Кіріспе
Соңғы кезде жойылып кеткен сүтқоректілерді Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) 1500 жылдан бері жойылып кеткен сүтқоректілер деп анықтайды. Таксондардың жойылып кетуін растау қиын, себебі ұзақ уақыт бойы көрінбеу нақты дәлел емес, бірақ 1995 жылға дейін жойылып кеткені деп жариялау үшін 50 жылдық мерзім қолданылған. Мысалы, бір зерттеуде сүтқоректілердің жойылып кеткені туралы мәлімделген жағдайлардың 36%-ы расталған, ал қалғандарының жарамдылығы күмәнді (жеткілікті дәлелдер жоқ) немесе қайта табылды. 2023 жылдың маусым айына қарай IUCN 233 сүтқоректі түрін "өте қауіпті" деп тізімдеді, ал барлық сүтқоректі түрлерінің 27%-ы жойылу қаупі төңкерген.
Recently extinct mammals are defined by the International Union for Conservation of Nature (IUCN) as any mammals that have become extinct since the year 1500 CE. Extinction of taxa is difficult to confirm, as a long gap without a sighting is not definitive, but before 1995 a threshold of 50 years without a sighting was used to declare extinction. For example, a study found that 36% of purported mammalian extinction had been resolved, while the rest either had validity issues (insufficient evidence) or had been rediscovered. As of June 2023, the IUCN listed 233 mammalian species as "critically endangered", while 27% of all mammalian species were threatened with extinction.
Конвенциялар
"Құрып кеткен" деп тізімделген барлық түрлер Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бойынша құрып кеткен (қалған жеке даралары белгісіз) деп саналады. Жбайы табиғатта құрып кеткен деп тізімделген барлық түрлер жбайы табиғатта құрып кеткен деп саналады, яғни түрдің қалған барлық жеке даралары тұтқында өмір сүреді. "Мүмкін құрып кеткен" деп тізімделген барлық түрлер өте қауіпті деп саналады, себебі осы түрлердің құрып кеткені белгісіз. Мысалы, Ява жолбарысы (Panthera tigris sondaica) сияқты құрып кеткен түршелер мұнда тізімде жоқ, себебі бұл жағдайда Panthera tigris түрі әлі де сақталып қалған. Әр түрдің IUCN Қызыл тізіміндегі жіктелуі сілтеме ретінде берілген, ал күнінің үстіндегі "IUCN" белгісі сол түрдің бетіне сілтеме. Қолжетімді болған жағдайда, таралу картасы ұсынылады, ал карта болмаған жағдайда олардың бұрынғы немесе қазіргі таралу аймағы сипатталады.
Құрып кету себептері
Қазіргі уақытта тіршілік ортасының деградациясы – түрлердің жойылуының басты антропогендік себебі. Әлем бойынша тіршілік ортасының деградациясына басты себеп – ауыл шаруашылығы, одан кейін қалалардың кеңеюі, орман шаруашылығы, кен өндіру және кейбір балық аулау тәсілдері тұр. Тіршілік ортасын тікелей (жерді игеру немесе ағаш өңдеу үшін орманды жою) және жанама (көмірсутек отындарын жағу) жою – осының мысалы. Сонымен қатар, пестицидтер сияқты заттар арқылы уыттылықтың күшеюі түрлерді өте жылдам қырып салуы мүмкін, барлық тірі организмдерді ластану арқылы немесе оларды бесіздендіру арқылы өлтіру арқылы. Мысалы, тұрақты органикалық ластаушылар (ТОЛ) қауіпті деңгейге дейін биоаккумуляцияланып, тағам тізбегінің жоғары буындарында одан да қауіпті бола бастайды. Аурулар да фактор болып табылуы мүмкін: мысалы, жартастардағы ақ мұрын синдромы олардың популяциясының айтарлықтай төмендеуіне және тіпті түрдің жойылуына әкелуі мүмкін. Аң аулау да әсер етеді. Құрлықтағы сүтқоректілер, мысалы, жолбарыстар мен бұғылар, көбінесе терісі үшін, ал кейде еті үшін ауланады, ал теңіз сүтқоректілері майы мен терісі үшін ауланады. Бір түрді арнайы аулау экожүйе үшін мәселелі болуы мүмкін, өйткені бір түрдің кенеттен жойылуы, әсіресе егер ауланған түр – кілт түр болса, басқа түрдің де жойылуына (қоса жойылу) әкелуі мүмкін. Мысалы, теңіз суыры теңіз терісі саудасында ауланды, олардың санының азаюы теңіз суырының негізгі қорегі – теңіз кірпісінің көбеюіне әкелді, бұл теңіз кірпісі мен Стеллер теңіз сиырының негізгі қорегін азайтып, Стеллер теңіз сиырының жойылуына соқтырды. Бұрыннан шектеулі түрді аулау оның жойылуына оңай әкелуі мүмкін, мысалы, көк бұғы, оның ареалы 1700 шаршы мильге (4403 км²) дейін шектелген және еуропалық қоныс аударушылар оны ашқаннан кейін көп ұзамай жойылып кеткен.
Австралия
Аралдағы жандар әдетте тек сол аралда ғана кездеседі, ал олардың таралған аймағы шектеулі және саны аз болғандықтан, кенеттен болатын өзгерістерге осал болады. Австралия – континент, арал емес, бірақ географиялық оқшаулануының салдарынан, оның ерекше жануарлар әлемі сүтқоректілер түрлерінің қатты азаюына ұшырады – еуропалықтар қоныстанғаннан бері 273 құрлықтағы сүтқоректі түрінің 10% жойылды (он жыл сайын бір-екі түрдің жоғалуы). Ал, керісінше, Солтүстік Америкада еуропалықтар қоныстанғаннан бері тек бір түр ғана жойылған. Бұдан әрі, Австралияның сүтқоректілерінің 21% қауіп төңкеріліп отыр, және көптеген басқа континенттерден айырмашылығы, мұндағы басты себеп – мысықтар сияқты жабайы түрлердің жыртқыштығы.