саммитінде жарияланды; шамамен 2000 түр қосылды, оның 4 түрі жойылғандар тізіміне, 2 түрі қайта ашылғандар тізіміне енгізілді. IUCN барлығы 63 837 түрді бағалап, олардың 19 817-сінің құрып кету қаупі бар екенін анықтады. 3 947 түрі "өте қауіпті" деп, 5 766 түрі "қауіпті" деп сипатталды, ал 10 000-нан астам түрі "әлсіз" деп тізілді. Қосмекенділердің 41%-ы, риф құратын кораллдардың 33%-ы, қылқан жапырақтылардың 30%-ы, сүтқоректілердің 25%-ы және құстардың 13%-ы қауіп төніп тұр.

Сын

1997 жылы IUCN Қызыл тізімі деректер көздерінің құпиялылығына (немесе кем дегенде нашар құжатталуына) байланысты сынға ұшырады. Бұл айыптамалар IUCN-тің құжаттамасын және деректер сапасын жақсартуға, сондай-ақ Қызыл тізімдегі таксондарды тәуелсіз сарапшылардың қарауына енгізуге әкелді. 2002 жылғы қараша айындағы «Экология мен эволюция тенденциялары» журналында жарияланған мақала, IUCN Қызыл тізімі мен оған ұқсас жұмыстарды үкіметтер мен басқа да топтардың қоршаған ортаның жай-күйі туралы қателіктік қорытындылар жасауға немесе табиғи ресурстарды игеруге әсер ету үшін теріс пайдалануы мүмкін екенін көрсетті. 2016 жылғы қараша айындағы «Science Advances» журналындағы зерттеу мақаласы, IUCN түрлерді жіктеу жүйесінде елеулі қайшылықтар бар екенін мәлімдейді. Зерттеушілер IUCN-нің санаттау процесінің «ешкімге сыналмаған және жақсартуды қажет ететінін» айтады, сондай-ақ спутниктік және әуе суреттері сияқты географиялық кеңістіктік деректердің оңай қолжетімді және енгізілуінің маңыздылығын атап көрсетеді. Олардың қорытындысы IUCN әдісін ғана емес, сонымен қатар кейбір түрлердің тізімдегі орналасуының дұрыстығын да күмәндандырды. Олар географиялық деректерді біріктірудің түрлерді жоғары тәуекел санатына қайта жіктеу қажеттігін едәуір арттыра алатынына сенімді.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Хилтон Тейлор, C. IUCN DATA Book және Redlist тарихы 2012 жылғы 11 мамырда алынды. IUCN қауіп төндіретін түрлердің қызыл тізімі, 2009. Қорытынды статистика. 2009 жылғы 19 желтоқсанда алынды. IUCN. 1994 жылғы IUCN Қызыл тізімінің санаттары мен критерийлері 2.3 нұсқасы. 2009 жылғы 19 желтоқсанда алынды. IUCN. 2001 жылғы IUCN Қызыл тізімінің санаттары мен критерийлері 3.1 нұсқасы. 2009 жылғы 19 желтоқсанда алынды. Rodrigues, A. S. L., Pilgrim, J. D., Lamoreux, J. F., Hoffmann, M. & Brooks, T. M. 2006 ж. Экология және эволюциядағы сақтау тенденциялары бойынша IUCN Қызыл тізімінің құндылығы 21(2): 71–76. Sharrock, S. және Jones, M. 2009 ж. Еуропаның қауіп төндіретін өсімдіктерін сақтау – Еуропаның қызыл тізімінің жоқтығы және Еуропаның қауіп төндіретін өсімдіктерінің біріктірілген тізімін құру туралы есеп. 2011 жылғы 23 наурызда алынды.