Кіріспе

Рейнольдс, 345 U. S. 1 (1953) – 1953 жылы қабылданған маңызды сот шешімі, онда мемлекеттік құпиялар жөніндегі артықшылық ресми мойындалды, бұл сот арқылы танылған президенттік биліктің кеңейтілуі. АҚШ Жоғарғы Соты «әскери құпияларды жария етуге қарсы құқық дәлелдемелер құқығында жақсы орныққан» екенін растады. 34-тармақта қолданылған «артықшылықтары жоқ» термині «артықшылықтары бар» терминіне қатысты, бұл термин дәлелдемелер құқығында түсініледі. Мемлекеттік хатшы өзінің ресми артықшылықтарын талап еткен кезде, ол әскери құпияларды ашуға қарсы артықшылықты қолданды, ол дәлелдемелер құқығында жақсы белгіленген. Егер әскери құпияларды ашуға қарсы артықшылық талап етілсе, соттар артықшылықты қолданудың орындылығын шешуі керек, бірақ бұл артықшылықтың қорғауы тиіс қауіпсіздікке қауіп келтірмейді. Артықшылықты ресми түрде талап еткен кезде, әскери құпиялар қатысы бар деген ықтимал жағдайларда, құпиялылықты дәлелдеу үшін қажетті құжаттарды талап етуді тоқтату үшін жеткілікті дәлелдемелер ұсынылды. Бұл жағдайда талапкерлердің Бас сот судьясының аман қалған экипаж мүшесін сараптауға ұсынуын қабылдамауы қажеттілікті азайтып жіберді. Қылмыстық істерде үкіметтің дәлелдемелер артықшылықтарын тек айыпталушыны босату бағасымен ғана қолдануға болатын қағида азаматтық сотта қолданылмайды, онда үкімет тарап емес, тек келісім шарттары бойынша айыпталушы болып табылады. Айыппұл талап ету туралы заңға сәйкес, аудандық сот үкіметке қарсы шешім шығарды. Апелляциялық сот шешімді бекітті. Жоғарғы сот шешімді жойып, қарауға қайтарды. Бұл құжат сонымен қатар талапкерлердің 170 000 доллар алғанын көрсетеді. Келісім 1953 жылдың 22 маусымында күшіне енді, бұл Жоғарғы Соттың шешімінен кейін үш ай өткен соң болды. Классификацияланған құжаттар жарияланғаннан кейін, жаңа сот процесі басталды, ол ішінара құпия материалда құпия ақпарат жоқ деген шағымға негізделді. Бұл үшін ақшалай өтемақы талап етілді. Бастапқы жаңа талап Жоғарғы Сотқа coram nobis қатесі туралы бұйрық беру үшін, бастапқы апат туралы есепте «құпия» белгісін қою сотты алдау болды деген талапқа негізделді. Бұл 1953 жылдың маусым айындағы келісімді бұзуға жасалған әрекет болды. Бұл өтініш 2003 жылдың 23 маусымында In re Herring ісінде қабылданбады. 2003 жылдың 1 қазанында бұл іс «Херринг АҚШ-қа қарсы» деген атпен Пенсильвания штатының Шығыс округіндегі АҚШ округтік сотында қайта қарастырылды. Округтік сот 1953 жылы үкіметтің құпиялылық туралы талабында ешқандай алаяқтық жоқ екенін тапты. 2005 жылы Үшінші округтік апелляциялық сот жаңа сот процесіндегі шешімді бекітті, онда округтік сот «алдамшылық болған жоқ, өйткені құжаттар, тарихи контексте қарастырылғанда, ұшақта сынақтан өткізіліп жатқан жабдық туралы құпия ақпаратты ашуға мүмкіндік берген, және кеңінен қарағанда, артықшылық туралы талап B-29 миссиясына да, оның жұмысына да қатысты» деп шешті. Тіпті, бұл талапқа ұшақтың өзі туралы құпиялық кіретінін ескермесе де, сот «миссияға 'бомба тастауға қабілетті ұшақ' және '20 000 футтан жоғары биіктікте ұшуға қабілетті ұшақ' қажеттігі туралы» құжаттардың ашылуы «елу жыл бұрын кеңес тыңшысына қызықты болуы мүмкін» деген ақпараттың «маңызды емес бөлігі» болуы мүмкін екенін тапты.

Рейнольдс ісі бойынша артықшылықтар туралы пікірталас және сын

Ақпаратты құпиялау үшін мемлекеттік құқықтарды пайдалану туралы көп пікір айтылды. Бір жағынан, мемлекеттік құпияны қорғау қажеттігі бар. Екінші жағынан, "құпия құжаттар" үкіметтің бұрыс іс-әрекеттерін немесе атқарушы биліктің адал ниетсіздігін жасырудың тәсілі деп күдік тудырады.

Проссер мен Китон

Артықшылық – бұл қазіргі заманғы термин, ол әдетте туындауы мүмкін жауапкершіліктен сақтау үшін қолданылатын шараларға қатысты. Көбінесе, бұл термин prima facie tort (алғашқы қарапайым құқық бұзушылық) сияқты шабуыл, дене мүшесіне зиян келтіру немесе шешімсіз ену сияқты жағдайларды ақтауға немесе кешіруге қолданылады. Бұл жауапкердің қоғам үшін маңызды мүдделерді қорғауға құқылы екенін, тіпті талапкерге зиян келтірсе де, білдіреді. Жауапкерге іс-әрекет ету еркіндігі беріледі, өйткені оның өзінің немесе қоғамның мүдделері осыны талап етеді және әлеуметтік саясат осылайша қызмет етуі тиімді. Артықшылықтың шегі – жалпы әл-ауқатты тиімді түрде ілгерілету туралы қазіргі заманғы көзқарастармен анықталады. "Артықшылық" қорғаныс ретінде көбінесе қасақана жасалған құқық бұзушылықтармен байланысты туындайды. Сырттан келген зиян – бұл зиянның қаупі мен ықтималдығының мәселесі; талапкерге зиян келтіру ықтималдығы төмен болған жағдайда, жауапкерге зиянды ниетпен жасағаннан немесе оның сөзсіз орын алуынан гөрі үлкен еркіндік беріледі. Артықшылықтың болуы немесе болмауы осы істе қорғалатын мүдделердің құндылығына және осы әрекеттің екінші тарапқа келтіретін зиянға қарай анықталады. Жауапкер қорғауға тырысатын мүддеге қоғам берген құндылық артықшылықтың сипаты мен көлеміне әсер етуі мүмкін. Кейде жауапкер фактілік немесе құқықтық қателік жасаса, ол өз қатерінде әрекет етеді; басқа жағдайларда, адам фактілердің негізінде әрекет етуге құқылы. Кейде жауапкер тек адал ниетпен әрекет еткен жағдайда ғана ақталады. Немесе артықшылық абсолютті деп есептелуі мүмкін, яғни сот ниет немесе мақсатты зерттеуге рұқсат бермейді, себебі бұл адал адамды мазалауға және сот процесіне тартуға әкелуі мүмкін. Ниет немесе мақсатты зерттеуге рұқсат берілмеген жағдайда, жауапкердің абсолютті артықшылығы бар деп айтылады; жауапкер жақсы немесе жаман ниетпен жазасыз әрекет ете алатын болса, оны "артықшылық" емес, "қорғау" деп атау дұрыс.

Сот отырысы, 2008 жыл

Көптеген комментаторлар Рейнольдс ісі бойынша Жоғарғы Соттың шешімінен кейін үкіметтің құпиялылықты дұрыс пайдаланбағанын айтты. Сенатор Лихи Сенаттың Әділет комитетінің 2008 жылғы 13 ақпандағы «Мемлекеттік құпиялар туралы артықшылық» тақырыбындағы тыңдауының ашылу сөзінде Үшінші апелляциялық соттың Геррингке қарсы АҚШ ісіндегі шешімін «бірқатар түсініксіз» деп сипаттады. Тыңдауда үкіметтік артықшылық саласындағы бірнеше сарапшылардың куәліктері тыңдалды.

Карл Дж. Николс

Карл Дж. Николстың куәлігі, Әділет министрлігінің Азаматтық істер жөніндегі департаментінің Бас прокурорының орынбасары. Мемлекеттік құпиялар артықшылығы маңызды функция атқарады, ол жеке тараптардың сот процесін пайдаланып, егер жарияланса, АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне тікелей зиян келтіретін ақпаратты ашуға мәжбүрлеуіне жол бермейді. Бұл артықшылықтың ұзақ тарихы бар және осы ақпаратты қорғау үшін қолданылған. Артықшылық Конституциялық билікке және Президенттің АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігін қорғау жөніндегі Конституцияның II бабында белгіленген міндеттеріне берік негізделген. Мемлекеттік құпиялар артықшылығын растауды қабылдамас бұрын соттардың қанағаттандыруы тиіс бірқатар процедуралық және мазмұндық талаптар арқылы есеп берушілік сақталады. Рейнольдс ісінде Жоғарғы Сот мұндай ақпаратты "дәлелдерді мәжбүрлеу қаупі, ұлттық қауіпсіздік мүддесі үшін жария етілмеуі тиіс әскери мәселелерді ашуы мүмкін" болған жағдайда ашудан қорғау керек деп шешті. Сот бұл артықшылықтың абсолютті екенін, тіпті талапкердің қажеттілігі маңызды болса да атап өтті. Бесінші апелляциялық округі атап көрсеткендей, "жоғары қоғамдық игілік – соңғы және кем жазалайтын шешім" – ақпаратты ашудан қорғау болып табылады, тіпті нәтижесі сот процесінің тоқтатылуына әкелсе де. Президент конституциялық тұрғыдан ұлттық қауіпсіздікке қатысты ақпаратты қорғаумен міндеттелген. Жоғарғы Сот мәлімдегендей, "осындай ақпаратты қорғау өкілеттігі атқарушы биліктің басшысы және Бас қолбасшы ретінде Президентке жүктеледі". Мемлекеттік құпиялар артықшылығы жалпы құқықтық артықшылық емес. Керісінше, соттар бұл артықшылықтың Конституцияда берік негізі бар екенін ұзақ уақыттан бері мойындап келеді, бұл туралы АҚШ-та Никсонға қарсы сотта айтылған, онда Жоғарғы Сот артықшылық туралы талап "Президенттің өкілеттіктерін тиімді орындауына қатысты, ол конституциялық негіздемеде" деп атап өтті. Herring v. United States ісінде, Рейнольдстің құпиясыздандырылған апат есебі қарастырылғандығы туралы мәлімдемеде судья Дэвис "[ұшу механикасының егжей-тегжейлері, B-29 ақаулары және дұрыс емес тараптың қолындағы техникалық түзетулер, әрине, ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіруі мүмкін" және сондықтан "озық талдаушылар мен совет инженерлері үшін маңызды болуы мүмкін" деп тапты. Үшінші апелляциялық округтің соты да келісті.

Патрисия М. Валд

Патриция М. Валдтың куәлігі, Колумбия округінің Апелляциялық сотының бұрынғы судьясы (1979–1999). Мемлекеттік құпиялар артықшылығы – сот жүйесінде пайда болған, оның қажеттілігін айқындаған және 19-ғасырдан бастап, бірақ соңғы кезде АҚШ-тың Рейнольдс ісінде оның қолданылу аясына қатысты белгілі бір бағыттар берген жалпы құқық артықшылығы. Қылмыстық істерде Классификацияланған ақпаратты рәсімдеу туралы заң (CIPA) құпия ақпаратты толық жария етуге балама болып табылатын және қорғаушының процессуалдық құқықтарын сақтай отырып, қудалауды жалғастыруға мүмкіндік беретін тиісті үлгіні ұсынады. Азаматтық істерде мұндай заңнаманы қабылдаудың уақыты жетті; тараптар мен олардың адвокаттары үкімет артықшылықты пайдаланған жағдайларда қалай әрекет ету керектігін білмей, қыңыр жағдайға түседі; соттар өздерінің өкілеттіктерінің шегі және оны жүзеге асыру талаптары бойынша әртүрлі прецеденттермен бетпе-бет келеді. Менің пікірімше, Ақпараттық ашықтық туралы заң судьяға материалды қарап, артықшылықты қолданудың негізділігін анықтауға рұқсат беруі керек. Мақсаты – түсіндіруде икемділік, шешімді федералды сот судьясына қалдыру. Осы мәтінді оқыған аз ғана судьялар үкіметке қарсы шығуға батылады. Мен анықтамаға екінші сөйлем қосуды ұсынамын: «Атқарушы биліктің мемлекеттік құпияны жариялауы тәуелсіз сот қарауынан өтуі керек». «Қоғамдық иммунитет» туралы бөлімге үшінші сөйлем қосуды қалаймын: «Мемлекеттік құпиялар артықшылығы заңсыз немесе конституцияға қайшы келетін әрекеттерді қорғамайды». Менің ойымша, артықшылық заңдарды, шарттарды немесе Конституцияны бұзуға рұқсат беруінің қажеті жоқ. Мемлекеттік құпияларға қатысты тәжірибеміз атқарушы биліктің талаптарын бағалауда соттың тәуелсіздігінің қажеттілігін көрсетеді.

Майкл А. Ватис

Майкл А. Ватистің, Steptoe & Johnson LLP серіктесінің куәлігі. Табиғи түрде қарама-қайшылық тудыратын екі негізгі принцип бар. Ұлттық қауіпсіздікті қорғау үшін үкіметтегі құпиялылық абсолютті қажеттілік болуы мүмкін. Бұл, әсіресе бүгінде террористік топтарды бақылау маңызды болғандықтан, ерекше маңызға ие. Сонымен қатар, екінші принцип де дәл солай рас. Үкіметтегі құпиялылық демократиялық басқаруға қайшы келеді. Тым көп құпиялылық шенеуніктерді бақылаудан қорғайды және сөзсіз зәбір-золық пен тәртіпсіздікке әкеледі; осылайша, ол біздің үкімет жүйемізді анықтайтын тежеу және тепе-теңдік жүйесін күйретуі мүмкін. Мұнан басқа, мынаны қосыңыз: құпиялардың түрлері бар. Көп жағдайларда, атқарушы билік құпия деп санаған ақпарат өткен аптадағы газеттерде жарияланған мәліметтердің қайталауы ғана болады. Құпия материалдар жиі саяси мақсаттармен көпшілік назарына жеткізіледі. Шындығында, көптеген "құпия" құжаттарды осылай атауға ешқандай себеп жоқ.