Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Dryopteris expansa, альпілік қалқанша шұңғыл, солтүстік қалқанша шұңғыл немесе жайылмалы ормандық шұңғыл – Солтүстік жарты шардың салқын және субарктикалық аймақтарында, оңтүстікке қарай таулардағы биік жерлерде Испания мен Грекияға (Оңтүстік Еуропа), шығыс Азиядағы Жапонияға және Солтүстік Америкадағы Калифорнияға дейін таралған көпжылдық шұңғыл түрі. Ол салқын, ылғалды аралас немесе мәңгі жасыл ормандарда, альпілік беткейлердегі жартастардың арасында, көбінесе шіріген ағаштар мен түптерінде, сондай-ақ тасты беткейлерде өседі. Оның табиғаты су жағалауларымен байланысты, әсіресе өзендер мен ағындардың жағалауларында жиі кездеседі.
Species of fern
Dryopteris expansa, the alpine buckler fern, northern buckler fern or spreading wood fern, is a species of perennial fern native to cool temperate and subarctic regions of the Northern Hemisphere, south at high altitudes in mountains to Spain and Greece in southern Europe, to Japan in eastern Asia, and to central California in North America. It prefers cool, moist mixed or evergreen forests and rock crevices on alpine slopes, often growing on rotting logs and tree stumps and rocky slopes. It is characteristically riparian in nature, and is especially associated with stream banks.
Сипаттама
Оның тамыр сабағы қысқа. Жапырақтары әдетте үлкен, жасыл, ашық жапырақшалармен. Жапырақ тісшесінің ұзындығы көбінесе жапырақ пластинасының жартысына жуық, ал сабағы қоңыр қабықшалы. Қабықшалардың ортасы қаралау келеді. Жапырақ пластинасы үшбұрышты және астыңғы жағында сирек безді болады. Дельта тәрізді жапырақшалар тамырында екі рет қанатты, ал жоғары жағында жеке қанатты. Тамырсабақ тік немесе көтеріңкі болып, көбінесе бүршіктер шығарады. Споралар жапырақшалардың астыңғы жағында орталық бөлігінде пайда болады. Көбейтілу споралар арқылы және тамырсабақтың бөлінуі арқылы вегетативті жолмен жүзеге асырылады. Ол туысқан Dryopteris dilatata (кең жапырақты папоротник) -мен шатастырылуы мүмкін, әдетте кіші жапырақшаларымен және жапырақ сабағындағы ақшыл қоңыр қабықшаларының түсі біркелкірек келеді, сирек қара орталық жолағы болады. Сонымен қатар, цитологиялық тұрғыдан 2n = 82 хромосомаға (D. dilatata - 164) ие. D. expansa жапырақтары D. arguta жапырақтарына өте ұқсас.
It has a short rootstock. The leaves are with large, green lacy fronds typically The petiole is usually about half the length of the leaf blade and brown scaled. The scales are black ish in the middle. The leaf blade is triangular and sparsely glandular on the underside. The deltate fronds are bipinnate at the base, pinnate toward the apex. The rhizome is erect or ascending, often producing offshoots. Sori occur medially on the underside of the pinnae. Propagation is by spores and vegetatively by division of the rhizome. It is easily confused with the related Dryopteris dilatata (broad buckler fern), differing in the usually smaller fronds, and in the pale brown scales on the frond stem being more uniform in color, rarely having a dark central stripe. It also differs in cytology in having 2n = 82 chromosomes (164 in D. dilatata). Leaves of D. expansa are very similar to those of D. arguta.
Таксономия
Dryopteris expansa тұңғыш рет 1825 жылы Карл Боривой Пресль сипаттап, оны Nephrodium expansum деп атады. Ол "Reliquiae Haenkeanae" кітабында Нотка шығанағынан алынған үлгі бойынша сипатталған. Дегенмен, осы еңбектегі типтік орналасқан жерлеріне сенуге болмайды, себебі үлгілерді бастапқыда жинау кезінде немесе Пресль қараудан бұрын ұзақ сақтау барысында қателер жіберілген. Үлгілерді Таддеус Хенке ұзақ саяхаттары барысында жинап, Еуропаға жіберді, онда олар кем дегенде 25 жыл бойы еш назарсыз қалды, содан кейін 1821 жылы Прагадағы Богемия Ұлттық мұражайына өткізіліп, толыққанды зерттелді.
Dryopteris expansa was given its first scientific description in 1825 by Carl Borivoj Presl in 1825, who named it Nephrodium expansum. It was described in the book Reliquiae Haenkeanae as being described from a specimen collected at Nootka Sound. However, the type locations in that work cannot be relied upon due to mistakes made when the specimens were originally collected or during the long storage before being examined by Presl. The specimens were collected by Thaddäus Haenke during his long travels and sent back to Europe where they sat unregarded for at least 25 years until they were acquired by the Bohemian National Museum at Prague in 1821 and were finally examined in detail.
Аттар
Бұл папоротник түрінің атауы – экспанса, ол латын тіліндегі "expando" сөзінен шыққан, мағынасы – "жайылу, кеңею". Басқа да жиі қолданылатын атаулары: солтүстік ағаш папоротнигі, қанатты ағаш папоротнигі, тікенді ағаш папоротнигі және иілген ағаш папоротнигі. Фин тіліндегі атауы – isoalvejuuri, ол тікелей "ірі цестода тамыры" деп аударылады, бұл оның басқа бауылша папоротниктерінің фин дәстүрлі медицинасында құрттарды қуып шығару үшін қолданылуымен байланысты болуы мүмкін, әсіресе Dryopteris filix mas.
The species name of this fern, expansa, is from the Latin expando, meaning "to spread out, spread apart, to expand". Other common names include northern wood fern, arching wood fern, spiny wood fern and crested wood fern. The Finnish name is isoalvejuuri which directly translates to "large cestoda root" likely referring to its relations to use of other buckler ferns as worm expellent in traditional Finnish medicine especially Dryopteris filix mas.
Қолданылуы
Тамырында филицин қандығы бар, ол тасқұрттар және басқа да ішкі паразиттерді парализге түсіреді және дәстүрлі медицинада құрттарды қуып шығару үшін қолданылады.
The root contains filicin, a substance that paralyses tapeworms and other internal parasites and has been used in herbal medicine as a worm expellent.